భారత రుతుపవనాలు ఎలా పనిచేస్తాయి? భూగోళ పరీక్షలకు పూర్తి వివరణ

వేసవిలో భూభాగం సముద్రం కంటే వేగంగా వేడెక్కి వాయవ్య భారతంలో తీవ్ర అల్పపీడనం ఏర్పడుతుంది. అది దక్షిణార్ధగోళంలోని ఆగ్నేయ వ్యాపార పవనాలను భూమధ్యరేఖ దాటి లాగుతుంది, దాటిన తర్వాత అవి నైరుతి దిశగా తిరిగి తేమతో భారత్‌ను చేరతాయి. దీనినే నైరుతి రుతుపవనం అంటారు. ITCZ ఉత్తరానికి జరగడం, పశ్చిమ జెట్ స్ట్రీమ్ ఉపసంహరణ, 15° ఉత్తర అక్షాంశం వెంట తూర్పు జెట్ స్ట్రీమ్ రావడం ఈ ప్రక్రియలో కీలకం. రుతుపవన “విస్ఫోటనానికి” ఈ తూర్పు జెట్ స్ట్రీమే కారణమని NCERT చెబుతుంది.

ఈ వ్యాసంలోని ప్రక్రియ వివరాలు NCERT 11వ తరగతి “భారతదేశం: భౌతిక పర్యావరణం” నాలుగో అధ్యాయం నుంచి, వర్షపాత వర్గాలు IMD 15 ఏప్రిల్ 2025 దీర్ఘకాల అంచనా పత్రికా ప్రకటన నుంచి తీసుకున్నాను. రెండూ వేర్వేరు విషయాలు చెప్పిన చోట దాన్ని స్పష్టంగా చెప్పాను.

రుతుపవనం అంటే ఏమిటి

రుతుపవనం అంటే గాలుల దిశ కాలానుగుణంగా తిరగబడటంతో ముడిపడిన వాతావరణం. దక్షిణ, ఆగ్నేయ ఆసియాలో ఉండే ఉష్ణ రుతుపవన వాతావరణమే భారత్‌ది. “రుతుపవనాన్ని పూర్తిగా వివరించే ఏకైక సిద్ధాంతం ఇప్పటివరకు లేదు” అని NCERT స్పష్టంగా చెబుతుంది. దాన్ని ప్రాంతీయ స్థాయిలో కాకుండా ప్రపంచ స్థాయిలో అధ్యయనం చేయడం మొదలుపెట్టాకే అసలైన పురోగతి వచ్చింది.

ఒకే వాతావరణం కింద ఉన్నా ప్రాంతాల మధ్య తేడా చాలా పెద్దది:

• మేఘాలయలోని ఖాసీ కొండల్లో ఉన్న చిరపుంజి, మాసిన్‌రామ్‌లకు ఏటా 1,080 సెం.మీ. పైగా వర్షం పడుతుంది. రాజస్థాన్‌లోని జైసల్మేర్‌కు ఏడాదికి 9 సెం.మీ. మించి వర్షం పడటం అరుదు.
• గారో కొండల్లోని తురాలో ఒక్క రోజులో పడే వర్షం జైసల్మేర్‌లో 10 ఏళ్ల వర్షానికి సమానం కావచ్చు.
• జూలై, ఆగస్టులో గంగా డెల్టా, ఒడిశా తీరాలపై ప్రతి మూడు, ఐదు రోజులకు ఒకసారి వర్ష తుపానులు వస్తే, దక్షిణాన వెయ్యి కిలోమీటర్ల దూరంలోని కోరమాండల్ తీరం ఆ నెలల్లో పొడిగా ఉంటుంది.

రుతుపవనం ఎలా మొదలవుతుంది: మూడు దశల యంత్రాంగం

1. భూమి-సముద్రం వేడెక్కడంలో తేడా

• ఏప్రిల్, మే నెలల్లో సూర్యుడు కర్కట రేఖపై నిలువుగా ప్రకాశిస్తాడు. హిందూ మహాసముద్రానికి ఉత్తరాన ఉన్న పెద్ద భూభాగం తీవ్రంగా వేడెక్కి వాయవ్య భారతంలో తీవ్ర అల్పపీడనం ఏర్పడుతుంది.
• నీరు నెమ్మదిగా వేడెక్కుతుంది కాబట్టి దక్షిణాన హిందూ మహాసముద్రంపై అధిక పీడనం ఉంటుంది. ఈ పీడన తేడా ఆగ్నేయ వ్యాపార పవనాలను భూమధ్యరేఖ దాటించి లాగుతుంది.
• ఈ ఆలోచన పంతొమ్మిదో శతాబ్దం చివరి నాటిది. NCERT దీన్ని “అప్పట్లో నమ్మిన” యంత్రాంగంగానే చెబుతుంది. పరీక్షలో దీన్ని ఒక్కటే కారణంగా రాయకండి.

2. ITCZ ఉత్తరానికి జరగడం

• అంతర్ ఉష్ణమండల అభిసరణ మండలం (ITCZ) వేసవిలో ఉత్తరానికి జరిగి జూలైలో 25° ఉత్తర అక్షాంశం దగ్గర కేంద్రీకృతమవుతుంది.
• ఈ పొడవైన అల్పపీడన “రుతుపవన ద్రోణి” వాయవ్యంలో థార్ ఎడారి నుంచి తూర్పున పాట్నా, ఛోటానాగపూర్ పీఠభూమి వరకు విస్తరిస్తుంది.
• ఈ గాలులు 40° నుంచి 60° తూర్పు రేఖాంశాల మధ్య భూమధ్యరేఖను దాటతాయి. దాటిన తర్వాత NCERT మాటల్లో “భారత ఉపఖండం వైపు మళ్లిన ఆగ్నేయ వ్యాపార పవనాల కొనసాగింపు”గా నైరుతి దిశలో వీస్తాయి.

3. జెట్ స్ట్రీమ్‌ల మార్పు

• ITCZ మార్పు ఉత్తర భారత మైదానాలపై, హిమాలయాలకు దక్షిణాన ఉండే పశ్చిమ జెట్ స్ట్రీమ్ ఉపసంహరణతో ముడిపడి ఉంది.
• పశ్చిమ జెట్ స్ట్రీమ్ వెళ్లిపోయిన తర్వాతే 15° ఉత్తర అక్షాంశం వెంట తూర్పు జెట్ స్ట్రీమ్ ఏర్పడుతుంది. భారత్‌లో రుతుపవన విస్ఫోటనానికి ఈ తూర్పు జెట్ స్ట్రీమే కారణమని NCERT చెబుతుంది.

రాక, విస్ఫోటనం, విరామం

• నైరుతి రుతుపవనాలు జూన్ 1 నాటికి కేరళ తీరాన్ని తాకుతాయి. జూన్ 10 నుంచి 13 మధ్య ముంబై, కోల్‌కతా చేరతాయి, జూలై మధ్యనాటికి ఉపఖండమంతా విస్తరిస్తాయి.
• తేమతో నిండిన గాలులు ఉరుములు, మెరుపులతో ఒక్కసారిగా రావడాన్ని రుతుపవన “విస్ఫోటనం” (burst) అంటారు. కేరళ, కర్ణాటక, గోవా, మహారాష్ట్ర తీరాల్లో జూన్ మొదటి వారంలో, లోపలి ప్రాంతాల్లో జూలై మొదటి వారం వరకు ఇది జరగవచ్చు.
• జూన్ మధ్య నుంచి జూలై మధ్య వరకు పగటి ఉష్ణోగ్రత 5 నుంచి 8 డిగ్రీల సెల్సియస్ తగ్గుతుంది.
• కొన్ని రోజులు వర్షం పడ్డాక ఒకటి లేదా ఎక్కువ వారాలు వర్షం లేకపోతే అది రుతుపవన “విరామం” (break). ఉత్తర భారతంలో రుతుపవన ద్రోణి వెంట వర్ష తుపానులు తగ్గడం, పశ్చిమ తీరంలో గాలులు తీరానికి సమాంతరంగా వీయడం దీనికి కారణాలు.

రెండు శాఖలు: అరేబియా సముద్రం, బంగాళాఖాతం

శాఖ	ఎక్కడ తాకుతుంది	ఫలితం
అరేబియా శాఖ 1	పశ్చిమ కనుమలు (900-1200 మీ. ఎత్తు వరకు ఎక్కుతుంది)	పవనాభిముఖ వైపు 250 నుంచి 400 సెం.మీ.; తూర్పున వర్షచ్ఛాయ ప్రాంతం
అరేబియా శాఖ 2	ముంబైకి ఉత్తరాన తీరం	నర్మదా, తపతి లోయల వెంట మధ్య భారతానికి వర్షం; ఛోటానాగపూర్‌కు 15 సెం.మీ.
అరేబియా శాఖ 3	సౌరాష్ట్ర, కచ్	పశ్చిమ రాజస్థాన్, ఆరావళి వెంట చాలా తక్కువ వర్షం
బంగాళాఖాత శాఖ	మయన్మార్ తీరం, ఆగ్నేయ బంగ్లాదేశ్	అరకాన్ కొండలు మళ్లించడంతో పశ్చిమ బెంగాల్‌లోకి దక్షిణ, ఆగ్నేయం నుంచి ప్రవేశం

• బంగాళాఖాత శాఖ హిమాలయాలు, వాయవ్య ఉష్ణ అల్పపీడనం ప్రభావంతో రెండుగా చీలుతుంది. ఒకటి గంగా మైదానం వెంట పంజాబ్ వరకు, మరొకటి బ్రహ్మపుత్ర లోయ వెంట ఈశాన్యానికి వెళ్తుంది.
• దాని ఉపశాఖ మేఘాలయలోని గారో, ఖాసీ కొండలను తాకుతుంది. ఖాసీ కొండల శిఖరంపై ఉన్న మాసిన్‌రామ్‌కు ప్రపంచంలోనే అత్యధిక సగటు వార్షిక వర్షపాతం వస్తుంది.
• తమిళనాడు తీరం ఈ కాలంలో పొడిగా ఉండటానికి రెండు కారణాలు: అది బంగాళాఖాత శాఖకు సమాంతరంగా ఉంటుంది, అరేబియా శాఖకు వర్షచ్ఛాయలో ఉంటుంది.

తిరోగమన రుతుపవనాలు, ఈశాన్య వర్షం

• అక్టోబర్, నవంబర్ నెలలు తిరోగమన రుతుపవన కాలం. సూర్యుడు దక్షిణానికి జరుగుతుండటంతో గంగా మైదానంపై అల్పపీడన ద్రోణి దక్షిణానికి కదిలి సెప్టెంబర్ చివరికి రుతుపవనం బలహీనపడుతుంది.
• ఆకాశం నిర్మలంగా ఉండి, నేల ఇంకా తేమగా ఉండటంతో అధిక ఉష్ణోగ్రత, తేమ కలిసి వాతావరణం ఉక్కపోతగా ఉంటుంది. దీన్నే “అక్టోబర్ వేడి” అంటారు.
• అక్టోబర్, నవంబర్‌లో ఈశాన్య రుతుపవనం బంగాళాఖాతం మీదుగా తేమను తీసుకుని తమిళనాడు తీరం, దక్షిణ ఆంధ్రప్రదేశ్, ఆగ్నేయ కర్ణాటక, ఆగ్నేయ కేరళలో భారీ వర్షం కురిపిస్తుంది.
• ఈ కాలంలో అండమాన్ సముద్రంలో పుట్టే తుపాను అల్పపీడనాలు దక్షిణ ద్వీపకల్ప తూర్పు తీరాన్ని దాటుతాయి. గోదావరి, కృష్ణా, కావేరి డెల్టాలు వాటి ప్రధాన లక్ష్యాలు అని NCERT చెబుతుంది. కోరమాండల్ తీర వర్షంలో ఎక్కువ భాగం ఈ తుపానుల నుంచే వస్తుంది.

ఒక మూలాల తేడా: పశ్చిమ రాజస్థాన్ నుంచి రుతుపవనం సెప్టెంబర్ మొదటి వారానికల్లా వెనక్కి వెళ్తుందని NCERT రాస్తుంది. IMD మాత్రం 28 సెప్టెంబర్ 2020 పత్రికా ప్రకటనలో పశ్చిమ రాజస్థాన్, పంజాబ్ నుంచి ఉపసంహరణకు సాధారణ తేదీ 17 సెప్టెంబర్ అని పేర్కొంది. తాజా తేదీకి IMD నే అనుసరించండి, అది అధికారిక వాతావరణ సంస్థ. NCERT ఆధారిత ప్రశ్నల్లో మాత్రం “సెప్టెంబర్ మొదటి వారం” రావచ్చు.

నాలుగు రుతువులు, స్థానిక తుపానులు

వాతావరణ శాస్త్రవేత్తలు నాలుగు రుతువులను గుర్తిస్తారు: శీతాకాలం, వేసవి కాలం, నైరుతి రుతుపవన కాలం, తిరోగమన రుతుపవన కాలం.

శీతాకాల వర్షం ఎక్కడ పడుతుంది

• శీతాకాల రుతుపవనాలు భూమి నుంచి సముద్రం వైపు వీస్తాయి కాబట్టి సాధారణంగా వర్షం ఇవ్వవు.
• తూర్పు మధ్యధరా సముద్రంలో పుట్టి పశ్చిమాసియా, ఇరాన్, అఫ్గానిస్తాన్, పాకిస్తాన్ మీదుగా వచ్చే బలహీన సమశీతోష్ణ తుపానులు పంజాబ్, హర్యానా, ఢిల్లీ, పశ్చిమ ఉత్తరప్రదేశ్‌లో వర్షం ఇస్తాయి. ఇది రబీ పంటలకు చాలా ఉపయోగం.

వేసవి స్థానిక తుపానులు

పేరు	ఎక్కడ	ప్రత్యేకత
మామిడి జల్లులు	కేరళ, తీర కర్ణాటక	మామిడి కాయలు త్వరగా పండటానికి సహాయం
పూత జల్లులు	కేరళ, పరిసరాలు	కాఫీ పూలు వికసిస్తాయి
నార్ వెస్టర్లు (కాల్‌బైసాఖి)	బెంగాల్, అస్సాం	టీ, జనపనార, వరికి ఉపయోగం; అస్సాంలో “బర్దోయిసిలా”
లూ	పంజాబ్ నుంచి బిహార్	వేడి పొడి గాలులు; ఢిల్లీ-పాట్నా మధ్య తీవ్రత ఎక్కువ

ఎల్ నినో, ఇతర ప్రభావాలు

• ఎల్ నినో ప్రతి మూడు నుంచి ఏడు సంవత్సరాలకు ఒకసారి కనిపించే సంక్లిష్ట వాతావరణ వ్యవస్థ. తూర్పు పసిఫిక్‌లో పెరూ తీరంలో చల్లని పెరూ (హంబోల్ట్) ప్రవాహం స్థానంలో వెచ్చని ప్రవాహం వచ్చి నీటి ఉష్ణోగ్రతను 10 డిగ్రీల సెల్సియస్ పెంచుతుంది.
• “ఎల్ నినో” అంటే “బాల క్రీస్తు”. డిసెంబర్‌లో క్రిస్మస్ సమయంలో కనిపిస్తుంది కాబట్టి ఆ పేరు వచ్చింది.
• భారత్‌లో దీర్ఘకాల రుతుపవన అంచనాకు ఎల్ నినోను వాడతారు. 1990-91 లో బలమైన ఎల్ నినో వల్ల దేశంలోని చాలా ప్రాంతాల్లో రుతుపవన రాక ఐదు నుంచి పన్నెండు రోజులు ఆలస్యమైంది.
• దక్షిణ డోలనంలో నైరుతి రుతుపవన గాలుల తీవ్రతను కొలిచే పద్ధతుల్లో ఒకటి: తూర్పు పసిఫిక్‌లో ఫ్రెంచ్ పాలినేషియాలోని తాహితి, ఉత్తర ఆస్ట్రేలియాలోని పోర్ట్ డార్విన్ మధ్య పీడన తేడాను కొలవడం.
• పసిఫిక్, హిందూ మహాసముద్రాల సముద్ర ఉపరితల ఉష్ణోగ్రతలు (ENSO, హిందూ మహాసముద్ర ద్విధ్రువం IOD) భారత రుతుపవనంపై బలమైన ప్రభావం చూపుతాయని IMD చెబుతుంది.
• ఉత్తరార్ధగోళం, యూరేషియాలో శీతాకాలం, వసంతకాలంలో మంచు విస్తీర్ణం ఎక్కువైతే తర్వాతి రుతుపవన వర్షం సాధారణంగా తగ్గుతుంది. IMD దీన్ని “విలోమ సంబంధం” అంటుంది.

IMD వర్షపాత వర్గాలు

1971-2020 కాలానికి దేశం మొత్తానికి నైరుతి రుతుపవన కాల (జూన్-సెప్టెంబర్) దీర్ఘకాల సగటు (LPA) 87 సెం.మీ. ఏ సీజన్ వర్షాన్నైనా ఈ సగటులో శాతంగా చెబుతారు.

వర్గం	LPA లో శాతం
లోటు (Deficient)	90 కంటే తక్కువ
సాధారణం కంటే తక్కువ	90-95
సాధారణం	96-104
సాధారణం కంటే ఎక్కువ	105-110
అధికం (Excess)	110 కంటే ఎక్కువ

IMD 2003 నుంచి దీర్ఘకాల అంచనాను రెండు దశల్లో ఇస్తోంది: మొదటిది ఏప్రిల్‌లో, సవరించినది మే చివరిలో. 2021 నుంచి మాన్‌సూన్ మిషన్ క్లైమేట్ ఫోర్‌కాస్ట్ సిస్టమ్ (MMCFS) సహా డైనమికల్, గణాంక పద్ధతులు కలిపి వాడుతోంది.

ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణకు దీని అర్థం

• దేశ సగటు వార్షిక వర్షపాతం సుమారు 125 సెం.మీ. అయినా, ద్వీపకల్పంలోని కొన్ని ప్రాంతాలు, ముఖ్యంగా ఆంధ్రప్రదేశ్, కర్ణాటక, మహారాష్ట్రలో కొన్ని భాగాలు 50 సెం.మీ. కంటే తక్కువ వర్షం పొందుతాయి.
• అక్టోబర్-నవంబర్‌లో ఈశాన్య రుతుపవనం దక్షిణ ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో భారీ వర్షం కురిపిస్తుంది. ద్వీపకల్ప తూర్పు భాగానికి అక్టోబర్, నవంబర్ అత్యధిక వర్షపు నెలలు అని NCERT చెబుతుంది.
• అదే కాలంలో అండమాన్ సముద్రంలో పుట్టే తుపానులకు గోదావరి, కృష్ణా డెల్టాలు ప్రధాన లక్ష్యాలు. అందుకే AP తీర ప్రాంతాల విద్యార్థులు తిరోగమన కాలాన్ని ప్రత్యేకంగా చదవాలి.

ఒక ఉదాహరణ: ప్రశ్నను ఎలా విడదీయాలి

ప్రశ్న: “జూలైలో మంగళూరుకు భారీ వర్షం పడుతుంటే, అదే సమయంలో బెంగళూరుకు తక్కువ వర్షం ఎందుకు?”

ఇది అరేబియా శాఖ మొదటి ఉపశాఖ ప్రశ్న. గాలులు పశ్చిమ కనుమలను ఎక్కి చల్లబడి పవనాభిముఖ వైపు (మంగళూరు ఉండే పశ్చిమ తీర మైదానం) 250 నుంచి 400 సెం.మీ. వర్షం కురిపిస్తాయి. కనుమలు దాటి కిందకు దిగుతున్నప్పుడు వేడెక్కి తేమ కోల్పోతాయి, తూర్పున ఉన్న బెంగళూరు వర్షచ్ఛాయలో పడుతుంది. NCERT కోళికోడ్, మంగళూరు, పుణె, బెంగళూరు వర్షపాతాలను పోల్చమని అడిగేది ఇందుకే.

తరచూ కలిపేసే అంశాలు

• విస్ఫోటనం vs విరామం: విస్ఫోటనం (burst) రుతుపవనం ఒక్కసారిగా రావడం. విరామం (break) వర్షాకాలం మధ్యలో వారాల తరబడి వర్షం ఆగడం. NCERT “break or burst” అని ఒకే వాక్యంలో విస్ఫోటనానికి వాడినా, “Break in the Monsoon” శీర్షిక కింద విరామాన్ని వేరుగా వివరిస్తుంది.
• తూర్పు vs పశ్చిమ జెట్ స్ట్రీమ్: విస్ఫోటనానికి కారణం తూర్పు జెట్ స్ట్రీమ్ (15° ఉత్తరం). పశ్చిమ జెట్ స్ట్రీమ్ ఉపసంహరణ దానికి ముందస్తు షరతు.
• మాసిన్‌రామ్ vs చిరపుంజి: ఏటా 1,080 సెం.మీ. పైగా అనే అంకె రెండింటికీ NCERT ఇస్తుంది. “ప్రపంచంలో అత్యధిక సగటు వార్షిక వర్షపాతం” అనే మాట మాత్రం మాసిన్‌రామ్‌కే వాడుతుంది.
• ఈశాన్య రుతుపవనం vs తిరోగమన రుతుపవనం: ఉత్తర భారతంలో తిరోగమన కాలం పొడిగా ఉంటుంది. అదే కాలంలో ద్వీపకల్ప తూర్పు భాగానికి అక్టోబర్, నవంబర్ అత్యధిక వర్షపు నెలలు.

నా అభిప్రాయం, ఒక పరిమితి

రుతుపవనాన్ని అంకెల జాబితాగా బట్టీ పట్టకండి. “కారణం-ఫలితం” గొలుసుగా చదవండి: వేడెక్కడంలో తేడా, అల్పపీడనం, వ్యాపార పవనాలు భూమధ్యరేఖ దాటడం, ITCZ ఉత్తరానికి జరగడం, తూర్పు జెట్ స్ట్రీమ్, విస్ఫోటనం. గ్రూప్ 1, గ్రూప్ 2 లో వచ్చే అనువర్తన ప్రశ్నలు ఈ గొలుసుతోనే విడిపోతాయి.

పరిమితి: ఈ వ్యాసం ఎక్కువగా NCERT పై ఆధారపడింది. నగరాల వారీగా రుతుపవన రాక, ఉపసంహరణ సాధారణ తేదీల పూర్తి IMD పట్టిక నా దగ్గర లేదు. అందుకే IMD నుంచి పశ్చిమ రాజస్థాన్ ఉపసంహరణ తేదీ ఒక్కటే ఇచ్చాను. మిగతా తేదీలకు NCERT నే నమ్మాలి.

నదుల ప్రవాహంతో కలిపి చదవడానికి AP, తెలంగాణ నదులు, వర్షం-నేలల సంబంధానికి ఆంధ్రప్రదేశ్ నేలల రకాలు చూడండి. తెలంగాణ గ్రూప్ 1 లో భూగోళం ఎక్కడ వస్తుందో TSPSC గ్రూప్ 1 ప్రిలిమ్స్ సిలబస్ లో ఉంది. మరిన్ని పోస్టులు భూగోళం, ఆర్థిక వ్యవస్థ విభాగం లో ఉన్నాయి.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. NCERT ప్రకారం భారత్‌లో రుతుపవన విస్ఫోటనానికి ప్రధానంగా ఏది కారణం? (A) హిమాలయాలకు దక్షిణాన పశ్చిమ జెట్ స్ట్రీమ్ బలపడటం (B) ITCZ దక్షిణార్ధగోళానికి జరగడం (C) 15° ఉత్తర అక్షాంశం వెంట తూర్పు జెట్ స్ట్రీమ్ ఏర్పడటం (D) మధ్యధరా సముద్రం నుంచి వచ్చే సమశీతోష్ణ తుపానులు

సమాధానం

(C) 15° ఉత్తర అక్షాంశం వెంట తూర్పు జెట్ స్ట్రీమ్ ఏర్పడటం. ఉత్తర భారత మైదానాలపై ఉండే పశ్చిమ జెట్ స్ట్రీమ్ వెనక్కి వెళ్లిన తర్వాతే 15° ఉత్తరం వెంట తూర్పు జెట్ స్ట్రీమ్ ఏర్పడుతుంది. విస్ఫోటనానికి కారణంగా NCERT ఈ తూర్పు జెట్ స్ట్రీమ్‌నే చెబుతుంది. పశ్చిమ జెట్ స్ట్రీమ్ బలపడటం దీనికి వ్యతిరేకం, దాని ఉపసంహరణే అవసరం. మధ్యధరా తుపానులు శీతాకాలంలో వాయవ్య భారతానికి వర్షం ఇచ్చేవి, వాటికి రుతుపవన రాకతో సంబంధం లేదు.

2. నైరుతి రుతుపవనాన్ని NCERT దేని కొనసాగింపుగా వర్ణిస్తుంది? (A) భూమధ్యరేఖ దాటి భారత్ వైపు మళ్లిన ఆగ్నేయ వ్యాపార పవనాలు (B) హిమాలయాలను దాటి దక్షిణానికి వచ్చే ఈశాన్య వ్యాపార పవనాలు (C) పశ్చిమ జెట్ స్ట్రీమ్ నుంచి దిగివచ్చే ఎగువ గాలులు (D) అండమాన్ సముద్రంలో పుట్టే తుపాను గాలులు

సమాధానం

(A) భూమధ్యరేఖ దాటి భారత్ వైపు మళ్లిన ఆగ్నేయ వ్యాపార పవనాలు. వాయవ్య భారతంలోని తీవ్ర అల్పపీడనం దక్షిణార్ధగోళంలోని ఆగ్నేయ వ్యాపార పవనాలను ఆకర్షిస్తుంది. అవి 40° నుంచి 60° తూర్పు రేఖాంశాల మధ్య భూమధ్యరేఖను దాటి నైరుతి దిశకు మళ్లుతాయి, అందుకే వాటికి నైరుతి రుతుపవనాలు అనే పేరు. శీతాకాల రుతుపవనాలు భూమి నుంచి సముద్రం వైపు వీస్తాయి, నైరుతి రుతుపవనానికి అవి మూలం కావు. అండమాన్ తుపానులు అక్టోబర్-నవంబర్ తిరోగమన కాలానికి చెందినవి.

3. నైరుతి రుతుపవన కాలంలో తమిళనాడు తీరం పొడిగా ఉండటానికి సరైన కారణం ఏది? (A) అది పశ్చిమ కనుమలకు పవనాభిముఖ వైపు ఉంటుంది (B) దానిపై పశ్చిమ జెట్ స్ట్రీమ్ నిలిచి ఉంటుంది (C) అక్కడ ITCZ శాశ్వతంగా ఉంటుంది (D) అది బంగాళాఖాత శాఖకు సమాంతరంగా, అరేబియా శాఖకు వర్షచ్ఛాయలో ఉంటుంది

సమాధానం

(D) అది బంగాళాఖాత శాఖకు సమాంతరంగా, అరేబియా శాఖకు వర్షచ్ఛాయలో ఉంటుంది. బంగాళాఖాత శాఖ తమిళనాడు తీరానికి సమాంతరంగా వెళ్తుంది కాబట్టి అక్కడ ఎక్కువ వర్షం ఇవ్వదు. అరేబియా శాఖ పశ్చిమ కనుమల పవనాభిముఖ వైపు భారీ వర్షం కురిపించి, కనుమలు దాటి దిగుతూ వేడెక్కి తేమ కోల్పోతుంది, అందుకే తమిళనాడు వర్షచ్ఛాయలో ఉంటుంది. పవనాభిముఖ వైపు ఉండేది పశ్చిమ తీరం, తమిళనాడు కాదు. ఈ తీరానికి ఎక్కువ వర్షం అక్టోబర్-నవంబర్‌లో ఈశాన్య రుతుపవనం, అండమాన్ సముద్ర తుపానుల నుంచి వస్తుంది.

4. బంగాళాఖాత శాఖ పశ్చిమ బెంగాల్, బంగ్లాదేశ్‌లోకి నైరుతి నుంచి కాకుండా దక్షిణ, ఆగ్నేయ దిశల నుంచి ప్రవేశించడానికి కారణం ఏమిటి? (A) పశ్చిమ కనుమలు గాలులను అడ్డుకోవడం (B) మయన్మార్ తీరంలోని అరకాన్ కొండలు గాలులను మళ్లించడం (C) ఛోటానాగపూర్ పీఠభూమి గాలులను అడ్డుకోవడం (D) ఖాసీ కొండలు గాలులను వెనక్కి పంపడం

సమాధానం

(B) మయన్మార్ తీరంలోని అరకాన్ కొండలు గాలులను మళ్లించడం. బంగాళాఖాత శాఖ మొదట మయన్మార్ తీరాన్ని, ఆగ్నేయ బంగ్లాదేశ్‌ను తాకుతుంది. అక్కడి అరకాన్ కొండలు దానిలో పెద్ద భాగాన్ని భారత ఉపఖండం వైపు మళ్లిస్తాయి, అందుకే అది దక్షిణ, ఆగ్నేయ దిశల నుంచి ప్రవేశిస్తుంది. ఖాసీ కొండలు ఈ శాఖ ఉపశాఖ తాకే ప్రాంతం, అక్కడే మాసిన్‌రామ్ ఉంది, కానీ దిశ మార్పుకు అవి కారణం కాదు. పశ్చిమ కనుమలు అరేబియా శాఖకు సంబంధించినవి.

5. అక్టోబర్-నవంబర్‌లో కోరమాండల్ తీరానికి, దక్షిణ ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు వర్షం ప్రధానంగా ఎలా వస్తుంది? (A) పశ్చిమ కనుమలను దాటిన అరేబియా శాఖ నుంచి (B) బంగాళాఖాతం మీదుగా వచ్చే ఈశాన్య రుతుపవనం, అండమాన్ సముద్ర తుపానుల నుంచి (C) మధ్యధరా సముద్రం నుంచి వచ్చే సమశీతోష్ణ తుపానుల నుంచి (D) నర్మదా, తపతి లోయల వెంట వచ్చే అరేబియా ఉపశాఖ నుంచి

సమాధానం

(B) బంగాళాఖాతం మీదుగా వచ్చే ఈశాన్య రుతుపవనం, అండమాన్ సముద్ర తుపానుల నుంచి. ఈశాన్య రుతుపవనం బంగాళాఖాతం మీదుగా వెళ్తూ తేమను తీసుకుని తమిళనాడు తీరం, దక్షిణ ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో భారీ వర్షం ఇస్తుంది. అదే కాలంలో అండమాన్ సముద్రంలో పుట్టే తుపాను అల్పపీడనాలు తూర్పు తీరాన్ని దాటుతాయి, కోరమాండల్ తీర వర్షంలో పెద్ద భాగం వీటి నుంచే వస్తుంది. మధ్యధరా తుపానులు శీతాకాలంలో వాయవ్య భారతానికి మాత్రమే వర్షం ఇస్తాయి. నర్మదా-తపతి ఉపశాఖ నైరుతి కాలంలో మధ్య భారతానికి సంబంధించినది.

6. ఒక సంవత్సరం దేశం మొత్తానికి నైరుతి రుతుపవన వర్షం దీర్ఘకాల సగటు (LPA) కంటే 9 శాతం తక్కువగా నమోదైంది. IMD వర్గీకరణ ప్రకారం ఆ సీజన్ ఏ వర్గంలోకి వస్తుంది? (A) సాధారణం కంటే తక్కువ (B) లోటు (C) సాధారణం (D) అధికం

సమాధానం

(A) సాధారణం కంటే తక్కువ. LPA కంటే 9 శాతం తక్కువ అంటే ఆ సీజన్ వర్షం LPA లో 91 శాతం. IMD వర్గీకరణలో 90 నుంచి 95 శాతం “సాధారణం కంటే తక్కువ” వర్గం, 90 కంటే తక్కువ అయితేనే “లోటు”. 96 నుంచి 104 శాతం మధ్య ఉంటేనే “సాధారణం” అంటారు, కాబట్టి 91 శాతం ఆ వర్గంలోకి రాదు.

7. ఎల్ నినోకు సంబంధించి NCERT వర్ణనకు సరిపోయేది ఏది? (A) హిందూ మహాసముద్రంలో ప్రతి ఏటా ఏర్పడే చల్లని ప్రవాహం (B) శీతాకాలంలో వాయవ్య భారతానికి వర్షం ఇచ్చే తుపాను (C) పెరూ తీరంలో చల్లని హంబోల్ట్ ప్రవాహం స్థానంలో తాత్కాలికంగా వచ్చే వెచ్చని ప్రవాహం (D) బెంగాల్, అస్సాంలో సాయంత్రం వచ్చే ఉరుముల తుపాను

సమాధానం

(C) పెరూ తీరంలో చల్లని హంబోల్ట్ ప్రవాహం స్థానంలో తాత్కాలికంగా వచ్చే వెచ్చని ప్రవాహం. ఎల్ నినో తూర్పు పసిఫిక్‌లో పెరూ తీరంలో కనిపించే వెచ్చని ప్రవాహం, అది చల్లని పెరూ లేదా హంబోల్ట్ ప్రవాహాన్ని తాత్కాలికంగా భర్తీ చేసి నీటి ఉష్ణోగ్రతను 10 డిగ్రీలు పెంచుతుంది. ఇది ప్రతి మూడు నుంచి ఏడు సంవత్సరాలకు ఒకసారి వస్తుంది, ప్రతి ఏటా కాదు. భారత్‌లో దీర్ఘకాల రుతుపవన అంచనాకు దీన్ని వాడతారు. బెంగాల్ ఉరుముల తుపానులు కాల్‌బైసాఖి, వాయవ్య శీతాకాల వర్షం మధ్యధరా తుపానుల వల్ల వస్తుంది.

8. బెంగాల్, అస్సాంలో వేసవిలో సాయంత్రం వచ్చే, టీ, జనపనార, వరి పంటలకు ఉపయోగపడే స్థానిక తుపానును ఏమంటారు? (A) మామిడి జల్లులు (B) పూత జల్లులు (C) లూ (D) నార్ వెస్టర్లు (కాల్‌బైసాఖి)

సమాధానం

(D) నార్ వెస్టర్లు (కాల్‌బైసాఖి). బెంగాల్, అస్సాంలో సాయంత్రం వచ్చే భయంకరమైన ఉరుముల తుపానులను నార్ వెస్టర్లు అంటారు, బైసాఖ్ నెల విపత్తు అనే అర్థంలో స్థానికంగా “కాల్‌బైసాఖి” అని పిలుస్తారు. ఇవి టీ, జనపనార, వరి సాగుకు ఉపయోగపడతాయి, అస్సాంలో “బర్దోయిసిలా” అంటారు. మామిడి జల్లులు కేరళ, తీర కర్ణాటకలో మామిడి పండటానికి, పూత జల్లులు కేరళలో కాఫీ పూలకు సంబంధించినవి. లూ ఉత్తర మైదానాల్లో వీచే వేడి పొడి గాలి, వర్షం ఇచ్చే తుపాను కాదు.

9. తిరోగమన రుతుపవన కాలంలో “అక్టోబర్ వేడి” రావడానికి కారణం ఏమిటి? (A) పశ్చిమ జెట్ స్ట్రీమ్ మళ్లీ బలపడటం (B) నిర్మలమైన ఆకాశం, ఇంకా తేమగా ఉన్న నేల వల్ల అధిక ఉష్ణోగ్రత, తేమ కలవడం (C) లూ గాలులు దక్షిణ భారతానికి విస్తరించడం (D) ITCZ 25° ఉత్తరం వద్ద స్థిరపడటం

సమాధానం

(B) నిర్మలమైన ఆకాశం, ఇంకా తేమగా ఉన్న నేల వల్ల అధిక ఉష్ణోగ్రత, తేమ కలవడం. రుతుపవనం వెనక్కి వెళ్తున్నప్పుడు ఆకాశం నిర్మలమై ఉష్ణోగ్రత పెరుగుతుంది, కానీ నేల ఇంకా తేమగా ఉంటుంది. అధిక ఉష్ణోగ్రత, తేమ కలిసి వాతావరణం ఉక్కపోతగా మారడాన్నే “అక్టోబర్ వేడి” అంటారు. ITCZ 25° ఉత్తరం వద్ద ఉండేది జూలైలో, అక్టోబర్‌లో కాదు. అక్టోబర్ రెండో సగంలో ఉత్తర భారతంలో ఉష్ణోగ్రత వేగంగా తగ్గుతుంది.

10. పంజాబ్, హర్యానాలో శీతాకాలంలో పడే కొద్దిపాటి వర్షం రబీ పంటలకు ఉపయోగపడుతుంది. ఈ వర్షం ఎక్కడ పుట్టే తుపానుల వల్ల వస్తుంది? (A) తూర్పు మధ్యధరా సముద్రం (B) అండమాన్ సముద్రం (C) అరేబియా సముద్రం (D) బంగాళాఖాతం

సమాధానం

(A) తూర్పు మధ్యధరా సముద్రం. తూర్పు మధ్యధరా సముద్రంలో పుట్టే బలహీన సమశీతోష్ణ తుపానులు పశ్చిమాసియా, ఇరాన్, అఫ్గానిస్తాన్, పాకిస్తాన్ మీదుగా వాయవ్య భారతానికి వస్తాయి. ఇవి పంజాబ్, హర్యానా, ఢిల్లీ, పశ్చిమ ఉత్తరప్రదేశ్‌లో కొద్దిపాటి వర్షం ఇస్తాయి, అది రబీ పంటలకు చాలా ఉపయోగం. అండమాన్ సముద్ర తుపానులు అక్టోబర్-నవంబర్‌లో తూర్పు తీరాన్ని తాకుతాయి, వాయవ్య భారతాన్ని కాదు. శీతాకాల రుతుపవనాలు భూమి నుంచి సముద్రం వైపు వీస్తాయి కాబట్టి అవి సాధారణంగా వర్షం ఇవ్వవు.

11. ఒక సంవత్సరం జనవరి-మార్చిలో యూరేషియాలో మంచు విస్తీర్ణం సాధారణం కంటే ఎక్కువగా ఉంది. IMD చెప్పే సాధారణ సంబంధం ప్రకారం తర్వాతి నైరుతి రుతుపవనంపై అంచనా ఏమిటి? (A) వర్షం పెరిగే అవకాశం ఎక్కువ (B) వర్షంపై ఎలాంటి ప్రభావం ఉండదు (C) వర్షం తగ్గే అవకాశం ఎక్కువ (D) రుతుపవనం ముందుగా కేరళను తాకుతుంది

సమాధానం

(C) వర్షం తగ్గే అవకాశం ఎక్కువ. ఉత్తరార్ధగోళం, యూరేషియాలో శీతాకాల, వసంతకాల మంచు విస్తీర్ణానికి తర్వాతి భారత వేసవి రుతుపవన వర్షంతో సాధారణంగా విలోమ సంబంధం ఉంటుందని IMD చెబుతుంది. విలోమ సంబంధం అంటే ఒకటి పెరిగితే మరొకటి తగ్గుతుంది, కాబట్టి ఎక్కువ మంచు అంటే తక్కువ వర్షం అవకాశం. “సాధారణంగా” అనే మాట వల్ల ఇది ఖచ్చితమైన నియమం కాదు, ధోరణి మాత్రమే. రాక తేదీపై ఈ సంబంధం గురించి IMD ఏమీ చెప్పలేదు.

FAQ

నైరుతి రుతుపవనాలు కేరళను ఎప్పుడు తాకుతాయి?

NCERT ప్రకారం నైరుతి రుతుపవనాలు జూన్ 1 నాటికి కేరళ తీరాన్ని తాకుతాయి. జూన్ 10 నుంచి 13 మధ్య ముంబై, కోల్‌కతా చేరి, జూలై మధ్యనాటికి దేశమంతా విస్తరిస్తాయి.

రుతుపవనాల ‘విరామం’ అంటే ఏమిటి?

నైరుతి రుతుపవన కాలంలో కొన్ని రోజులు వర్షం పడ్డాక ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వారాలు వర్షం పడకపోతే దాన్ని రుతుపవన విరామం అంటారు. ఉత్తర భారతంలో రుతుపవన ద్రోణి వెంట తుపానులు తగ్గడం, పశ్చిమ తీరంలో గాలులు తీరానికి సమాంతరంగా వీయడం దీనికి కారణాలు.

IMD దృష్టిలో ‘సాధారణ’ రుతుపవనం అంటే ఎంత వర్షం?

దీర్ఘకాల సగటు (LPA) లో 96 నుంచి 104 శాతం. 1971-2020 కాలానికి దేశం మొత్తానికి LPA 87 సెం.మీ. అని IMD చెబుతుంది.

తమిళనాడు తీరం నైరుతి రుతుపవన కాలంలో ఎందుకు పొడిగా ఉంటుంది?

రెండు కారణాలు: అది బంగాళాఖాత శాఖకు సమాంతరంగా ఉంటుంది, అరేబియా సముద్ర శాఖకు వర్షచ్ఛాయ ప్రాంతంలో ఉంటుంది. ఆ తీరానికి ఎక్కువ వర్షం అక్టోబర్-నవంబర్‌లో వస్తుంది.

Sources

• NCERT Class 11, India: Physical Environment, Chapter 4: Climate
• IMD Press Release, 15 April 2025: Long Range Forecast for the 2025 Southwest Monsoon Season Rainfall
• IMD Press Release, 28 September 2020: Withdrawal of southwest monsoon from parts of northwest India