భారత పార్లమెంటులో బిల్లు చట్టంగా ఎలా మారుతుంది?

భారత పార్లమెంటులో ఒక బిల్లు చట్టం కావాలంటే అది ప్రతి సభలో మూడు పఠనాలు (ప్రవేశం, సమగ్ర పరిశీలన, ఆమోదం) దాటాలి, చాలా సందర్భాల్లో మధ్యలో శాఖాపరమైన స్థాయీ సంఘం పరిశీలనకు వెళ్తుంది. రెండు సభలూ ఒకే పాఠాన్ని ఆమోదించాలి (ఆర్టికల్ 107(2)), విభేదిస్తే రాష్ట్రపతి సంయుక్త సమావేశం పిలవవచ్చు (ఆర్టికల్ 108). చివరగా ఆర్టికల్ 111 కింద రాష్ట్రపతి ఆమోదం తెలిపి, ప్రభుత్వం గెజిట్‌లో ప్రకటించిన తర్వాత బిల్లు చట్టం (Act) అవుతుంది.

ఆర్టికల్స్ పాఠాన్ని భారత రాజ్యాంగం అధికారిక పాఠం (1 మే 2024 నాటికి) నుంచి, సభలో దశలు ఎలా నడుస్తాయో రాజ్యసభ సచివాలయం “Legislative Functions of Rajya Sabha” పత్రం నుంచి తీసుకున్నాను. మనీ బిల్లు, ఆర్థిక బిల్లుల ప్రత్యేక విధానం ఈ వ్యాసంలో క్లుప్తంగానే ఉంది. వాటి వివరాలకు మనీ బిల్లు, ఆర్థిక బిల్లు తేడా చూడండి.

ఒక్క చూపులో

దశ	ఏం జరుగుతుంది	ఆధారం
ముసాయిదా	సంబంధిత మంత్రిత్వ శాఖ తయారు చేస్తుంది, న్యాయ శాఖ పరిశీలిస్తుంది, కేబినెట్ ఆమోదిస్తుంది	PRS, NCERT
మొదటి పఠనం	ప్రవేశానికి అనుమతి తీర్మానం, బిల్లు ప్రవేశం	రాజ్యసభ సచివాలయం
స్థాయీ సంఘం	క్లాజుల వారీ పరిశీలన, నివేదిక	రాజ్యసభ సచివాలయం
రెండో పఠనం	సూత్రాలపై చర్చ, తర్వాత క్లాజుల వారీ పరిశీలన, సవరణలు	రాజ్యసభ సచివాలయం
మూడో పఠనం	“బిల్లును ఆమోదించాలి” అనే తీర్మానంపై ఓటు	రాజ్యసభ సచివాలయం
రెండో సభ	ఇవే మూడు పఠనాలు	ఆర్టికల్ 107(2)
ప్రతిష్టంభన	సంయుక్త సమావేశం	ఆర్టికల్ 108
ఆమోదం	రాష్ట్రపతి ఆమోదం, నిరాకరణ లేదా తిప్పి పంపడం	ఆర్టికల్ 111

బిల్లు అంటే ఏమిటి, ఎవరు ప్రవేశపెడతారు

నిర్వచనం

• బిల్లు అంటే ముసాయిదా చట్టం. రెండు సభలూ ఆమోదించి రాష్ట్రపతి సమ్మతి తెలిపిన తర్వాతే అది చట్టం అవుతుందని రాజ్యసభ సచివాలయం చెబుతుంది.
• పార్లమెంటు ముందుకు వచ్చే ప్రతి చట్ట ప్రతిపాదన బిల్లు రూపంలోనే రావాలి.

ప్రభుత్వ బిల్లు, ప్రైవేట్ మెంబర్ బిల్లు

• మంత్రి ప్రవేశపెట్టే బిల్లు ప్రభుత్వ బిల్లు. మంత్రి కాని సభ్యుడు ప్రవేశపెట్టేది ప్రైవేట్ మెంబర్ బిల్లు అని NCERT 11వ తరగతి “Indian Constitution at Work” ఐదో అధ్యాయం నిర్వచిస్తుంది.
• అధికార పార్టీ ఎంపీ అయినా, మంత్రి కాకపోతే అతని బిల్లు ప్రైవేట్ మెంబర్ బిల్లే.
• 1970 తర్వాత ఒక్క ప్రైవేట్ మెంబర్ బిల్లు కూడా పార్లమెంటు ఆమోదం పొందలేదని PRS “Private Members’ Bills in Lok Sabha” గణాంకాలు చెబుతున్నాయి. 14వ లోక్‌సభలో ప్రవేశపెట్టిన సుమారు 300 ప్రైవేట్ బిల్లుల్లో 4% మాత్రమే చర్చకు వచ్చాయని, 96% ఒక్క చర్చా లేకుండానే రద్దయ్యాయని అదే పత్రం పేర్కొంది.

విధానం దృష్ట్యా నాలుగు రకాలు

• సాధారణ బిల్లులు, మనీ-ఆర్థిక బిల్లులు, ఆర్డినెన్స్ స్థానంలో వచ్చే బిల్లులు, రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లులు అని రాజ్యసభ సచివాలయం విభజిస్తుంది.
• ఇక్కడ చెప్పే ప్రయాణం సాధారణ బిల్లుది. మిగతా రకాల తేడాలు చివరి పోలిక పట్టికలో ఉన్నాయి.

పార్లమెంటుకు ముందు: ముసాయిదా దశ

• సంబంధిత మంత్రిత్వ శాఖ ఇతర శాఖల, కొన్నిసార్లు ప్రజల అభిప్రాయాలు తీసుకుని బిల్లు ముసాయిదా సిద్ధం చేస్తుందని PRS బ్లాగ్ “How is a law enacted in Parliament?” వివరిస్తుంది.
• సవరించిన ముసాయిదాను న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ పరిశీలిస్తుంది, తర్వాత కేబినెట్ ఆమోదిస్తుంది. ఆ తర్వాతే బిల్లు సభ ముందుకు వస్తుంది.
• బిల్లు సభకు రాకముందే రాజకీయ పార్టీలు, ఒత్తిడి సమూహాలు, మీడియా ప్రభుత్వాన్ని ప్రభావితం చేస్తాయి. అందుకే చట్ట నిర్మాణాన్ని NCERT రాజకీయ ప్రక్రియగా కూడా చూస్తుంది.

ఏ సభలో మొదలవుతుంది

• ఆర్టికల్ 107(1) ప్రకారం సాధారణ బిల్లు ఏ సభలోనైనా మొదలు కావచ్చు.
• మనీ బిల్లు రాజ్యసభలో ప్రవేశపెట్టకూడదు (ఆర్టికల్ 109(1)). ఆర్టికల్ 110 అంశాలతో పాటు ఇతర అంశాలు ఉన్న ఆర్థిక బిల్లు కూడా రాష్ట్రపతి సిఫార్సుతో లోక్‌సభలోనే మొదలవ్వాలి (ఆర్టికల్ 117(1)).
• రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు ఆర్టికల్ 368(2) ప్రకారం ఏ సభలోనైనా ప్రవేశపెట్టవచ్చు.

మొదటి పఠనం: బిల్లు ప్రవేశం

• బిల్లును ప్రవేశపెట్టడానికి అనుమతి కోరే తీర్మానాన్ని సభ ఆమోదించిన తర్వాత బిల్లు ప్రవేశిస్తుంది. ఇదే మొదటి పఠనం.
• ఈ దశలో ప్రవేశాన్నే వ్యతిరేకించవచ్చని, సభ దానిపై ఓటు వేయవచ్చని PRS చెబుతుంది.
• బిల్లు వివరాలపై చర్చ ఇక్కడ జరగదు. అది రెండో పఠనంలో.

స్థాయీ సంఘం పరిశీలన

ఏ బిల్లులు వెళ్తాయి

• ఆర్డినెన్స్ స్థానంలో వచ్చే బిల్లులు, సాధారణ స్వభావం గల చిన్న బిల్లులు, మనీ బిల్లులు తప్ప దాదాపు అన్ని బిల్లులూ శాఖాపరమైన స్థాయీ సంఘాలకు వెళ్తాయని రాజ్యసభ సచివాలయం పేర్కొంది.
• సంఘం మూడు నెలల్లో పరిశీలించి నివేదిక ఇవ్వాలి. నివేదిక వచ్చిన తర్వాతే రెండో పఠనం మొదలవుతుంది.

సంఘానికి ఉండే పరిమితి

• సంఘం బిల్లు లక్ష్యాలను, ప్రతి క్లాజును పరిశీలిస్తుంది, అవసరమైతే ప్రజాభిప్రాయం కోరుతుంది. అయితే దాని సిఫార్సులను ప్రభుత్వం తప్పనిసరిగా ఆమోదించాల్సిన అవసరం లేదని PRS స్పష్టం చేస్తుంది.
• 1983 నుంచి భారత్‌లో స్థాయీ సంఘాల వ్యవస్థ అభివృద్ధి చెందిందని, ఇరవైకి పైగా శాఖాపరమైన సంఘాలు ఉన్నాయని NCERT చెబుతుంది. బిల్లులపై చర్చలో ఎక్కువ భాగం ఇక్కడే జరుగుతుంది కాబట్టి సంఘాలను “చిన్న శాసనసభలు” అని పిలుస్తారు.

మూలాల మధ్య ఒక తేడా రాజ్యసభ సచివాలయం “దాదాపు అన్ని బిల్లులూ” సంఘాలకు వెళ్తాయి అని రాస్తుంది. PRS మాత్రం “పంపవచ్చు” అంటుంది. ఈ దశ సభ నియమాలు, సంప్రదాయం మీద నడుస్తుంది. పరీక్షలో “రాజ్యాంగం ప్రకారం తప్పనిసరి” అని ఇస్తే అది తప్పు.

రెండో పఠనం: రెండు అంచెలు

మొదటి అంచె: సూత్రాలపై చర్చ

• బిల్లును పరిశీలనకు తీసుకోవాలి అనే తీర్మానంపై బిల్లు సూత్రాలు, సాధారణ నిబంధనలపై చర్చ జరుగుతుంది.
• ఈ దశలోనే బిల్లును సెలెక్ట్ కమిటీకి, రెండు సభల జాయింట్ కమిటీకి పంపాలని లేదా ప్రజాభిప్రాయం కోసం సర్క్యులేట్ చేయాలని తీర్మానాలు రావచ్చు.

రెండో అంచె: క్లాజుల వారీ పరిశీలన

• ప్రవేశపెట్టిన రూపంలో గానీ, కమిటీ నివేదించిన రూపంలో గానీ బిల్లులోని ప్రతి క్లాజును విడిగా పరిశీలిస్తారు.
• సభ్యులు ఇచ్చిన సవరణలు ఈ అంచెలోనే ప్రతిపాదిస్తారు. ప్రభుత్వం గానీ ఏ ఎంపీ గానీ సవరణ ప్రతిపాదించవచ్చు.

మూడో పఠనం: ఆమోదం

• “బిల్లును (లేదా సవరించిన బిల్లును) ఆమోదించాలి” అనే తీర్మానంపై చర్చించి ఓటు వేస్తారు. వాదనలు బిల్లుకు అనుకూలమా, వ్యతిరేకమా అనే దానికే పరిమితం.
• మనీ బిల్లు విషయంలో రాజ్యసభలో ఈ తీర్మానం “తిరిగి పంపాలి” అనే రూపంలో ఉంటుంది.

రెండో సభలో

• రెండో సభలోనూ అదే విధానం. ఒక్క తేడా: అక్కడ బిల్లును మళ్లీ ప్రవేశపెట్టరు. సభ బల్లపై ఉంచడమే (laid on the Table) రెండో సభలో మొదటి పఠనం.
• రెండో సభ సవరణలు చేస్తే బిల్లు మొదటి సభకు తిరిగి వెళ్తుంది. రెండు సభలూ ఒకే పాఠానికి అంగీకరించే వరకు బిల్లు ఆమోదం పొందినట్లు కాదు (ఆర్టికల్ 107(2)).
• రెండు సభల అధికారాల్లో ఉండే మొత్తం తేడాలను లోక్‌సభ, రాజ్యసభ అధికారాల తేడా వ్యాసంలో చూడవచ్చు.

ప్రతిష్టంభన వస్తే: సంయుక్త సమావేశం (ఆర్టికల్ 108)

మూడు సందర్భాలు (రెండో సభ తిరస్కరించడం, సవరణలపై చివరకు విభేదించడం, ఆరు నెలలకు పైగా ఆమోదించకపోవడం), లోక్‌సభ స్పీకర్ అధ్యక్షత (ఆర్టికల్ 118(4)) వంటి ప్రాథమిక అంశాలు లోక్‌సభ-రాజ్యసభ వ్యాసంలో ఉన్నాయి. ఇక్కడ విద్యార్థులు తరచుగా వదిలేసే క్లాజులు మాత్రమే.

ఆరు నెలల లెక్క (108(2))

• రెండో సభ వరుసగా నాలుగు రోజులకు మించి వాయిదా పడిన లేదా ప్రోరోగ్ అయిన కాలాన్ని ఆరు నెలల లెక్కలో చేర్చరు.

నోటిఫికేషన్ తర్వాత (108(3))

• సంయుక్త సమావేశం పిలవాలనే ఉద్దేశాన్ని రాష్ట్రపతి ప్రకటించిన తర్వాత ఏ సభా ఆ బిల్లుపై ముందుకు వెళ్లకూడదు.

ఓటింగ్, సవరణలు (108(4))

• రెండు సభల్లో హాజరై ఓటు వేసిన మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీతో బిల్లు ఆమోదం పొందితే రెండు సభలూ ఆమోదించినట్లే.
• సంయుక్త సమావేశంలో కొత్త సవరణలు స్వేచ్ఛగా తేలేరు. ఆలస్యం వల్ల అవసరమైన సవరణలు, రెండు సభలు విభేదించిన అంశాలకు సంబంధించిన సవరణలు మాత్రమే అనుమతిస్తారు. ఏది అనుమతించాలో అధ్యక్షుడి నిర్ణయమే అంతిమం.

లోక్‌సభ రద్దయినా (108(5))

• రాష్ట్రపతి నోటిఫికేషన్ ఇచ్చిన తర్వాత లోక్‌సభ రద్దయినా సంయుక్త సమావేశం జరిపి బిల్లును ఆమోదించవచ్చు. కానీ నోటిఫికేషన్‌కు ముందే రద్దు వల్ల బిల్లు రద్దయి ఉంటే సంయుక్త సమావేశం పిలవలేరు (108(1)).

ఏ బిల్లులకు లేదు

• మనీ బిల్లుకు సంయుక్త సమావేశం లేదని ఆర్టికల్ 108(1) నిబంధన చెబుతుంది. రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లుకు కూడా ఈ అవకాశం లేదని రాజ్యసభ సచివాలయం పేర్కొంది.
• ఇప్పటివరకు డౌరీ నిషేధ బిల్లు (1961), బ్యాంకింగ్ సర్వీస్ కమిషన్ (రద్దు) బిల్లు (1978), ఉగ్రవాద నిరోధక బిల్లు (2002) అనే మూడు బిల్లులు మాత్రమే సంయుక్త సమావేశానికి వెళ్లాయి. ఇలాంటి సందర్భాల్లో నిర్ణయం ఎప్పుడూ లోక్‌సభకు అనుకూలంగానే వచ్చిందని NCERT చెబుతుంది.

రాష్ట్రపతి ఆమోదం: ఆర్టికల్ 111

మూడు దారులు

• ఆమోదం తెలపడం: బిల్లు చట్టమవుతుంది. తర్వాత దాన్ని చట్టంగా గెజిట్‌లో ప్రకటిస్తారు.
• ఆమోదం నిరాకరించడం: బిల్లు అక్కడితో ఆగిపోతుంది.
• పునఃపరిశీలనకు తిప్పి పంపడం: మనీ బిల్లు కాని బిల్లును, సాధ్యమైనంత త్వరగా, సందేశంతో పాటు సభలకు తిరిగి పంపవచ్చు. సందేశంలో సవరణలు సూచించవచ్చు.

తిప్పి పంపిన తర్వాత

• సభలు బిల్లును సవరణలతో గానీ లేకుండా గానీ మళ్లీ ఆమోదించి పంపితే రాష్ట్రపతి ఆమోదం నిరాకరించకూడదు. అంటే తిప్పి పంపే అవకాశం ఒక్కసారే.
• రాష్ట్రపతి సూచించిన సవరణలను సభలు ఆమోదించాల్సిన అవసరం లేదు. “with or without amendment” అనే మాటలే దీనికి ఆధారం.

పాకెట్ వీటో

• ఆర్టికల్ 111 రాష్ట్రపతి నిర్ణయానికి కాలపరిమితి పెట్టలేదు. ఈ ఖాళీతో బిల్లును ఆమోదించకుండా, తిరస్కరించకుండా, తిప్పి పంపకుండా నిరవధికంగా ఉంచుకోవడాన్ని పాకెట్ వీటో అంటారు.
• 1982 నుంచి 1987 వరకు రాష్ట్రపతిగా ఉన్న జైల్ సింగ్ ఇండియన్ పోస్టాఫీస్ (సవరణ) బిల్లును ఇలాగే నిలిపి చట్టం కాకుండా చేశారని పాకెట్ వీటో వికీపీడియా వ్యాసం నమోదు చేసింది.

రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లుతో పోలిక

• ఆర్టికల్ 368(2) ప్రకారం ప్రత్యేక మెజారిటీతో ఆమోదం పొందిన రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లును రాష్ట్రపతికి పంపినప్పుడు ఆయన “ఆమోదం తెలపాలి”. ఈ మాటలను 24వ సవరణ (1971) చేర్చింది.
• సవరణ బిల్లును రాష్ట్రపతి ఆపలేరు, తిప్పి పంపలేరు. ముఖ్యమైన సవరణల జాబితా ముఖ్యమైన రాజ్యాంగ సవరణలు వ్యాసంలో ఉంది.

బిల్లులు ఎప్పుడు రద్దవుతాయి (Lapse)

పరీక్షల్లో ఎక్కువగా తప్పులు జరిగే భాగం ఇదే. ఆర్టికల్ 107(3), (4), (5) కలిపి చదవాలి.

బిల్లు ఉన్న స్థితి	ప్రోరోగేషన్	లోక్‌సభ రద్దు
లోక్‌సభలో పెండింగ్ (ఎక్కడ మొదలైనా)	రద్దు కాదు	రద్దవుతుంది
లోక్‌సభ ఆమోదించి రాజ్యసభలో పెండింగ్	రద్దు కాదు	రద్దవుతుంది
రాజ్యసభలో మొదలై, రాజ్యసభలోనే పెండింగ్ (లోక్‌సభ ఆమోదించనిది)	రద్దు కాదు	రద్దు కాదు
రెండు సభలూ ఆమోదించి రాష్ట్రపతి వద్ద	రద్దు కాదు	రద్దు కాదు
సంయుక్త సమావేశానికి నోటిఫై అయినది	రద్దు కాదు	రద్దు కాదు (108(5))

• ప్రోరోగేషన్ వల్ల ఏ బిల్లూ రద్దు కాదు (107(3)). సమస్య లోక్‌సభ రద్దుతోనే.
• చూడాల్సింది ఒక్కటే: రద్దు సమయానికి లోక్‌సభ ఆ బిల్లును తాకిందా. రాజ్యసభలో మొదలై, అక్కడ ఆమోదం పొంది లోక్‌సభలో పెండింగ్‌లో ఉన్న బిల్లు కూడా రద్దవుతుంది.
• రాష్ట్రపతి వద్ద ఉన్న బిల్లు రద్దవుతుందని రాజ్యాంగం ఎక్కడా చెప్పలేదు. ఆర్టికల్ 107(5) సభల్లో పెండింగ్‌లో ఉన్న బిల్లుల గురించే మాట్లాడుతుంది.

ఉదాహరణ: ఉగ్రవాద నిరోధక బిల్లు (POTA) 2002 ప్రయాణం

ఒక బిల్లు దాదాపు అన్ని దశలనూ దాటిన నిజమైన ఉదాహరణ ఇది. POTA వికీపీడియా వ్యాసం ప్రకారం:

• ఆర్డినెన్స్: ప్రభుత్వం మొదట 2001 లో ఉగ్రవాద నిరోధక ఆర్డినెన్స్ (POTO) జారీ చేసింది. ఆర్టికల్ 123 ప్రకారం ఆర్డినెన్స్ పార్లమెంటు తిరిగి సమావేశమైన ఆరు వారాల్లో ముగిసిపోతుంది, కాబట్టి దాని స్థానంలో బిల్లు తేవాల్సి వచ్చింది.
• రాజ్యసభ: రెండో సభ బిల్లును 113-98 ఓట్లతో తిరస్కరించింది. ఇది ఆర్టికల్ 108(1)(a) లోని మొదటి సందర్భం.
• సంయుక్త సమావేశం: 26 మార్చి 2002 న జరిగిన సంయుక్త సమావేశంలో బిల్లు 425 అనుకూల, 296 వ్యతిరేక ఓట్లతో ఆమోదం పొందింది. రెండు సభల సభ్యులను కలిపి లెక్కించడం వల్ల సంఖ్యాబలం ఎక్కువ ఉన్న లోక్‌సభ వైపే ఫలితం వచ్చింది.
• రాష్ట్రపతి: 28 మార్చి 2002 న ఆమోదం లభించి బిల్లు చట్టమైంది.
• తర్వాత: ఈ చట్టాన్ని 2004 లో రద్దు చేశారు.

రాజ్యసభ తిరస్కరించినా సాధారణ బిల్లు చనిపోదు. మనీ బిల్లు అయితే రాజ్యసభకు తిరస్కరించే అధికారమే ఉండదు. రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లును రాజ్యసభ తిరస్కరిస్తే సంయుక్త సమావేశం దారి లేదు.

మూడు రకాల బిల్లుల పోలిక

అంశం	సాధారణ బిల్లు	మనీ బిల్లు	రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు
ఎక్కడ మొదలు	ఏ సభలోనైనా (107(1))	లోక్‌సభలో మాత్రమే (109(1))	ఏ సభలోనైనా (368(2))
రాష్ట్రపతి ముందస్తు సిఫార్సు	సాధారణంగా అవసరం లేదు	అవసరం (117(1))	అవసరం లేదు
రాజ్యసభ అధికారం	సవరించవచ్చు, తిరస్కరించవచ్చు	14 రోజుల్లో సిఫార్సులు మాత్రమే	సవరించవచ్చు, తిరస్కరించవచ్చు
మెజారిటీ	సాధారణ మెజారిటీ	సాధారణ మెజారిటీ	ప్రత్యేక మెజారిటీ
సంయుక్త సమావేశం	ఉంది (108)	లేదు	లేదు
రాష్ట్రపతి తిప్పి పంపవచ్చా	ఒక్కసారి పంపవచ్చు	పంపలేరు (111)	పంపలేరు, ఆమోదించాలి (368(2))

పరీక్షల్లో ఎలా అడుగుతారు

• APPSC, TGPSC గ్రూప్ పరీక్షల్లో ఎక్కువగా అప్లికేషన్ ప్రశ్నలు వస్తాయి. “ఈ స్థితిలో ఉన్న బిల్లు లోక్‌సభ రద్దయితే ఏమవుతుంది” లేదా “రాష్ట్రపతి తిప్పి పంపిన బిల్లును సభలు అలాగే ఆమోదిస్తే” వంటి ప్రశ్నలు సాధారణం.
• SSC, పోలీస్, బ్యాంకింగ్ పరీక్షల్లో ఆర్టికల్ నంబర్లు (108 సంయుక్త సమావేశం, 111 ఆమోదం), సంయుక్త సమావేశానికి ఎవరు అధ్యక్షత వహిస్తారు, మనీ బిల్లు ఎక్కడ మొదలవుతుంది వంటి నేరుగా ప్రశ్నలు వస్తాయి.
• పాకెట్ వీటో అనగానే జైల్ సింగ్, పోస్టాఫీస్ బిల్లు గుర్తు రావాలి. మూడు సంయుక్త సమావేశాల సంవత్సరాలు (1961, 1978, 2002) కూడా అడుగుతారు.

మిగతా పాలిటీ వ్యాసాలు పాలిటీ విభాగంలో ఉన్నాయి.

తరచుగా వచ్చే గందరగోళాలు

• ప్రోరోగేషన్, రద్దు ఒకటి కాదు. బిల్లులు రద్దయ్యేది లోక్‌సభ రద్దుతోనే, అది కూడా అన్నీ కాదు.
• “రాజ్యసభలో మొదలైన బిల్లు ఎప్పుడూ రద్దు కాదు” అనేది తప్పు. అది లోక్‌సభకు చేరి అక్కడ పెండింగ్‌లో ఉంటే రద్దవుతుంది. రాజ్యసభలోనే, లోక్‌సభ ఆమోదం లేకుండా ఉన్నప్పుడే రక్షణ ఉంటుంది.
• సంయుక్త సమావేశానికి అధ్యక్షత. లోక్‌సభ స్పీకర్ వహిస్తారు (118(4)). రాజ్యసభ ఛైర్మన్ అయిన ఉపరాష్ట్రపతి వహించరు.
• సంయుక్త సమావేశం మెజారిటీ. హాజరై ఓటు వేసిన మొత్తం సభ్యుల సాధారణ మెజారిటీ సరిపోతుంది. మూడింట రెండు వంతులు కాదు.
• పునఃపరిశీలన రెండోసారి లేదు. రెండోసారి ఆమోదించిన బిల్లును రాష్ట్రపతి నిరాకరించలేరు, మళ్లీ తిప్పి పంపలేరు.
• స్థాయీ సంఘానికి పంపడం రాజ్యాంగ విధి కాదు. ఆర్టికల్ 107 నుంచి 111 వరకు ఎక్కడా స్థాయీ సంఘ ప్రస్తావన లేదు.
• ప్రైవేట్ మెంబర్ బిల్లు ప్రతిపక్ష బిల్లు కాదు. మంత్రి కాని ఏ సభ్యుడిదైనా ప్రైవేట్ బిల్లే.

నా అభిప్రాయం, ఒక పరిమితి

నా అభిప్రాయం: ఈ అంశాన్ని ఆర్టికల్ నంబర్ల జాబితాగా బట్టీ పట్టకండి. ఒక బిల్లును పట్టుకుని దాని ప్రయాణాన్ని ఊహించండి. POTA ను దశల వారీగా గుర్తుంచుకుంటే 107, 108, 111, 123 నాలుగూ ఒకే కథలో గుర్తుంటాయి, లాప్స్ పట్టికపై అప్లికేషన్ ప్రశ్నలు కూడా తేలికవుతాయి.

ఒక పరిమితి: సభలోని దశల వివరాలు (మూడు పఠనాలు, స్థాయీ సంఘానికి మూడు నెలల గడువు) రాజ్యాంగంలో లేవు, సభల నియమాల నుంచి వస్తాయి. వాటికి నేను రాజ్యసభ సచివాలయ పత్రం, PRS బ్లాగ్ (2010) మీద ఆధారపడ్డాను, లోక్‌సభ నియమావళి పాఠాన్ని నేరుగా చదవలేదు. అలాగే ప్రైవేట్ మెంబర్ బిల్లుల గణాంకాలు 2010 నాటి PRS పత్రంలోనివి. POTA, సంయుక్త సమావేశాల జాబితా, పాకెట్ వీటో వివరాలకు వికీపీడియాపై ఆధారపడ్డాను. ఆర్టికల్స్ పాఠం మాత్రం అధికారిక రాజ్యాంగ ప్రతి నుంచి నేరుగా తీసుకున్నది.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. ఒక సాధారణ బిల్లు రాజ్యసభలో ప్రవేశించి, రాజ్యసభ ఆమోదం పొంది లోక్‌సభకు వచ్చింది. లోక్‌సభలో పెండింగ్‌లో ఉండగా లోక్‌సభ రద్దయింది. ఆ బిల్లు పరిస్థితి ఏమిటి? (A) రాజ్యసభలో మొదలైనందున రద్దు కాదు, కొత్త లోక్‌సభ ముందు కొనసాగుతుంది (B) రాజ్యసభకు తిరిగి వెళ్లి అక్కడ పెండింగ్‌లో ఉంటుంది (C) లోక్‌సభలో పెండింగ్‌లో ఉన్నందున రద్దవుతుంది (D) రాష్ట్రపతి నేరుగా సంయుక్త సమావేశం పిలవవచ్చు

సమాధానం

(C) లోక్‌సభలో పెండింగ్‌లో ఉన్నందున రద్దవుతుంది. ఆర్టికల్ 107(5) ప్రకారం లోక్‌సభలో పెండింగ్‌లో ఉన్న ఏ బిల్లు అయినా లోక్‌సభ రద్దుతో రద్దవుతుంది, అది ఏ సభలో మొదలైందన్నది ముఖ్యం కాదు. ఆర్టికల్ 107(4) ఇచ్చే రక్షణ రాజ్యసభలోనే పెండింగ్‌లో ఉండి, లోక్‌సభ ఇంకా ఆమోదించని బిల్లుకు మాత్రమే వర్తిస్తుంది. ఈ బిల్లు రాజ్యసభను దాటి లోక్‌సభకు చేరింది కాబట్టి ఆ రక్షణ పోయింది. బిల్లు ఇప్పటికే రద్దయినందున ఆర్టికల్ 108(1) ప్రకారం సంయుక్త సమావేశం కూడా పిలవలేరు.

2. లోక్‌సభ ఆమోదించిన బిల్లు రాజ్యసభకు చేరింది. ఆర్టికల్ 108 కింద “ఆరు నెలలు” లెక్కించేటప్పుడు కింది కాలాల్లో దేన్ని లెక్కలో చేర్చరు? (A) రాజ్యసభ ప్రోరోగ్ అయి ఉన్న రెండు వారాల కాలం (B) రాజ్యసభ బిల్లుపై చర్చించిన పది రోజుల కాలం (C) బిల్లు స్థాయీ సంఘం వద్ద ఉన్న రెండు నెలల కాలం (D) రాజ్యసభ మూడు రోజుల పాటు వాయిదా పడిన కాలం

సమాధానం

(A) రాజ్యసభ ప్రోరోగ్ అయి ఉన్న రెండు వారాల కాలం. ఆర్టికల్ 108(2) ప్రకారం రెండో సభ వరుసగా నాలుగు రోజులకు మించి ప్రోరోగ్ అయిన లేదా వాయిదా పడిన కాలాన్ని ఆరు నెలల లెక్కలో చేర్చరు. రెండు వారాల ప్రోరోగేషన్ ఈ మినహాయింపు కిందకు వస్తుంది. మూడు రోజుల వాయిదా నాలుగు రోజుల పరిమితి కంటే తక్కువ కాబట్టి అది లెక్కలోనే ఉంటుంది. సభ చర్చించిన రోజులు, స్థాయీ సంఘం పరిశీలించిన కాలం కూడా లెక్కలోకి వస్తాయి, రాజ్యాంగం వాటికి మినహాయింపు ఇవ్వలేదు.

3. రాష్ట్రపతి ఒక సాధారణ బిల్లును సవరణలు సూచిస్తూ పునఃపరిశీలనకు తిప్పి పంపారు. పార్లమెంటు ఆ సవరణలు ఏవీ చేయకుండా బిల్లును అదే రూపంలో మళ్లీ ఆమోదించి పంపింది. ఇప్పుడు రాష్ట్రపతి ఏం చేయాలి? (A) సూచించిన సవరణలు చేయలేదు కాబట్టి మళ్లీ తిప్పి పంపవచ్చు (B) ఆమోదం నిరాకరించవచ్చు, ఎందుకంటే సూచనలు పాటించలేదు (C) సుప్రీంకోర్టు సలహా తీసుకున్న తర్వాతే నిర్ణయించాలి (D) ఆమోదం నిరాకరించకూడదు, బిల్లుకు సమ్మతి తెలపాలి

సమాధానం

(D) ఆమోదం నిరాకరించకూడదు, బిల్లుకు సమ్మతి తెలపాలి. ఆర్టికల్ 111 నిబంధన ప్రకారం తిప్పి పంపిన బిల్లును సభలు “సవరణలతో గానీ లేకుండా గానీ” మళ్లీ ఆమోదిస్తే రాష్ట్రపతి ఆమోదం నిరాకరించకూడదు. అంటే రాష్ట్రపతి సూచనలను పార్లమెంటు అంగీకరించాల్సిన బాధ్యత లేదు. తిప్పి పంపే అవకాశం ఒక్కసారే ఉంటుంది కాబట్టి రెండోసారి పంపడం సాధ్యం కాదు. ఈ ప్రక్రియలో సుప్రీంకోర్టు సలహా తప్పనిసరి అని ఆర్టికల్ 111 ఎక్కడా చెప్పలేదు.

4. ఆర్టికల్ 111 ప్రకారం రాష్ట్రపతి పునఃపరిశీలనకు తిప్పి పంపలేని బిల్లు ఏది? (A) రాజ్యసభలో మొదలైన సాధారణ బిల్లు (B) లోక్‌సభ ఆమోదించిన మనీ బిల్లు (C) సంయుక్త సమావేశంలో ఆమోదం పొందిన బిల్లు (D) ప్రైవేట్ సభ్యుడు ప్రవేశపెట్టిన బిల్లు

సమాధానం

(B) లోక్‌సభ ఆమోదించిన మనీ బిల్లు. ఆర్టికల్ 111 నిబంధన “మనీ బిల్లు కాని బిల్లును” మాత్రమే తిప్పి పంపవచ్చని స్పష్టంగా చెబుతుంది. రాజ్యసభ సచివాలయం కూడా రాష్ట్రపతి మనీ బిల్లు కాని బిల్లును మాత్రమే తిప్పి పంపవచ్చని పునరుద్ఘాటిస్తుంది. సంయుక్త సమావేశంలో ఆమోదం పొందిన బిల్లు కూడా సాధారణ బిల్లే, ఆర్టికల్ 108(4) ప్రకారం రెండు సభలూ ఆమోదించినట్లు భావిస్తారు, కాబట్టి దాన్ని తిప్పి పంపవచ్చు. బిల్లు ఎవరు ప్రవేశపెట్టారు, ఏ సభలో మొదలైందనేది ఈ అధికారాన్ని ప్రభావితం చేయదు.

5. రెండు సభలూ ప్రత్యేక మెజారిటీతో ఆమోదించిన రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు (రాష్ట్రాల ఆమోదం అవసరం లేనిది) రాష్ట్రపతి ముందుకు వచ్చింది. ఆయన స్థానం ఏమిటి? (A) ఆర్టికల్ 368(2) ప్రకారం ఆమోదం తెలపాలి (B) ఒక్కసారి పునఃపరిశీలనకు తిప్పి పంపవచ్చు (C) ఆమోదం నిరాకరించి సంయుక్త సమావేశం పిలవవచ్చు (D) ఆరు నెలల వరకు నిర్ణయాన్ని వాయిదా వేయవచ్చు

సమాధానం

(A) ఆర్టికల్ 368(2) ప్రకారం ఆమోదం తెలపాలి. 24వ సవరణ (1971) తర్వాత ఆర్టికల్ 368(2) లో బిల్లును “రాష్ట్రపతికి సమర్పిస్తారు, ఆయన ఆమోదం తెలపాలి” అనే మాటలు ఉన్నాయి. కాబట్టి సాధారణ బిల్లుకు ఆర్టికల్ 111 ఇచ్చే నిరాకరణ, తిప్పి పంపే అవకాశాలు సవరణ బిల్లుకు వర్తించవు. రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లుకు సంయుక్త సమావేశం నిబంధన కూడా లేదు. ఆరు నెలల గడువు ఆర్టికల్ 108 లో రెండో సభకు సంబంధించినది, రాష్ట్రపతికి కాదు.

6. భారత రాష్ట్రపతి “పాకెట్ వీటో” ఉపయోగించగలగడానికి రాజ్యాంగపరమైన కారణం ఏమిటి? (A) ఆర్టికల్ 108 బిల్లును నిలిపే అధికారం రాష్ట్రపతికి ఇవ్వడం (B) ఆర్టికల్ 107(3) ప్రకారం ప్రోరోగేషన్ వల్ల బిల్లు రద్దు కాకపోవడం (C) ఆర్టికల్ 111 రాష్ట్రపతి నిర్ణయానికి కాలపరిమితి పెట్టకపోవడం (D) ఆర్టికల్ 123 ఆర్డినెన్స్ ద్వారా బిల్లును భర్తీ చేసే అవకాశం ఇవ్వడం

సమాధానం

(C) ఆర్టికల్ 111 రాష్ట్రపతి నిర్ణయానికి కాలపరిమితి పెట్టకపోవడం. ఆర్టికల్ 111 రాష్ట్రపతి ఆమోదం తెలపాలి లేదా నిరాకరించాలి అని చెబుతుంది కానీ ఎన్ని రోజుల్లో అనేది చెప్పలేదు. ఈ ఖాళీ వల్ల రాష్ట్రపతి ఏ నిర్ణయమూ ప్రకటించకుండా బిల్లును నిరవధికంగా ఉంచుకోగలరు, దీన్నే పాకెట్ వీటో అంటారు. జైల్ సింగ్ ఇండియన్ పోస్టాఫీస్ (సవరణ) బిల్లుపై ఇలా చేశారు. ఆర్టికల్ 108 సభల మధ్య ప్రతిష్టంభనను పరిష్కరిస్తుంది, రాష్ట్రపతికి బిల్లును నిలిపే అధికారం ఇవ్వదు.

7. లోక్‌సభ ఆమోదించిన బిల్లు రాజ్యసభకు చేరినప్పుడు రాజ్యసభలో దాని “మొదటి పఠనం” ఏది? (A) ప్రవేశానికి అనుమతి కోరే తీర్మానంపై ఓటింగ్ (B) బిల్లును సభ బల్లపై ఉంచడం (C) బిల్లును స్థాయీ సంఘానికి పంపడం (D) బిల్లు సూత్రాలపై సాధారణ చర్చ

సమాధానం

(B) బిల్లును సభ బల్లపై ఉంచడం. రాజ్యసభ సచివాలయం ప్రకారం ఒక సభ ఆమోదించిన బిల్లును రెండో సభలో మళ్లీ ప్రవేశపెట్టరు, దాన్ని సభ బల్లపై ఉంచుతారు, అదే అక్కడ మొదటి పఠనం. ప్రవేశానికి అనుమతి తీర్మానం బిల్లు మొదలైన సభలో మాత్రమే అవసరం. సూత్రాలపై చర్చ రెండో పఠనం మొదటి అంచెలో జరుగుతుంది. స్థాయీ సంఘానికి పంపడం మొదటి, రెండో పఠనాల మధ్య జరిగే వేరే దశ.

8. సభలో బిల్లులోని క్లాజులకు సభ్యులు ఇచ్చిన సవరణలను ఏ దశలో ప్రతిపాదిస్తారు? (A) మొదటి పఠనంలో, బిల్లు ప్రవేశ సమయంలో (B) మూడో పఠనంలో, ఆమోద తీర్మానంపై చర్చ సమయంలో (C) రెండో పఠనం మొదటి అంచెలో, సూత్రాలపై చర్చ సమయంలో (D) రెండో పఠనం రెండో అంచెలో, క్లాజుల వారీ పరిశీలన సమయంలో

సమాధానం

(D) రెండో పఠనం రెండో అంచెలో, క్లాజుల వారీ పరిశీలన సమయంలో. రెండో పఠనంలో రెండు అంచెలు ఉంటాయి: మొదటిది బిల్లు సూత్రాలపై సాధారణ చర్చ, రెండోది ప్రతి క్లాజును విడిగా పరిశీలించడం. సభ్యుల సవరణలు ఈ రెండో అంచెలోనే ప్రతిపాదిస్తారని రాజ్యసభ సచివాలయం చెబుతుంది. మూడో పఠనంలో వాదనలు బిల్లును మొత్తంగా ఆమోదించాలా వద్దా అనే దానికే పరిమితం. మొదటి పఠనంలో బిల్లు వివరాలపై చర్చే జరగదు.

9. రాజ్యసభ సచివాలయం ప్రకారం సాధారణంగా శాఖాపరమైన స్థాయీ సంఘాలకు పంపని బిల్లు ఏది? (A) కొత్త విధానాన్ని ప్రతిపాదించే ప్రభుత్వ బిల్లు (B) ఉన్న చట్టాన్ని సవరించే ప్రభుత్వ బిల్లు (C) ఆర్డినెన్స్ స్థానంలో వచ్చే బిల్లు (D) రాజ్యసభలో మొదలైన సాధారణ బిల్లు

సమాధానం

(C) ఆర్డినెన్స్ స్థానంలో వచ్చే బిల్లు. ఆర్డినెన్స్ స్థానంలో వచ్చే బిల్లులు, చిన్న సాధారణ బిల్లులు, మనీ బిల్లులు తప్ప దాదాపు అన్ని బిల్లులూ స్థాయీ సంఘాలకు వెళ్తాయని రాజ్యసభ సచివాలయం చెబుతుంది. ఆర్డినెన్స్ పార్లమెంటు తిరిగి సమావేశమైన ఆరు వారాల్లో ముగిసిపోతుంది కాబట్టి దాని స్థానంలో వచ్చే బిల్లుకు సంఘం పరిశీలనకు ఇచ్చే మూడు నెలల సమయం ఉండదు. కొత్త విధానం లేదా సవరణ బిల్లు సంఘ పరిశీలనకు సరిగ్గా సరిపోయే రకాలు. బిల్లు ఏ సభలో మొదలైందనేది సంఘానికి పంపాలా వద్దా అనేదాన్ని నిర్ణయించదు.

10. ఒక సాధారణ బిల్లుపై సంయుక్త సమావేశం పిలవాలనే ఉద్దేశాన్ని రాష్ట్రపతి ప్రకటించారు. సమావేశం జరగకముందే లోక్‌సభ రద్దయింది. అప్పుడు ఏమవుతుంది? (A) సంయుక్త సమావేశం జరిపి బిల్లును ఆమోదించవచ్చు (B) బిల్లు ఆర్టికల్ 107(5) కింద రద్దవుతుంది (C) కొత్త లోక్‌సభ బిల్లును మళ్లీ మొదటి నుంచి చర్చించాలి (D) బిల్లు రాజ్యసభకు తిరిగి వెళ్తుంది

సమాధానం

(A) సంయుక్త సమావేశం జరిపి బిల్లును ఆమోదించవచ్చు. ఆర్టికల్ 108(5) ప్రకారం రాష్ట్రపతి నోటిఫికేషన్ తర్వాత లోక్‌సభ రద్దయినా సంయుక్త సమావేశం జరిపి బిల్లును ఆమోదించవచ్చు. ఆర్టికల్ 107(5) లోని రద్దు నియమం కూడా “ఆర్టికల్ 108 కి లోబడి” అని మొదలవుతుంది, అంటే ఈ సందర్భంలో 108 కి ప్రాధాన్యం. నోటిఫికేషన్ తర్వాత ఆర్టికల్ 108(3) ప్రకారం ఏ సభా బిల్లుపై ముందుకు వెళ్లదు కాబట్టి రాజ్యసభకు తిరిగి వెళ్లే ప్రశ్నే లేదు. నోటిఫికేషన్‌కు ముందే లోక్‌సభ రద్దయి ఉంటే మాత్రం బిల్లు రద్దయ్యేది.

11. అధికార పార్టీకి చెందిన, కానీ మంత్రి కాని ఒక లోక్‌సభ సభ్యుడు ఒక బిల్లును ప్రవేశపెట్టారు. ఆ బిల్లును ఏమంటారు? (A) అధికార పార్టీ సభ్యుడిది కాబట్టి ప్రభుత్వ బిల్లు (B) కేబినెట్ ఆమోదం లేనందున ఆర్థిక బిల్లు (C) లోక్‌సభలో మొదలైనందున సాధారణ ప్రభుత్వ బిల్లు (D) మంత్రి కాని సభ్యుడిది కాబట్టి ప్రైవేట్ మెంబర్ బిల్లు

సమాధానం

(D) మంత్రి కాని సభ్యుడిది కాబట్టి ప్రైవేట్ మెంబర్ బిల్లు. ప్రభుత్వ బిల్లు, ప్రైవేట్ మెంబర్ బిల్లు అనే విభజన ప్రవేశపెట్టిన వ్యక్తి మంత్రా కాదా అనే దాని మీదే ఆధారపడుతుంది, పార్టీ మీద కాదు. NCERT కూడా మంత్రి కాని వ్యక్తి ప్రతిపాదించిన బిల్లును ప్రైవేట్ మెంబర్ బిల్లుగా నిర్వచిస్తుంది. బిల్లు ఏ సభలో మొదలైందనేది ఈ విభజనను మార్చదు. ఆర్థిక బిల్లు అనేది విషయం ఆధారంగా చేసే వేరే వర్గీకరణ, కేబినెట్ ఆమోదంతో దానికి సంబంధం లేదు.

12. సంయుక్త సమావేశంలో సాధారణ బిల్లు ఆమోదం పొందాలంటే ఏ మెజారిటీ కావాలి? (A) ప్రతి సభలో విడివిడిగా హాజరై ఓటు వేసిన వారి మెజారిటీ (B) రెండు సభల్లో హాజరై ఓటు వేసిన మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీ (C) రెండు సభల్లో హాజరై ఓటు వేసిన వారిలో మూడింట రెండు వంతులు (D) రెండు సభల మొత్తం సభ్యత్వంలో మెజారిటీ

సమాధానం

(B) రెండు సభల్లో హాజరై ఓటు వేసిన మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీ. ఆర్టికల్ 108(4) ప్రకారం సంయుక్త సమావేశంలో రెండు సభల సభ్యులను కలిపి, హాజరై ఓటు వేసిన వారి మెజారిటీతో బిల్లు ఆమోదం పొందితే రెండు సభలూ ఆమోదించినట్లే. ఓట్లను సభల వారీగా విడిగా లెక్కించరు, అందుకే సభ్యులు ఎక్కువగా ఉన్న లోక్‌సభకు ప్రయోజనం. 2002 లో POTA బిల్లు 425-296 ఓట్లతో ఇలాగే ఆమోదం పొందింది. మూడింట రెండు వంతుల ప్రత్యేక మెజారిటీ రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లుకు సంబంధించినది, దానికి సంయుక్త సమావేశమే లేదు.

FAQ

బిల్లు చట్టం కావాలంటే ఏ దశలు దాటాలి?

ప్రతి సభలో మూడు పఠనాలు (ప్రవేశం, పరిశీలన, ఆమోదం) జరగాలి. చాలా బిల్లులు మధ్యలో స్థాయీ సంఘం పరిశీలనకు వెళ్తాయి. రెండు సభలూ ఒకే పాఠాన్ని ఆమోదించిన తర్వాత ఆర్టికల్ 111 కింద రాష్ట్రపతి ఆమోదం తెలిపితే బిల్లు చట్టమవుతుంది.

లోక్‌సభ రద్దయితే పెండింగ్ బిల్లులు ఏమవుతాయి?

ఆర్టికల్ 107(5) ప్రకారం లోక్‌సభలో పెండింగ్‌లో ఉన్న బిల్లు, లోక్‌సభ ఆమోదించి రాజ్యసభలో పెండింగ్‌లో ఉన్న బిల్లు రద్దవుతాయి. రాజ్యసభలో ప్రవేశపెట్టి, లోక్‌సభ ఇంకా ఆమోదించని, రాజ్యసభలోనే పెండింగ్‌లో ఉన్న బిల్లు మాత్రం రద్దు కాదు (107(4)).

రాష్ట్రపతి బిల్లును తిప్పి పంపితే ఏమవుతుంది?

మనీ బిల్లు కాని బిల్లును రాష్ట్రపతి ఒక్కసారి పునఃపరిశీలనకు పంపవచ్చు. సభలు దాన్ని సవరణలతో గానీ సవరణలు లేకుండా గానీ మళ్లీ ఆమోదిస్తే రాష్ట్రపతి ఆమోదం నిరాకరించకూడదు.

పాకెట్ వీటో అంటే ఏమిటి?

ఆర్టికల్ 111 రాష్ట్రపతి నిర్ణయానికి కాలపరిమితి పెట్టలేదు. ఆమోదించకుండా, తిరస్కరించకుండా, తిప్పి పంపకుండా బిల్లును నిరవధికంగా తన దగ్గరే ఉంచుకోవడాన్ని పాకెట్ వీటో అంటారు. జైల్ సింగ్ ఇండియన్ పోస్టాఫీస్ (సవరణ) బిల్లుపై దీన్ని ఉపయోగించారు.

ప్రైవేట్ మెంబర్ బిల్లు అంటే ఏమిటి?

మంత్రి కాని ఏ ఎంపీ ప్రవేశపెట్టిన బిల్లు అయినా ప్రైవేట్ మెంబర్ బిల్లే, ఆ ఎంపీ అధికార పార్టీకి చెందినవారైనా సరే. మంత్రి ప్రవేశపెట్టేది ప్రభుత్వ బిల్లు. 1970 తర్వాత ఒక్క ప్రైవేట్ మెంబర్ బిల్లు కూడా పార్లమెంటు ఆమోదం పొందలేదు.

Sources

• The Constitution of India (as on 1st May, 2024), Legislative Department, Ministry of Law and Justice
• Legislative Functions of Rajya Sabha (Rajya Sabha Secretariat)
• How is a law enacted in Parliament? (PRS Legislative Research blog, 2010)
• Vital Stats: Private Members’ Bills in Lok Sabha 2010 (PRS Legislative Research)
• NCERT Class 11, Indian Constitution at Work, Chapter 5: Legislature
• The Supreme Court (Enlargement of Criminal Appellate Jurisdiction) Act, 1970 (India Code)
• Pocket veto (Wikipedia)
• Prevention of Terrorism Act, 2002 (Wikipedia)
• Joint session of the Parliament of India (Wikipedia)