భారత పంచవర్ష ప్రణాళికలు: పరీక్షలకు కావాల్సిన ముఖ్యమైన వాస్తవాలు ఏమిటి?

భారతదేశంలో 1951 నుంచి 2017 వరకు మొత్తం పన్నెండు పంచవర్ష ప్రణాళికలు అమలయ్యాయి. మొదటిది వ్యవసాయం, నీటిపారుదలపై దృష్టి పెట్టింది, మహలనోబిస్ రూపొందించిన రెండో ప్రణాళిక భారీ పరిశ్రమలకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చింది, పన్నెండో ప్రణాళిక “వేగవంతమైన, మరింత సమ్మిళిత, సుస్థిర వృద్ధి” లక్ష్యంతో ముగిసింది. ప్రణాళికా సంఘం స్థానంలో 1 జనవరి 2015 న నీతి ఆయోగ్ వచ్చింది.

పరీక్షల్లో ఈ అంశం నుంచి వచ్చే ప్రశ్నలు ఎక్కువగా ఈ ఐదు రకాలు: ఏ ప్రణాళిక ఏ కాలం, దాని ప్రధాన దృష్టి ఏమిటి, ఏ మోడల్ ఆధారం, లక్ష్య వృద్ధిరేటు ఎంత, సాధించింది ఎంత. ఈ వ్యాసంలో వాస్తవాలను NCERT 11వ తరగతి భారత ఆర్థికాభివృద్ధి రెండో అధ్యాయం, NCERT 12వ తరగతి “ప్రణాళికాబద్ధ అభివృద్ధి రాజకీయాలు” అధ్యాయం, ప్రణాళికా సంఘం ప్రచురించిన పన్నెండో పంచవర్ష ప్రణాళిక మొదటి సంపుటం నుంచి తీసుకున్నాను.

ప్రణాళికా సంఘం: ఎలా, ఎప్పుడు ఏర్పడింది

ఏర్పాటు

• ప్రణాళికా సంఘాన్ని 15 మార్చి 1950 న కేంద్ర మంత్రివర్గ తీర్మానం ద్వారా ఏర్పాటు చేశారని భారత ఆర్థిక సేవల విభాగం నిర్వహించే అర్థపీడియా చెబుతుంది. దీని ఏర్పాటును మొదట రాష్ట్రపతి పార్లమెంట్‌లో ప్రకటించగా, ఆర్థిక మంత్రి జాన్ మథాయ్ 1950-51 బడ్జెట్ ప్రసంగంలో వివరాలు ఇచ్చారు.
• ఇది రాజ్యాంగం ఏర్పాటు చేసిన సంస్థ కాదు. దానికి సలహా పాత్ర మాత్రమే ఉంది, దాని సిఫార్సులు కేంద్ర మంత్రివర్గం ఆమోదిస్తేనే అమల్లోకి వచ్చేవి.
• ప్రధానమంత్రి దీనికి ఛైర్‌పర్సన్. సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేసిన తీర్మానం రాజ్యాంగంలోని ప్రాథమిక హక్కులను, ఆదేశిక సూత్రాలను ప్రస్తావించింది.

ముందు నేపథ్యం

• 1944 లో కొందరు పెద్ద పారిశ్రామికవేత్తలు కలిసి ప్రణాళికాబద్ధ ఆర్థిక వ్యవస్థ కోసం ఒక ఉమ్మడి ప్రతిపాదన రాశారు. దానినే బొంబాయి ప్రణాళిక అంటారు.
• పంచవర్ష ప్రణాళికల ఆలోచనను మనం జాతీయ ప్రణాళికలో మార్గదర్శి అయిన పూర్వ సోవియట్ యూనియన్ నుంచి తీసుకున్నాం.

ప్రణాళిక ఎలా తయారయ్యేది

• మొదట వృద్ధి లక్ష్యాన్ని, ప్రాధాన్య రంగాలను గుర్తిస్తూ ఒక విధాన పత్రం (Approach Paper) తయారయ్యేది. దాన్ని అత్యున్నత విధాన నిర్ణయ సంస్థ అయిన జాతీయ అభివృద్ధి మండలి (NDC) చర్చించి ఖరారు చేసేది.
• తర్వాత వర్కింగ్ గ్రూపులు, స్టీరింగ్ కమిటీలు నివేదికలు ఇచ్చేవి. చివరి ప్రణాళిక పత్రాన్ని కూడా జాతీయ అభివృద్ధి మండలే ఆమోదించేదని అర్థపీడియా పంచవర్ష ప్రణాళికల పేజీ వివరిస్తుంది.
• ప్రణాళిక పత్రాలు ఐదేళ్ల లక్ష్యాలతో పాటు ఇరవై ఏళ్లలో సాధించాల్సిన వాటినీ చెప్పేవి. ఈ దీర్ఘకాలిక ప్రణాళికను దృక్పథ ప్రణాళిక (perspective plan) అంటారు.

ప్రణాళికల నాలుగు లక్ష్యాలు

NCERT ప్రకారం పంచవర్ష ప్రణాళికల లక్ష్యాలు నాలుగు: వృద్ధి, ఆధునికీకరణ, స్వావలంబన, సమానత్వం. అన్ని ప్రణాళికలూ ఈ నాలుగింటికీ సమాన ప్రాధాన్యం ఇవ్వలేదు.

• వృద్ధి: దేశంలో వస్తుసేవల ఉత్పత్తి పెరగడం.
• ఆధునికీకరణ: కొత్త సాంకేతికతను అలవరచుకోవడం, సామాజిక దృక్పథంలో మార్పు, ఉదాహరణకు మహిళలకు సమాన హక్కులు.
• స్వావలంబన: దేశంలోనే ఉత్పత్తి చేయగల వస్తువుల దిగుమతులను తగ్గించడం. మొదటి ఏడు ప్రణాళికలు దీనికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చాయి.
• సమానత్వం: వృద్ధి ఫలాలు పేదలకూ అందడం.

ఈ లక్ష్యాలు ఒకదానితో ఒకటి ఢీకొనవచ్చు కూడా. కొత్త యంత్రాలు కార్మికుల అవసరాన్ని తగ్గిస్తే, ఆధునికీకరణ లక్ష్యం ఉపాధి లక్ష్యానికి అడ్డు వస్తుంది. “లక్ష్యాల మధ్య సంఘర్షణ”ను వివరించడానికి NCERT ఇచ్చే ఉదాహరణ ఇదే.

పన్నెండు ప్రణాళికలు ఒక్క పట్టికలో

ప్రణాళిక	కాలం	ప్రధాన దృష్టి, గుర్తుంచుకోవాల్సిన అంశం
మొదటి	1951-1956	వ్యవసాయం, ఆనకట్టలు, నీటిపారుదల; హారడ్-డోమర్ మోడల్
రెండో	1956-1961	భారీ పరిశ్రమలు; మహలనోబిస్ మోడల్; పారిశ్రామిక విధాన తీర్మానం 1956
మూడో	1961-1966	రెండో ప్రణాళిక తరహాలోనే; 1962, 1965 యుద్ధాలు, కరువుతో దెబ్బతింది
ప్లాన్ హాలిడే	1966-1969	మూడు వార్షిక ప్రణాళికలు
నాలుగో	1969-1974	స్థిరత్వంతో కూడిన వృద్ధి, స్వావలంబన
ఐదో	1974-1978	కనీస అవసరాల కార్యక్రమం; 1975 లో ఇరవై సూత్రాల కార్యక్రమం
రోలింగ్ ప్లాన్	1978-1980	జనతా ప్రభుత్వం ఐదో ప్రణాళికను పక్కనపెట్టింది
ఆరో	1980-1985	12 జూలై 1982 న నాబార్డ్ ఏర్పాటు
ఏడో	1985-1990	ఉత్పాదకత, ఆహారధాన్యాలు, ఉపాధి
వార్షిక ప్రణాళికలు	1990-1992	ఎనిమిదో ప్రణాళిక సమయానికి మొదలుకాలేదు
ఎనిమిదో	1992-1997	1991 సంక్షోభం తర్వాత సంస్కరణల కాలం
తొమ్మిదో	1997-2002	స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన 50 ఏళ్ల తర్వాత మొదలైన ప్రణాళిక
పదో	2002-2007	ఏటా 8 శాతం వృద్ధి లక్ష్యం
పదకొండో	2007-2012	వేగవంతమైన, సమ్మిళిత వృద్ధి
పన్నెండో	2012-2017	వేగవంతమైన, మరింత సమ్మిళిత, సుస్థిర వృద్ధి

ప్రణాళికల కాలాలు, కార్యక్రమాల వివరాలు వికీపీడియా పంచవర్ష ప్రణాళికల పేజీ నుంచి తీసుకున్నాను, NCERT లో ఉన్న అంశాలను దానితో సరిచూశాను.

ప్రతి ప్రణాళికలో ముఖ్యమైన వాస్తవాలు

మొదటి ప్రణాళిక (1951-1956)

• ప్రణాళిక పత్రం డిసెంబర్ 1951 లో విడుదలైంది. దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థను పేదరిక చక్రం నుంచి బయటకు తేవడం దీని ఉద్దేశం.
• దేశవిభజన దెబ్బ ఎక్కువగా తగిలిన వ్యవసాయ రంగమే దీని ప్రధాన దృష్టి. భాక్రా నంగల్ లాంటి పెద్ద ఆనకట్టలకు భారీ కేటాయింపులు చేశారు.
• భూపంపిణీ తీరే వ్యవసాయ వృద్ధికి ప్రధాన అడ్డంకి అని గుర్తించి భూసంస్కరణలను కీలకంగా భావించింది.
• ప్రణాళిక రచనలో పాల్గొన్న ఆర్థికవేత్త కె.ఎన్. రాజ్, మొదటి రెండు దశాబ్దాలు భారత్ “నెమ్మదిగా తొందరపడాలి” అని వాదించారు.
• లక్ష్య వృద్ధిరేటు 2.1 శాతం కాగా సాధించింది 3.6 శాతం అని వికీపీడియా చెబుతుంది. అంటే ఇది లక్ష్యాన్ని మించిన ప్రణాళిక.

రెండో ప్రణాళిక (1956-1961)

• భారీ పరిశ్రమలకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చిన ఈ ప్రణాళికను పి.సి. మహలనోబిస్ నేతృత్వంలోని బృందం రూపొందించింది. అసలైన అర్థంలో ప్రణాళికా రచన దీనితోనే మొదలైందని NCERT చెబుతుంది.
• ఆవడి కాంగ్రెస్ సమావేశం ప్రకటించిన “సామ్యవాద తరహా సమాజం” లక్ష్యం ఈ ప్రణాళికలో ప్రతిబింబించింది.
• పారిశ్రామిక విధాన తీర్మానం 1956 దీనికి ఆధారం. ఆ తీర్మానం పరిశ్రమలను మూడు వర్గాలుగా విభజించింది: పూర్తిగా ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలోనివి, ప్రభుత్వ రంగానికి ప్రైవేట్ రంగం తోడ్పడేవి, మిగిలినవి ప్రైవేట్ రంగానికి.
• భిలాయ్, దుర్గాపూర్, రూర్కెలా ఉక్కు కర్మాగారాలు వరుసగా సోవియట్ యూనియన్, బ్రిటన్, పశ్చిమ జర్మనీ సహకారంతో ఏర్పడ్డాయి.

మూడో ప్రణాళిక, ప్లాన్ హాలిడే

• మూడో ప్రణాళిక రెండో ప్రణాళిక కంటే పెద్దగా భిన్నంగా లేదు. ఈ కాలం నుంచి ప్రణాళికల్లో “పట్టణ పక్షపాతం” కనిపించిందని విమర్శకులు అన్నారు.
• 1962 చైనా యుద్ధం, 1965 పాకిస్తాన్ యుద్ధం, 1964-65 కరువు ఈ ప్రణాళికను దెబ్బతీశాయి. 1966 లో రూపాయి విలువను తగ్గించారు.
• నాలుగో ప్రణాళిక 1966 లో మొదలు కావాల్సి ఉన్నా, తీవ్ర ఆర్థిక సంక్షోభం వల్ల ప్రభుత్వం ప్లాన్ హాలిడే ప్రకటించింది. 1966-67, 1967-68, 1968-69 సంవత్సరాలకు మూడు వార్షిక ప్రణాళికలు అమలయ్యాయి.
• హరిత విప్లవం మొదటి దశ దాదాపు 1960ల మధ్య నుంచి 1970ల మధ్య వరకు సాగింది. ఆ దశలో అధిక దిగుబడి వంగడాలు ఎక్కువగా పంజాబ్, ఆంధ్రప్రదేశ్, తమిళనాడుల్లోనే వాడారు.

నాలుగో నుంచి ఏడో ప్రణాళిక వరకు

• నాలుగో ప్రణాళిక (1969-1974) స్థిరత్వంతో కూడిన వృద్ధి, స్వావలంబన లక్ష్యంగా సాగింది. ఆహారధాన్యాల బఫర్ నిల్వ భావన ఇందులోనే మొదలైంది.
• ఐదో ప్రణాళిక (1974-1978) మొదటి సంవత్సరంలో కనీస అవసరాల కార్యక్రమం ప్రారంభమైంది. 1975 లో ఇరవై సూత్రాల కార్యక్రమం వచ్చింది.
• జనతా పార్టీ ప్రభుత్వం ఐదో ప్రణాళికను పక్కనపెట్టి రోలింగ్ ప్లాన్ (1978-1980) తెచ్చింది. 1980 లో కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వం కొత్త ఆరో ప్రణాళికను రూపొందించింది.
• ఆరో ప్రణాళిక (1980-1985) కాలంలో 12 జూలై 1982 న నాబార్డ్ ఏర్పడింది. ఏడో ప్రణాళిక (1985-1990) ఉత్పాదకత, ఆహారధాన్యాల ఉత్పత్తి, ఉపాధి కల్పనపై దృష్టి పెట్టింది.

ఎనిమిదో నుంచి పన్నెండో ప్రణాళిక వరకు

• ఎనిమిదో ప్రణాళిక 1990 లో మొదలుకాలేకపోయింది. 1990-91, 1991-92 సంవత్సరాలను వార్షిక ప్రణాళికలుగా పరిగణించి, 1992 లో ఎనిమిదో ప్రణాళికను ప్రారంభించారు.
• 1991 లో విదేశీ మారక ద్రవ్య సంక్షోభం తర్వాత వచ్చిన సంస్కరణలు ఎనిమిదో ప్రణాళిక (1992-1997) నేపథ్యం. 1 జనవరి 1995 న భారత్ ప్రపంచ వాణిజ్య సంస్థ (WTO) సభ్యదేశమైంది.
• పదకొండో ప్రణాళికలో సగటు వృద్ధి 8 శాతం. ఇది 9 శాతం లక్ష్యం కంటే తక్కువే అయినా, పదో ప్రణాళిక సాధించిన 7.8 శాతం కంటే ఎక్కువ అని పన్నెండో ప్రణాళిక పత్రం చెబుతుంది.
• పన్నెండో ప్రణాళిక విధాన పత్రాన్ని 2011 లో జాతీయ అభివృద్ధి మండలి ఆమోదించినప్పుడు 9 శాతం సగటు వృద్ధి లక్ష్యంగా పెట్టారు. తుది పత్రం దాన్ని దాదాపు 8 శాతానికి తగ్గించింది, చివరి రెండేళ్లలో 9 శాతం చేరాలని చెప్పింది.
• పన్నెండో ప్రణాళికలో వ్యవసాయానికి 4 శాతం, చివరి రెండేళ్లలో తయారీ రంగానికి సుమారు 10 శాతం వృద్ధి ఉప-లక్ష్యాలుగా ఉన్నాయి.

లక్ష్యం vs సాధన: మూలాలు ఎక్కడ విభేదిస్తాయి

పదో ప్రణాళిక వృద్ధిని వికీపీడియా 7.7 శాతం అని రాస్తుంది. ప్రణాళికా సంఘం స్వయంగా ప్రచురించిన పన్నెండో ప్రణాళిక పత్రం మాత్రం 7.8 శాతం అంటుంది. పరీక్షలో రెండూ ఆప్షన్లుగా వస్తే అధికారిక పత్రం చెప్పిన 7.8 శాతాన్నే నేను ఎంచుకుంటాను. మొదటి, పదో, పదకొండో ప్రణాళికలు తప్ప మిగిలిన ప్రణాళికల సాధించిన వృద్ధిరేట్లను నేను చదివిన మూలాల్లో సరిచూడలేకపోయాను, అందుకే వాటిని ఈ పోస్టులో పెట్టలేదు.

నీతి ఆయోగ్‌కు మార్పు

• నీతి ఆయోగ్ (National Institution for Transforming India) 1 జనవరి 2015 న ప్రణాళికా సంఘం స్థానంలో వచ్చింది.
• 8 ఫిబ్రవరి 2015 న జరిగిన నీతి ఆయోగ్ పాలక మండలి మొదటి సమావేశంలో పన్నెండో ప్రణాళిక (2012-2017) కొనసాగుతుందని నిర్ణయించారు. దాని మధ్యంతర సమీక్షను నీతి ఆయోగే చేపట్టాలని కూడా తీర్మానించారు.
• “చివరి పంచవర్ష ప్రణాళిక ఏది?” అంటే సమాధానం పన్నెండో ప్రణాళిక. అది నీతి ఆయోగ్ కాలంలో పూర్తయింది.

ఒక ఉదాహరణ: ప్రశ్నను ఎలా విడదీయాలి

ప్రశ్న: “ఒక ప్రణాళిక కాలంలో భిలాయ్ ఉక్కు కర్మాగారం ఏర్పడింది, అదే ప్రణాళికకు ఆధారమైన పారిశ్రామిక విధాన తీర్మానం పరిశ్రమలను మూడు వర్గాలుగా విభజించింది. ఆ ప్రణాళిక ఏ మోడల్‌పై ఆధారపడింది?” ఇక్కడ రెండు ఆధారాలు ఉన్నాయి. భిలాయ్ రెండో ప్రణాళిక కాలానికి చెందినది. 1956 తీర్మానం కూడా రెండో ప్రణాళికకే ఆధారం. కాబట్టి సమాధానం మహలనోబిస్ మోడల్. హారడ్-డోమర్ మోడల్ మొదటి ప్రణాళికది అని తెలిస్తే ఆ ఆప్షన్‌ను వెంటనే తీసేయవచ్చు.

తరచూ కలిపేసే అంశాలు

• ప్లాన్ హాలిడే vs రోలింగ్ ప్లాన్: ప్లాన్ హాలిడే 1966-1969, మూడో, నాలుగో ప్రణాళికల మధ్య. రోలింగ్ ప్లాన్ 1978-1980, ఐదో, ఆరో ప్రణాళికల మధ్య.
• వార్షిక ప్రణాళికలు రెండుసార్లు: 1966-1969 మధ్య మూడు, 1990-1992 మధ్య రెండు. ఏ కాలం అడిగారో స్టెమ్‌లోనే చూడాలి.
• హారడ్-డోమర్ vs మహలనోబిస్: మొదటిది మొదటి ప్రణాళికకు, రెండోది రెండో ప్రణాళికకు.
• ఏర్పాటు తేదీ: ప్రణాళికా సంఘం 15 మార్చి 1950. మొదటి ప్రణాళిక 1951. నీతి ఆయోగ్ 1 జనవరి 2015. ఈ మూడు తేదీలను కలపకూడదు.
• ఐదో ప్రణాళిక కాలం: జనతా ప్రభుత్వం దాన్ని పక్కనపెట్టడంతో అది 1978 లోనే ముగిసింది, అదే ఏడాది రోలింగ్ ప్లాన్ మొదలైంది.

ఎలా చదవాలి, ఎక్కడ జాగ్రత్త

ముందు పదిహేను వరుసల పట్టికను కంఠస్థం చేయండి. తర్వాత ప్రతి ప్రణాళికకు ఒక “హుక్” (భాక్రా నంగల్, మహలనోబిస్, ప్లాన్ హాలిడే, నాబార్డ్, WTO) తగిలించండి. వేర్వేరు గైడ్‌ల అంకెలను బట్టీ పట్టడం కంటే ఇదే మేలు. పైన ఉదాహరణలో భిలాయ్ అనే ఒక్క హుక్ నేరుగా మహలనోబిస్ మోడల్‌కు తీసుకెళ్లింది.

పరిమితి: నాలుగో నుంచి తొమ్మిదో ప్రణాళిక వరకు లక్ష్య, సాధించిన వృద్ధిరేట్లకు నమ్మదగిన అధికారిక పట్టికను నేను చదవలేకపోయాను. ఆ అంకెలు అడిగితే మీ కమిషన్ సిఫార్సు చేసిన పుస్తకాన్నే అనుసరించండి.

ఆర్థిక వ్యవస్థ అంశాలతో కలిపి చదవడానికి GDP, GNP మధ్య తేడా, ద్రవ్య లోటు, రెవెన్యూ లోటు పోస్టులు ఉపయోగపడతాయి. గ్రూప్ 2 లో ఈ అంశం ఏ పేపర్‌లో వస్తుందో APPSC గ్రూప్ 2 పరీక్షా విధానం లో చూడండి. మరిన్ని ఆర్థిక వ్యవస్థ పోస్టులు భూగోళం, ఆర్థిక వ్యవస్థ విభాగం లో ఉన్నాయి.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. ప్రణాళికా సంఘం రాజ్యాంగబద్ధ సంస్థ కాదని ఏ వాస్తవం నిర్ధారిస్తుంది? (A) దానికి ప్రధానమంత్రి ఛైర్‌పర్సన్‌గా ఉండటం (B) దాని సిఫార్సులను జాతీయ అభివృద్ధి మండలి ఆమోదించడం (C) దాన్ని కేంద్ర మంత్రివర్గ తీర్మానం ద్వారా ఏర్పాటు చేయడం (D) దాని గురించి రాష్ట్రపతి పార్లమెంట్‌లో ప్రకటించడం

సమాధానం

(C) దాన్ని కేంద్ర మంత్రివర్గ తీర్మానం ద్వారా ఏర్పాటు చేయడం. ప్రణాళికా సంఘాన్ని 15 మార్చి 1950 న కేంద్ర మంత్రివర్గ తీర్మానం ద్వారా ఏర్పాటు చేశారు, అది రాజ్యాంగం ఏర్పాటు చేసిన సంస్థ కాదు. ఒక సంస్థ రాజ్యాంగబద్ధమా కాదా అనేది అది ఎలా పుట్టిందన్న దానిపైనే ఆధారపడుతుంది. ప్రధానమంత్రి ఛైర్‌పర్సన్‌గా ఉండటం దాని హోదాను చూపుతుంది కానీ దాని చట్టపరమైన మూలాన్ని చెప్పదు. రాష్ట్రపతి ప్రకటన కూడా ఏర్పాటు గురించి ఇచ్చిన సమాచారమే, రాజ్యాంగ నిబంధన కాదు.

2. ఒక ప్రణాళిక ప్రధానంగా వ్యవసాయ రంగంపై దృష్టి పెట్టి, భాక్రా నంగల్ లాంటి ఆనకట్టలకు భారీ కేటాయింపులు చేసి, భూసంస్కరణలను కీలకంగా భావించింది. ఆ ప్రణాళిక ఏ మోడల్‌పై ఆధారపడింది? (A) హారడ్-డోమర్ మోడల్ (B) మహలనోబిస్ మోడల్ (C) రోలింగ్ ప్లాన్ మోడల్ (D) దృక్పథ ప్రణాళిక మోడల్

సమాధానం

(A) హారడ్-డోమర్ మోడల్. స్టెమ్‌లో చెప్పిన లక్షణాలన్నీ మొదటి పంచవర్ష ప్రణాళిక (1951-1956) కు చెందినవి. దేశవిభజన వల్ల ఎక్కువగా దెబ్బతిన్న వ్యవసాయానికి, నీటిపారుదలకు అది ప్రాధాన్యం ఇచ్చింది, దాని ఆధారం హారడ్-డోమర్ మోడల్. మహలనోబిస్ మోడల్ రెండో ప్రణాళికది, అది భారీ పరిశ్రమలపై దృష్టి పెట్టింది.

3. భారత ప్రణాళికల రూపశిల్పిగా NCERT ఎవరిని పేర్కొంటుంది, ఎందుకు? (A) కె.ఎన్. రాజ్, మొదటి ప్రణాళిక రచనలో పాల్గొన్నందుకు (B) జాన్ మథాయ్, ప్రణాళికా సంఘం వివరాలు ప్రకటించినందుకు (C) జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ, ప్రణాళికా సంఘానికి ఛైర్‌పర్సన్‌గా ఉన్నందుకు (D) పి.సి. మహలనోబిస్, రెండో ప్రణాళిక ఆయన ఆలోచనలపై ఆధారపడినందుకు

సమాధానం

(D) పి.సి. మహలనోబిస్, రెండో ప్రణాళిక ఆయన ఆలోచనలపై ఆధారపడినందుకు. అసలైన అర్థంలో ప్రణాళికా రచన రెండో పంచవర్ష ప్రణాళికతోనే మొదలైందని, అది మహలనోబిస్ ఆలోచనలపై ఆధారపడిందని NCERT చెబుతుంది. అందుకే ఆయన్ను భారత ప్రణాళికల రూపశిల్పి అంటారు. ఆయన కలకత్తాలో భారత గణాంక సంస్థను స్థాపించారు. కె.ఎన్. రాజ్ మొదటి ప్రణాళిక రచనలో పాల్గొన్నా, ప్రణాళికల మౌలిక ఆలోచనలకు ఆధారం రెండో ప్రణాళికే.

4. పారిశ్రామిక విధాన తీర్మానం 1956 ప్రకారం, ప్రైవేట్ రంగం ప్రభుత్వ రంగానికి తోడ్పడగల రెండో వర్గం పరిశ్రమల్లో కొత్త యూనిట్లు ప్రారంభించే బాధ్యత ఎవరిది? (A) ప్రైవేట్ రంగానిది మాత్రమే (B) ప్రభుత్వానిది మాత్రమే (C) ప్రభుత్వం, ప్రైవేట్ రంగం సమానంగా (D) రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలది మాత్రమే

సమాధానం

(B) ప్రభుత్వానిది మాత్రమే. 1956 తీర్మానం పరిశ్రమలను మూడు వర్గాలుగా విభజించింది. రెండో వర్గంలో ప్రైవేట్ రంగం ప్రభుత్వ రంగ ప్రయత్నాలకు తోడ్పడవచ్చు, కానీ కొత్త యూనిట్లు ప్రారంభించే ఏకైక బాధ్యత ప్రభుత్వానిదే. మూడో వర్గంలోని మిగిలిన పరిశ్రమలు ప్రైవేట్ రంగానికి వదిలేశారు. “తోడ్పడటం” అనే మాట చూసి సమాన బాధ్యత అనుకోవడమే ఇక్కడ సాధారణ పొరపాటు.

5. 1966 నుంచి 1969 వరకు పంచవర్ష ప్రణాళిక బదులు వార్షిక ప్రణాళికలు అమలు కావడానికి ప్రధాన కారణం ఏమిటి? (A) జనతా ప్రభుత్వం అప్పటి ప్రణాళికను తిరస్కరించడం (B) యుద్ధాలు, కరువుల తర్వాత వచ్చిన తీవ్ర ఆర్థిక సంక్షోభం (C) విదేశీ మారక ద్రవ్య సంక్షోభం తర్వాత సంస్కరణలు మొదలవడం (D) ప్రణాళికా సంఘం స్థానంలో కొత్త సంస్థ రావడం

సమాధానం

(B) యుద్ధాలు, కరువుల తర్వాత వచ్చిన తీవ్ర ఆర్థిక సంక్షోభం. మూడో ప్రణాళికను 1962, 1965 యుద్ధాలు, 1964-65 కరువు దెబ్బతీశాయి. నాలుగో ప్రణాళిక 1966 లో మొదలు కావాల్సి ఉన్నా, ఆ సంక్షోభం వల్ల ప్రభుత్వం ప్లాన్ హాలిడే ప్రకటించి మూడు వార్షిక ప్రణాళికలు అమలుచేసింది. జనతా ప్రభుత్వ నిర్ణయం 1978 నాటి రోలింగ్ ప్లాన్‌కు కారణం, ప్లాన్ హాలిడేకు కాదు. 1991 విదేశీ మారక సంక్షోభం, సంస్కరణలు 1990-1992 వార్షిక ప్రణాళికలు, ఎనిమిదో ప్రణాళిక కాలానికి చెందినవి.

6. రోలింగ్ ప్లాన్ ఏ రెండు పంచవర్ష ప్రణాళికల మధ్య అమలైంది? (A) మూడో, నాలుగో ప్రణాళికల మధ్య (B) ఏడో, ఎనిమిదో ప్రణాళికల మధ్య (C) నాలుగో, ఐదో ప్రణాళికల మధ్య (D) ఐదో, ఆరో ప్రణాళికల మధ్య

సమాధానం

(D) ఐదో, ఆరో ప్రణాళికల మధ్య. జనతా పార్టీ ప్రభుత్వం ఐదో ప్రణాళికను పక్కనపెట్టి 1978-1980 కాలానికి రోలింగ్ ప్లాన్ తెచ్చింది. 1980 లో కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వం కొత్త ఆరో ప్రణాళికను రూపొందించడంతో అది ముగిసింది. మూడో, నాలుగో ప్రణాళికల మధ్య ఉన్నది ప్లాన్ హాలిడే, ఏడో, ఎనిమిదో ప్రణాళికల మధ్య ఉన్నవి 1990-1992 వార్షిక ప్రణాళికలు.

7. పన్నెండో ప్రణాళిక పత్రం ప్రకారం పదకొండో ప్రణాళిక పనితీరును ఎలా వర్ణించాలి? (A) సగటు వృద్ధి 8 శాతం, ఇది 9 శాతం లక్ష్యం కంటే తక్కువ (B) సగటు వృద్ధి 9 శాతం, ఇది లక్ష్యానికి సమానం (C) సగటు వృద్ధి 7.8 శాతం, ఇది 8 శాతం లక్ష్యం కంటే తక్కువ (D) సగటు వృద్ధి 6.2 శాతం, ఇది 9 శాతం లక్ష్యం కంటే తక్కువ

సమాధానం

(A) సగటు వృద్ధి 8 శాతం, ఇది 9 శాతం లక్ష్యం కంటే తక్కువ. పదకొండో ప్రణాళికలో సగటు వృద్ధి 8 శాతం అని, ఇది 9 శాతం లక్ష్యం కంటే తక్కువ అయినా పదో ప్రణాళిక సాధించిన 7.8 శాతం కంటే మెరుగు అని పన్నెండో ప్రణాళిక పత్రం చెబుతుంది. 7.8 శాతం పదో ప్రణాళికది, 8 శాతం లక్ష్యం కూడా పదో ప్రణాళికదే. 6.2 శాతం పదకొండో ప్రణాళిక చివరి సంవత్సరం 2011-12 వృద్ధి మాత్రమే, మొత్తం ప్రణాళిక సగటు కాదు.

8. పన్నెండో ప్రణాళిక విధాన పత్రంలోని 9 శాతం వృద్ధి లక్ష్యాన్ని తుది పత్రం సుమారు 8 శాతానికి తగ్గించడానికి ప్రధాన కారణం ఏమిటి? (A) నీతి ఆయోగ్ ప్రణాళికా సంఘం స్థానంలోకి రావడం (B) వ్యవసాయ వృద్ధి లక్ష్యాన్ని పెంచాల్సి రావడం (C) యూరోజోన్ సంక్షోభం, దేశీయ వృద్ధి మందగమనం (D) జాతీయ అభివృద్ధి మండలి విధాన పత్రాన్ని తిరస్కరించడం

సమాధానం

(C) యూరోజోన్ సంక్షోభం, దేశీయ వృద్ధి మందగమనం. 2011 లో జాతీయ అభివృద్ధి మండలి ఆమోదించిన విధాన పత్రం 9 శాతం సగటు వృద్ధి లక్ష్యాన్ని పెట్టింది. ఆ తర్వాత యూరోజోన్ సంక్షోభం, దేశంలో వృద్ధి మందగించడం వల్ల తుది పత్రం సగటును సుమారు 8 శాతంగా, చివరి రెండేళ్లలో 9 శాతంగా లెక్కించింది. విధాన పత్రాన్ని మండలి ఆమోదించింది కాబట్టి “తిరస్కరించింది” అనే ఆప్షన్ తప్పు. నీతి ఆయోగ్ 2015 లో వచ్చింది, ఈ నిర్ణయం దానికంటే ముందే జరిగింది.

9. 2015 లో ప్రణాళికా సంఘం స్థానంలో నీతి ఆయోగ్ వచ్చిన తర్వాత పన్నెండో పంచవర్ష ప్రణాళిక విషయంలో ఏమి జరిగింది? (A) దాన్ని రద్దుచేసి మూడేళ్ల ప్రణాళిక తెచ్చారు (B) దాన్ని వార్షిక ప్రణాళికలుగా మార్చారు (C) దాన్ని రోలింగ్ ప్లాన్‌గా మార్చారు (D) అది కొనసాగుతుందని, మధ్యంతర సమీక్ష నీతి ఆయోగ్ చేస్తుందని నిర్ణయించారు

సమాధానం

(D) అది కొనసాగుతుందని, మధ్యంతర సమీక్ష నీతి ఆయోగ్ చేస్తుందని నిర్ణయించారు. 8 ఫిబ్రవరి 2015 న జరిగిన నీతి ఆయోగ్ పాలక మండలి మొదటి సమావేశం పన్నెండో ప్రణాళిక (2012-2017) కొనసాగుతుందని తీర్మానించింది. దాని మధ్యంతర సమీక్షను నీతి ఆయోగే చేపట్టాలని కూడా నిర్ణయించారు. వార్షిక ప్రణాళికలు, రోలింగ్ ప్లాన్ అంతకుముందు దశాబ్దాల్లోని విరామాలు మాత్రమే.

10. ఒక కర్మాగారంలో కొత్త యంత్రాలు తెచ్చి ఉత్పత్తి పెంచారు, కానీ కార్మికుల అవసరం తగ్గి ఉద్యోగాలు పోయాయి. ఇది ప్రణాళికల ఏ రెండు లక్ష్యాల మధ్య సంఘర్షణకు ఉదాహరణ? (A) ఆధునికీకరణ, ఉపాధి (B) స్వావలంబన, వృద్ధి (C) సమానత్వం, స్వావలంబన (D) వృద్ధి, సమానత్వం

సమాధానం

(A) ఆధునికీకరణ, ఉపాధి. కొత్త సాంకేతికత కార్మికుల అవసరాన్ని తగ్గిస్తే ఆధునికీకరణ లక్ష్యం ఉపాధి పెంచే లక్ష్యానికి అడ్డు వస్తుందని NCERT వివరిస్తుంది. వృద్ధి, సమానత్వం మధ్య సంఘర్షణ ఫలాల పంపిణీకి సంబంధించినది, ఇక్కడ సమస్య సాంకేతికత వల్ల ఉద్యోగాలు పోవడం. స్వావలంబన దిగుమతుల తగ్గింపుకు సంబంధించినది కాబట్టి ఈ పరిస్థితికి సరిపోదు.

FAQ

భారతదేశంలో మొత్తం ఎన్ని పంచవర్ష ప్రణాళికలు అమలయ్యాయి?

పన్నెండు. మొదటి ప్రణాళిక 1951 లో మొదలైంది, పన్నెండో ప్రణాళిక 2012-2017 కాలంతో ముగిసింది. మధ్యలో 1966-1969 ప్లాన్ హాలిడే, 1978-1980 రోలింగ్ ప్లాన్, 1990-1992 వార్షిక ప్రణాళికలు పంచవర్ష ప్రణాళికలుగా లెక్కలోకి రావు.

ప్రణాళికా సంఘం రాజ్యాంగబద్ధ సంస్థా?

కాదు. ప్రణాళికా సంఘాన్ని 15 మార్చి 1950 న కేంద్ర మంత్రివర్గ తీర్మానం ద్వారా ఏర్పాటు చేశారు. దానికి సలహా పాత్ర మాత్రమే ఉండేది, దాని సిఫార్సులు కేంద్ర మంత్రివర్గం ఆమోదిస్తేనే అమల్లోకి వచ్చేవి.

భారత ప్రణాళికల రూపశిల్పి ఎవరు?

ప్రశాంత చంద్ర మహలనోబిస్. రెండో పంచవర్ష ప్రణాళిక ఆయన ఆలోచనలపై ఆధారపడింది. అసలైన అర్థంలో ప్రణాళికా రచన రెండో ప్రణాళికతోనే మొదలైందని NCERT చెబుతుంది.

నీతి ఆయోగ్ వచ్చాక పన్నెండో ప్రణాళిక ఆగిపోయిందా?

ఆగలేదు. 8 ఫిబ్రవరి 2015 న జరిగిన నీతి ఆయోగ్ పాలక మండలి మొదటి సమావేశంలో పన్నెండో ప్రణాళిక (2012-2017) కొనసాగుతుందని నిర్ణయించారు.

Sources

• NCERT Class 11, Indian Economic Development, Chapter 2: Indian Economy 1950-1990
• NCERT Class 12, Politics in India since Independence, Chapter 3: Politics of Planned Development
• Twelfth Five Year Plan (2012-2017) Volume I, Planning Commission (archived copy)
• Arthapedia, Indian Economic Service: Planning Commission
• Arthapedia, Indian Economic Service: Five Year Plans
• Five-Year Plans of India, Wikipedia