భారత రాజ్యాంగంలో ప్రాథమిక హక్కులు ఏవి? ఆర్టికల్ 12 నుంచి 35 వరకు
Nookesh Karri ·· 13 min read
భారత రాజ్యాంగంలో ప్రాథమిక హక్కులు భాగం III లో ఆర్టికల్ 12 నుంచి 35 వరకు ఉన్నాయి. అవి ఆరు శీర్షికల కింద ఉన్నాయి: సమానత్వ హక్కు (14-18), స్వేచ్ఛా హక్కు (19-22), పీడనను నిరోధించే హక్కు (23-24), మత స్వేచ్ఛ హక్కు (25-28), సాంస్కృతిక-విద్యా హక్కులు (29-30), రాజ్యాంగ పరిహారాల హక్కు (32). ఆస్తి హక్కు ఇప్పుడు ఈ జాబితాలో లేదు.
ఈ వ్యాసంలోని ఆర్టికల్ శీర్షికలు, నిబంధనలు అన్నీ న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ ప్రచురించిన భారత రాజ్యాంగం (1 మే 2024 నాటి పాఠం) నుంచి, వివరణలు NCERT 11వ తరగతి ‘Indian Constitution at Work’ రెండో అధ్యాయం నుంచి తీసుకున్నవి. ఈ అంశం TSPSC గ్రూప్-2 పేపర్-II లోనూ, APPSC గ్రూప్-2 మెయిన్స్ పేపర్-I లోనూ పేరుపేరునా ఉంది.
ప్రాథమిక హక్కులు అంటే ఏమిటి
సాధారణ చట్టబద్ధ హక్కులను సాధారణ చట్టాలే కాపాడతాయి. ప్రాథమిక హక్కులను మాత్రం దేశ రాజ్యాంగమే కాపాడుతుంది, హామీ ఇస్తుంది అని NCERT వివరిస్తుంది. అయినా ఇవి అపరిమితం కావు; ప్రభుత్వం వీటిపై సహేతుకమైన పరిమితులు విధించవచ్చు.
సాధారణ నిబంధనలు (ఆర్టికల్ 12, 13)
- ఆర్టికల్ 12 “రాజ్యం” అంటే ఏమిటో నిర్వచిస్తుంది. భారత ప్రభుత్వం, పార్లమెంట్, ప్రతి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం, శాసనసభ, స్థానిక లేదా ఇతర అధికార సంస్థలు ఇందులోకి వస్తాయి. ప్రాథమిక హక్కులు ప్రభుత్వం కొన్ని పనులు చేయకుండా నిరోధిస్తాయని NCERT చెబుతుంది.
- ఆర్టికల్ 13 ప్రాథమిక హక్కులకు విరుద్ధమైన లేదా వాటిని తగ్గించే చట్టాల గురించి చెబుతుంది.
ఆరు శీర్షికలు, వాటి ఆర్టికల్స్
| శీర్షిక | ఆర్టికల్స్ | ముఖ్య నిబంధనలు |
|---|---|---|
| సమానత్వ హక్కు | 14-18 | 14 చట్టం ముందు సమానత్వం; 15 మతం, జాతి, కులం, లింగం, జన్మస్థలం ఆధారంగా వివక్ష నిషేధం; 16 ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో సమాన అవకాశం; 17 అంటరానితనం రద్దు; 18 బిరుదుల రద్దు |
| స్వేచ్ఛా హక్కు | 19-22 | 19 వాక్ స్వాతంత్ర్యం మొదలైనవి; 20 నేరాల శిక్ష విషయంలో రక్షణ; 21 జీవించే హక్కు, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ; 21A విద్యా హక్కు; 22 అరెస్టు, నిర్బంధం నుంచి రక్షణ |
| పీడనను నిరోధించే హక్కు | 23-24 | 23 మనుషుల అక్రమ రవాణా, వెట్టిచాకిరీ నిషేధం; 24 ఫ్యాక్టరీల్లో పిల్లలను పనిలో పెట్టడం నిషేధం |
| మత స్వేచ్ఛ హక్కు | 25-28 | 25 అంతఃకరణ స్వేచ్ఛ, మత ఆచరణ-ప్రచారం; 26 మత వ్యవహారాల నిర్వహణ; 27 మత ప్రోత్సాహానికి పన్నుల నుంచి స్వేచ్ఛ; 28 కొన్ని విద్యాసంస్థల్లో మతబోధనకు హాజరు విషయంలో స్వేచ్ఛ |
| సాంస్కృతిక-విద్యా హక్కులు | 29-30 | 29 మైనారిటీల ప్రయోజనాల రక్షణ; 30 మైనారిటీలు విద్యాసంస్థలు స్థాపించి నిర్వహించుకునే హక్కు |
| రాజ్యాంగ పరిహారాల హక్కు | 32 | సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించే హక్కు, రిట్లు |
ఆర్టికల్ 31A, 31B, 31C “కొన్ని చట్టాల రక్షణ” (Saving of Certain Laws) అనే వేరే శీర్షిక కింద ఉన్నాయి; అదే శీర్షికలోని 31D ఇప్పుడు పాఠంలో లేదు, తొలగించబడింది. రాజ్యాంగ పాఠంలో ఆర్టికల్ 33, 34, 35 కూడా రాజ్యాంగ పరిహారాల శీర్షిక కిందే వస్తాయి. ఇవి హక్కులను సాయుధ దళాలకు వర్తింపజేయడంలో మార్పులు, సైనిక శాసనం అమలులో ఉన్నప్పుడు పరిమితులు, ఈ భాగాన్ని అమలు చేసే చట్టాల గురించి చెబుతాయి.
స్వేచ్ఛా హక్కు: ఆర్టికల్ 19 లోని ఆరు స్వేచ్ఛలు
ఆర్టికల్ 19(1) ప్రకారం “పౌరులందరికీ” ఈ హక్కులు ఉన్నాయి:
- (a) వాక్ స్వాతంత్ర్యం, భావ ప్రకటనా స్వేచ్ఛ.
- (b) ఆయుధాలు లేకుండా శాంతియుతంగా సమావేశమయ్యే స్వేచ్ఛ.
- (c) సంఘాలు, యూనియన్లు లేదా సహకార సంఘాలు ఏర్పాటు చేసుకునే స్వేచ్ఛ. “సహకార సంఘాలు” అనే పదాలను 97వ సవరణ చట్టం, 2011 చేర్చింది.
- (d) భారత భూభాగమంతా స్వేచ్ఛగా సంచరించడం.
- (e) దేశంలో ఎక్కడైనా నివసించి స్థిరపడటం.
- (g) ఏ వృత్తి అయినా చేయడం, ఏ వ్యాపారమైనా నడపడం.
ఉపఖండం (f) ఇప్పుడు లేదు. దాన్ని 44వ సవరణ చట్టం, 1978 తొలగించింది. అందుకే జాబితా (e) నుంచి నేరుగా (g) కి వెళ్తుంది.
ఆర్టికల్ 21, 21A
- “చట్టం నిర్ణయించిన ప్రక్రియ ప్రకారం తప్ప ఏ వ్యక్తికీ జీవితాన్ని గానీ, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను గానీ హరించకూడదు” అని ఆర్టికల్ 21 చెబుతుంది.
- ఆర్టికల్ 21A 6 నుంచి 14 ఏళ్ల పిల్లలందరికీ ఉచిత, నిర్బంధ విద్య అందించాలని రాజ్యాన్ని ఆదేశిస్తుంది. దీన్ని 86వ సవరణ చట్టం, 2002 చేర్చింది. ఇది 1-4-2010 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది.
ఆస్తి హక్కు ఏమైంది
మొదట ఆర్టికల్ 31 “బలవంతపు ఆస్తి సేకరణ” ప్రాథమిక హక్కుల్లో ఉండేది. ప్రభుత్వం ఈ హక్కును పరిమితం చేస్తూ చాలా చట్టాలు చేసింది; హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాల సంబంధంపై జరిగిన దీర్ఘ చర్చకు ఆస్తి హక్కే కేంద్రంగా ఉందని NCERT చెబుతోంది. 1973 లో ఆస్తి హక్కు రాజ్యాంగ మౌలిక నిర్మాణంలో భాగం కాదని సుప్రీంకోర్టు నిర్ణయించింది. 1978 లో 44వ సవరణ ఆస్తి హక్కును ప్రాథమిక హక్కుల జాబితా నుంచి తొలగించి, ఆర్టికల్ 300A కింద సాధారణ చట్టబద్ధ హక్కుగా మార్చింది. ఆర్టికల్ 300A ప్రకారం “చట్టం ద్వారా తప్ప ఏ వ్యక్తి ఆస్తినీ హరించకూడదు”.
రాజ్యాంగ పరిహారాల హక్కు, రిట్లు
ఆర్టికల్ 32 భాగం III లోని హక్కుల అమలుకు సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించే హక్కుకు హామీ ఇస్తుంది. అంబేద్కర్ ఈ హక్కును “రాజ్యాంగానికి హృదయం, ఆత్మ” గా భావించారని NCERT పేర్కొంది. ఆర్టికల్ 32(2) ప్రకారం సుప్రీంకోర్టు ఐదు రకాల రిట్లు జారీ చేయవచ్చు. హైకోర్టులకు ఈ అధికారం ఆర్టికల్ 226 ఇస్తుంది.
| రిట్ | ఎప్పుడు జారీ చేస్తారు (NCERT వివరణ) |
|---|---|
| హెబియస్ కార్పస్ | అరెస్టయిన వ్యక్తిని కోర్టు ముందు హాజరుపరచమని; అరెస్టు చట్టబద్ధం కాకపోతే విడుదల |
| మాండమస్ | ఒక అధికారి తన చట్టబద్ధమైన విధి నిర్వర్తించనప్పుడు |
| ప్రొహిబిషన్ | కింది కోర్టు తన పరిధి దాటి కేసు విచారిస్తున్నప్పుడు పై కోర్టు జారీ చేస్తుంది |
| కో వారెంటో | అర్హత లేని వ్యక్తి పదవిలో కొనసాగుతున్నప్పుడు |
| సెర్షియోరరీ | కింది కోర్టు లేదా అధికారి వద్ద ఉన్న కేసును పై కోర్టుకు బదిలీ చేయమని |
ఒక ఉదాహరణ
- ఒక వ్యక్తిని పోలీసులు అరెస్టు చేసి, కారణం చెప్పకుండా, న్యాయవాదిని కలవనివ్వకుండా నిర్బంధించారు అనుకుందాం.
- అరెస్టుకు కారణాలు తెలియజేయకుండా నిర్బంధించకూడదని, తనకు నచ్చిన న్యాయవాదిని సంప్రదించే హక్కు ఉందని ఆర్టికల్ 22(1) చెబుతుంది. ఇక్కడ ఆ హక్కు, ఆర్టికల్ 21 లోని వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ ఉల్లంఘనకు గురయ్యాయి.
- ఈ సందర్భంలో ఆర్టికల్ 32 కింద సుప్రీంకోర్టును లేదా ఆర్టికల్ 226 కింద హైకోర్టును ఆశ్రయించి హెబియస్ కార్పస్ రిట్ కోరవచ్చు. అరెస్టు చట్టబద్ధం కాదని తేలితే కోర్టు ఆ వ్యక్తిని విడుదల చేయమని ఆదేశించవచ్చు.
అత్యవసర పరిస్థితిలో హక్కులు
ఆర్టికల్ 359 ప్రకారం అత్యవసర ప్రకటన అమలులో ఉన్నప్పుడు, భాగం III హక్కుల అమలు కోసం కోర్టును ఆశ్రయించే హక్కును రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు ద్వారా నిలిపివేయవచ్చు. ఆర్టికల్ 20, 21 మాత్రం ఈ ఉత్తర్వు పరిధిలోకి రావు.
తరచూ కలిగే గందరగోళాలు
- ఆర్టికల్ 14 ఏ వ్యక్తికైనా, 15-16 పౌరులకే. ఆర్టికల్ 14 “ఏ వ్యక్తికీ” సమానత్వాన్ని నిరాకరించకూడదని చెబుతుంది. ఆర్టికల్ 15, 16 “పౌరుల” గురించి మాట్లాడతాయి. ఆర్టికల్ 19 కూడా “పౌరులందరికీ” అని మొదలవుతుంది. ఆర్టికల్ 20, 21 మళ్లీ “ఏ వ్యక్తి” అనే పదాన్నే వాడతాయి.
- 14 ఏళ్ల వయసు చిక్కు: 24 పీడన నిరోధం, 21A విద్య. బాల కార్మికుల నిషేధం (ఆర్టికల్ 24: 14 ఏళ్ల లోపు పిల్లలను ఫ్యాక్టరీ, గని, ప్రమాదకర పనుల్లో పెట్టకూడదు), విద్యా హక్కు (21A: 6 నుంచి 14 ఏళ్లు) రెండింటిలో 14 ఏళ్ల వయసు ఉండటంతో కలిసిపోతాయి. శీర్షికలు వేరు.
- సుప్రీంకోర్టు 32, హైకోర్టు 226. 32 స్వయంగా ఒక ప్రాథమిక హక్కు, సుప్రీంకోర్టుకు సంబంధించినది. 226 హైకోర్టుల అధికారం, అది భాగం VI లో ఉంది.
- మతబోధన నిషేధం: ఆర్టికల్ 28(1). పూర్తిగా ప్రభుత్వ నిధులతో నడిచే విద్యాసంస్థల్లో మతబోధన ఉండకూడదని ఆర్టికల్ 28(1) చెబుతుంది.
హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాల సంబంధం కూడా పరీక్షల్లో వస్తుంది: ప్రాథమిక హక్కులు ప్రధానంగా వ్యక్తుల హక్కులను కాపాడతాయి, ఆదేశిక సూత్రాలు సమాజం మొత్తం శ్రేయస్సును చూస్తాయని NCERT చెబుతుంది. పాలిటీలో ఈ అధ్యాయం ఎక్కడ వస్తుందో పాలిటీ చదివే క్రమం వ్యాసంలో ఉంది.
నా సూచన, ఒక పరిమితి
నా అభిప్రాయం: ప్రాథమిక హక్కులను ఆర్టికల్స్ జాబితాగా బట్టీ పట్టడం సమయం వృథా. ఆరు శీర్షికలను ముందు గుర్తుంచుకోండి, తర్వాత ప్రతి శీర్షిక కింది ఆర్టికల్స్‌ను క్రమంగా పెట్టండి. 14-18, 19-22, 23-24, 25-28, 29-30, 32 అనే ఆరు సరిహద్దులు గుర్తుంటే, ఏ ఆర్టికల్ ఏ శీర్షికకు చెందుతుందో పరీక్ష హాల్లో ఊహించగలుగుతారు. ఈ ఆరు సరిహద్దులే ఒక పేజీ షార్ట్ నోట్స్ కు సరిపోతాయి.
పరిమితి: ఈ వ్యాసం రాజ్యాంగ పాఠాన్నే వివరిస్తుంది. పరీక్షల్లో అడిగే ముఖ్య సుప్రీంకోర్టు తీర్పుల వివరాలను, ఆర్టికల్ 21 పరిధి ఎలా విస్తరించిందో ఇది చర్చించలేదు; 1973 తీర్పు గురించి NCERT చెప్పిన ఒక్క వాక్యమే ఇందులో ఉంది. తీర్పుల కోసం విడిగా చదవాలి. రెండు రాష్ట్రాల సిలబస్‌లో ఈ అంశం స్థానం కోసం APPSC, TSPSC సిలబస్ పోలిక, మరిన్ని వ్యాసాల కోసం పాలిటీ విభాగం చూడండి.
ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు
- ఈ ఆర్టికల్స్‌లో “పౌరులు” అనే పదానికి బదులు “ఏ వ్యక్తి” అనే పదంతో హక్కును కల్పించేది ఏది? (A) ఆర్టికల్ 15 (B) ఆర్టికల్ 16 (C) ఆర్టికల్ 14 (D) ఆర్టికల్ 19
సమాధానం
(C) ఆర్టికల్ 14. ఆర్టికల్ 14 “ఏ వ్యక్తికీ” చట్టం ముందు సమానత్వాన్ని నిరాకరించకూడదని చెబుతుంది, కాబట్టి దీని రక్షణ పౌరులకే పరిమితం కాదు. అదే సమానత్వ శీర్షికలోని ఆర్టికల్ 15, 16 మాత్రం “పౌరుల” గురించి మాట్లాడతాయి; ఆర్టికల్ 19 కూడా “పౌరులందరికీ” అని మొదలవుతుంది. ఆర్టికల్ 20, 21 మళ్లీ “ఏ వ్యక్తి” అనే పదాన్నే వాడతాయి. ఒకే శీర్షికలో పక్కపక్కనే ఉన్నా 14, 15 ల మధ్య ఉన్న ఈ తేడానే పరీక్షల్లో తరచుగా గందరగోళం కలిగిస్తుంది.
- ఆర్టికల్ 19(1) లోని స్వేచ్ఛల జాబితా ఉపఖండం (e) నుంచి నేరుగా (g) కి వెళ్లడానికి కారణం ఏమిటి? (A) 44వ సవరణ చట్టం, 1978 ఉపఖండం (f) ను తొలగించడం (B) 1973 లో సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ఉపఖండం (f) ను కొట్టివేయడం (C) 86వ సవరణ చట్టం, 2002 ఉపఖండం (f) ను ఆర్టికల్ 21A గా మార్చడం (D) 97వ సవరణ చట్టం, 2011 ఉపఖండం (f) ను (c) లో కలపడం
సమాధానం
(A) 44వ సవరణ చట్టం, 1978 ఉపఖండం (f) ను తొలగించడం. ఉపఖండం (f) ను 44వ సవరణ చట్టం, 1978 తొలగించింది; అదే సవరణ ఆర్టికల్ 31 ను కూడా తొలగించి ఆస్తి హక్కును ప్రాథమిక హక్కుల జాబితా నుంచి బయటకు తీసింది. అందుకే ఇప్పుడు జాబితా (e) నుంచి నేరుగా (g) కి వెళ్తుంది. 1973 లో సుప్రీంకోర్టు ఆస్తి హక్కు మౌలిక నిర్మాణంలో భాగం కాదని మాత్రమే నిర్ణయించింది, ఏ ఉపఖండాన్నీ తొలగించలేదు. 97వ సవరణ (c) లో “సహకార సంఘాలు” అనే పదాలు చేర్చింది, 86వ సవరణ ఆర్టికల్ 21A ను చేర్చింది.
- 13 ఏళ్ల బాలుడిని ఒక ఫ్యాక్టరీలో పనిలో పెట్టడం ఏ శీర్షిక కింది, ఏ ఆర్టికల్ ఉల్లంఘన అవుతుంది? (A) స్వేచ్ఛా హక్కు – ఆర్టికల్ 21A (B) సమానత్వ హక్కు – ఆర్టికల్ 15 (C) సాంస్కృతిక-విద్యా హక్కులు – ఆర్టికల్ 29 (D) పీడనను నిరోధించే హక్కు – ఆర్టికల్ 24
సమాధానం
(D) పీడనను నిరోధించే హక్కు – ఆర్టికల్ 24. ఆర్టికల్ 24 ప్రకారం 14 ఏళ్ల లోపు పిల్లలను ఫ్యాక్టరీ, గని, ప్రమాదకర పనుల్లో పెట్టకూడదు; ఇది పీడనను నిరోధించే హక్కు (23-24) శీర్షికలోనిది. బాలుడు బడికి దూరమవుతున్నాడని ఆర్టికల్ 21A వైపు ఆలోచించడం సహజమే, ఎందుకంటే అది కూడా 6 నుంచి 14 ఏళ్ల పిల్లల గురించే చెబుతుంది. కానీ 21A ఉచిత, నిర్బంధ విద్య గురించిన హక్కు, అది స్వేచ్ఛా హక్కు శీర్షికలో ఉంది. ఫ్యాక్టరీ పనిలో పెట్టడం అనే చర్యను నేరుగా నిషేధించేది ఆర్టికల్ 24.
- ఆర్టికల్ 21A కు సంబంధించి సరైన జత ఏది? (A) 14 ఏళ్ల లోపు పిల్లలందరికీ – 86వ సవరణ చట్టం, 2002 (B) 6 నుంచి 14 ఏళ్ల పిల్లలకు – 86వ సవరణ చట్టం, 2002 (C) 6 నుంచి 14 ఏళ్ల పిల్లలకు – 44వ సవరణ చట్టం, 1978 (D) 14 ఏళ్ల లోపు పిల్లలందరికీ – 97వ సవరణ చట్టం, 2011
సమాధానం
(B) 6 నుంచి 14 ఏళ్ల పిల్లలకు – 86వ సవరణ చట్టం, 2002. ఆర్టికల్ 21A 6 నుంచి 14 ఏళ్ల పిల్లలందరికీ ఉచిత, నిర్బంధ విద్య అందించాలని రాజ్యాన్ని ఆదేశిస్తుంది. దీన్ని 86వ సవరణ చట్టం, 2002 చేర్చింది, అయితే ఇది 1-4-2010 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది. “14 ఏళ్ల లోపు” అనే మాట బాల కార్మికులను నిషేధించే ఆర్టికల్ 24 కు చెందినది, అందుకే A, D ఆకర్షణీయంగా కనిపిస్తాయి. 44వ సవరణ ఆస్తి హక్కును తొలగించింది, 97వ సవరణ ఆర్టికల్ 19 లో సహకార సంఘాలను చేర్చింది.
- ప్రస్తుతం భారత రాజ్యాంగంలో ఆస్తి హక్కు స్థానం ఏమిటి? (A) ఆర్టికల్ 31 కింద ప్రాథమిక హక్కు (B) ఆర్టికల్ 31A కింద “కొన్ని చట్టాల రక్షణ” శీర్షికలోని హక్కు (C) ఆర్టికల్ 300A కింద చట్టబద్ధ హక్కు (D) ఆర్టికల్ 19(1)(g) కింద వ్యాపార స్వేచ్ఛలో భాగం
సమాధానం
(C) ఆర్టికల్ 300A కింద చట్టబద్ధ హక్కు. మొదట ఆర్టికల్ 31 “బలవంతపు ఆస్తి సేకరణ” ప్రాథమిక హక్కుల్లో ఉండేది. 1973 లో ఆస్తి హక్కు రాజ్యాంగ మౌలిక నిర్మాణంలో భాగం కాదని సుప్రీంకోర్టు నిర్ణయించగా, 1978 లో 44వ సవరణ దాన్ని ప్రాథమిక హక్కుల జాబితా నుంచి తొలగించింది. ఇప్పుడు ఆర్టికల్ 300A ప్రకారం “చట్టం ద్వారా తప్ప ఏ వ్యక్తి ఆస్తినీ హరించకూడదు”, ఇది సాధారణ చట్టబద్ధ హక్కు మాత్రమే. ఆర్టికల్ 31A “కొన్ని చట్టాల రక్షణ” అనే వేరే శీర్షిక కింద ఉంది; ఆస్తి హక్కు ఇప్పుడు ఉన్నది ఆర్టికల్ 300A లోనే.
- అర్హత లేని వ్యక్తి ఒక పదవిలో కొనసాగుతున్నప్పుడు కోర్టు జారీ చేసే రిట్ ఏది? (A) మాండమస్ (B) సెర్షియోరరీ (C) హెబియస్ కార్పస్ (D) కో వారెంటో
సమాధానం
(D) కో వారెంటో. అర్హత లేని వ్యక్తి పదవిలో కొనసాగుతున్నప్పుడు కో వారెంటో రిట్ జారీ చేస్తారని NCERT వివరిస్తుంది. ఇక్కడ సమస్య అధికారి తన పని చేయకపోవడం కాదు, అసలు ఆ పదవిలో ఉండే అర్హతే లేకపోవడం. అధికారి తన చట్టబద్ధమైన విధి నిర్వర్తించనప్పుడు మాండమస్ వర్తిస్తుంది; రెండూ పదవుల్లో ఉన్నవారికి సంబంధించినవి కాబట్టి తరచుగా కలిసిపోతాయి. సుప్రీంకోర్టు ఆర్టికల్ 32(2) కింద, హైకోర్టులు ఆర్టికల్ 226 కింద ఈ రిట్లు జారీ చేస్తాయి.
- ఒక కింది కోర్టు తన పరిధి దాటి కేసును విచారిస్తున్నప్పుడు పై కోర్టు జారీ చేసే రిట్ ఏది? (A) ప్రొహిబిషన్ (B) సెర్షియోరరీ (C) కో వారెంటో (D) మాండమస్
సమాధానం
(A) ప్రొహిబిషన్. కింది కోర్టు తన పరిధి దాటి కేసు విచారిస్తున్నప్పుడు పై కోర్టు ప్రొహిబిషన్ రిట్ జారీ చేస్తుంది. సెర్షియోరరీ కూడా కింది కోర్టుకు సంబంధించిందే, కానీ అది కింది కోర్టు లేదా అధికారి వద్ద ఉన్న కేసును పై కోర్టుకు బదిలీ చేయమని ఇచ్చే ఆదేశం. అంటే ప్రొహిబిషన్‌లో దృష్టి పరిధి దాటడం మీద, సెర్షియోరరీలో కేసు బదిలీ మీద ఉంటుంది. ఆర్టికల్ 32(2) ప్రకారం సుప్రీంకోర్టు ఇలాంటి ఐదు రకాల రిట్లు జారీ చేయవచ్చు.
- పోలీసులు ఒక వ్యక్తిని అరెస్టు చేసి, కారణం చెప్పకుండా, న్యాయవాదిని కలవనివ్వకుండా నిర్బంధించారు. ఇక్కడ ఉల్లంఘనకు గురైన ఆర్టికల్, అతని తరఫున కోరదగిన రిట్ సరైన జత ఏది? (A) ఆర్టికల్ 22(1) – మాండమస్ (B) ఆర్టికల్ 20 – హెబియస్ కార్పస్ (C) ఆర్టికల్ 22(1) – హెబియస్ కార్పస్ (D) ఆర్టికల్ 20 – సెర్షియోరరీ
సమాధానం
(C) ఆర్టికల్ 22(1) – హెబియస్ కార్పస్. అరెస్టుకు కారణాలు తెలియజేయకుండా నిర్బంధించకూడదని, నచ్చిన న్యాయవాదిని సంప్రదించే హక్కు ఉందని ఆర్టికల్ 22(1) చెబుతుంది; ఈ సందర్భంలో దానితో పాటు ఆర్టికల్ 21 లోని వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ కూడా ఉల్లంఘనకు గురైంది. అరెస్టయిన వ్యక్తిని కోర్టు ముందు హాజరుపరచమని ఆదేశించి, అరెస్టు చట్టబద్ధం కాకపోతే విడుదల చేయించే రిట్ హెబియస్ కార్పస్. ఆర్టికల్ 20 నేరాల శిక్ష విషయంలో రక్షణ గురించి, అరెస్టు, నిర్బంధం నుంచి రక్షణ ఇచ్చేది ఆర్టికల్ 22. బాధితుడు ఆర్టికల్ 32 కింద సుప్రీంకోర్టును గానీ, ఆర్టికల్ 226 కింద హైకోర్టును గానీ ఆశ్రయించవచ్చు.
- హైకోర్టులకు రిట్లు జారీ చేసే అధికారం ఇచ్చే ఆర్టికల్, అది రాజ్యాంగంలో ఉన్న భాగం సరైన జత ఏది? (A) ఆర్టికల్ 32 – భాగం III (B) ఆర్టికల్ 226 – భాగం III (C) ఆర్టికల్ 32 – భాగం VI (D) ఆర్టికల్ 226 – భాగం VI
సమాధానం
(D) ఆర్టికల్ 226 – భాగం VI. హైకోర్టులకు రిట్లు జారీ చేసే అధికారం ఆర్టికల్ 226 ఇస్తుంది, అది భాగం VI లో ఉంది. ఆర్టికల్ 32 భాగం III లో ఉండి స్వయంగా ఒక ప్రాథమిక హక్కు; అది సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించే హక్కుకు హామీ ఇస్తుంది. రెండూ రిట్లకు సంబంధించినవే కాబట్టి 226 ను కూడా భాగం III లో ఉన్నట్టు భావించడం సాధారణ పొరపాటు. అంబేద్కర్ ఆర్టికల్ 32 ను “రాజ్యాంగానికి హృదయం, ఆత్మ” గా భావించారని NCERT చెబుతుంది.
- అత్యవసర ప్రకటన అమలులో ఉన్నప్పుడు ఆర్టికల్ 359 కింద రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు ఇచ్చినా, ఏ ఆర్టికల్స్‌లోని హక్కుల అమలు కోసం కోర్టును ఆశ్రయించే అవకాశం కొనసాగుతుంది? (A) ఆర్టికల్ 20, 21 (B) ఆర్టికల్ 21, 22 (C) ఆర్టికల్ 14, 21 (D) ఆర్టికల్ 19, 20
సమాధానం
(A) ఆర్టికల్ 20, 21. ఆర్టికల్ 359 ప్రకారం అత్యవసర ప్రకటన అమలులో ఉన్నప్పుడు భాగం III హక్కుల అమలు కోసం కోర్టును ఆశ్రయించే హక్కును రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు ద్వారా నిలిపివేయవచ్చు. ఆర్టికల్ 20 (నేరాల శిక్ష విషయంలో రక్షణ), ఆర్టికల్ 21 (జీవించే హక్కు, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ) మాత్రం ఈ ఉత్తర్వు పరిధిలోకి రావు. ఆర్టికల్ 22 కూడా అరెస్టు, నిర్బంధానికి సంబంధించినదే కాబట్టి 21, 22 జత ఆకర్షణీయంగా కనిపిస్తుంది, కానీ మినహాయింపు 20, 21 కే ఉంది. ఈ రెండు ఆర్టికల్స్ “ఏ వ్యక్తి” అనే పదాన్నే వాడతాయని కూడా గమనించండి.
- ఒక స్థానిక అధికార సంస్థ కూడా ప్రాథమిక హక్కుల సందర్భంలో “రాజ్యం” పరిధిలోకి వస్తుందని తేల్చే ఆర్టికల్ ఏది? (A) ఆర్టికల్ 13 (B) ఆర్టికల్ 12 (C) ఆర్టికల్ 14 (D) ఆర్టికల్ 32
సమాధానం
(B) ఆర్టికల్ 12. ఆర్టికల్ 12 “రాజ్యం” అంటే ఏమిటో నిర్వచిస్తుంది: భారత ప్రభుత్వం, పార్లమెంట్, ప్రతి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం, శాసనసభ, స్థానిక లేదా ఇతర అధికార సంస్థలు ఇందులోకి వస్తాయి. ప్రాథమిక హక్కులు ప్రభుత్వం కొన్ని పనులు చేయకుండా నిరోధిస్తాయి కాబట్టి ఎవరు “రాజ్యం” అనేది ముందుగా తేలాలి. ఆర్టికల్ 13 కూడా పక్కనే ఉన్న సాధారణ నిబంధనే, కానీ అది హక్కులకు విరుద్ధమైన లేదా వాటిని తగ్గించే చట్టాల గురించి చెబుతుంది, సంస్థల నిర్వచనం గురించి కాదు. ఈ రెండు ఆర్టికల్స్ కలిసి భాగం III కు సాధారణ నిబంధనలుగా పనిచేస్తాయి.
- పూర్తిగా ప్రభుత్వ నిధులతో నడిచే విద్యాసంస్థల్లో మతబోధన ఉండకూడదని చెప్పే నిబంధన ఏది? (A) ఆర్టికల్ 25 (B) ఆర్టికల్ 28(1) (C) ఆర్టికల్ 30 (D) ఆర్టికల్ 27
సమాధానం
(B) ఆర్టికల్ 28(1). పూర్తిగా ప్రభుత్వ నిధులతో నడిచే విద్యాసంస్థల్లో మతబోధన ఉండకూడదని ఆర్టికల్ 28(1) చెబుతుంది; ఆర్టికల్ 28 మొత్తం కొన్ని విద్యాసంస్థల్లో మతబోధనకు హాజరు విషయంలో స్వేచ్ఛ గురించి. ఆర్టికల్ 27 కూడా ప్రజాధనంతో ముడిపడినట్టు కనిపిస్తుంది, కానీ అది మత ప్రోత్సాహానికి పన్నుల నుంచి స్వేచ్ఛ గురించి. ఆర్టికల్ 30 మైనారిటీలు విద్యాసంస్థలు స్థాపించి నిర్వహించుకునే హక్కు, అది సాంస్కృతిక-విద్యా హక్కుల శీర్షికలో ఉంది. ఆర్టికల్ 25 అంతఃకరణ స్వేచ్ఛ, మత ఆచరణ-ప్రచారం గురించి చెబుతుంది.
- రాజ్యాంగ పాఠంలో ఆర్టికల్ 33, 34, 35 ఏ శీర్షిక కింద వస్తాయి? (A) రాజ్యాంగ పరిహారాల హక్కు (B) కొన్ని చట్టాల రక్షణ (C) స్వేచ్ఛా హక్కు (D) పీడనను నిరోధించే హక్కు
సమాధానం
(A) రాజ్యాంగ పరిహారాల హక్కు. రాజ్యాంగ పాఠంలో ఆర్టికల్ 32 తో పాటు 33, 34, 35 కూడా రాజ్యాంగ పరిహారాల హక్కు శీర్షిక కిందే ఉన్నాయి. ఇవి హక్కులను సాయుధ దళాలకు వర్తింపజేయడంలో మార్పులు, సైనిక శాసనం అమలులో ఉన్నప్పుడు పరిమితులు, ఈ భాగాన్ని అమలు చేసే చట్టాల గురించి చెబుతాయి. “కొన్ని చట్టాల రక్షణ” అనే వేరే శీర్షిక కింద ఉన్నవి ఆర్టికల్ 31A, 31B, 31C; అదే శీర్షికలోని 31D ఇప్పుడు పాఠంలో లేదు. ఆరు శీర్షికల జాబితాలో పరిహారాల హక్కుకు 32 అని మాత్రమే చెప్పడంతో 33-35 ఎక్కడివో అని తికమక పడతారు.
- ప్రాథమిక హక్కులను సాధారణ చట్టబద్ధ హక్కుల నుంచి వేరు చేసే ప్రధాన లక్షణం ఏమిటి? (A) వాటిపై ప్రభుత్వం ఎలాంటి పరిమితులూ విధించలేకపోవడం (B) అవి సమాజం మొత్తం శ్రేయస్సును లక్ష్యంగా పెట్టుకోవడం (C) అవి పౌరులకు మాత్రమే వర్తించడం (D) వాటిని దేశ రాజ్యాంగమే కాపాడి, హామీ ఇవ్వడం
సమాధానం
(D) వాటిని దేశ రాజ్యాంగమే కాపాడి, హామీ ఇవ్వడం. సాధారణ చట్టబద్ధ హక్కులను సాధారణ చట్టాలు కాపాడతాయి; ప్రాథమిక హక్కులను మాత్రం దేశ రాజ్యాంగమే కాపాడుతుంది, హామీ ఇస్తుంది అని NCERT వివరిస్తుంది. అయినా ఇవి అపరిమితం కావు, ప్రభుత్వం సహేతుకమైన పరిమితులు విధించవచ్చు కాబట్టి A తప్పు. సమాజం మొత్తం శ్రేయస్సును చూసేవి ఆదేశిక సూత్రాలు; ప్రాథమిక హక్కులు ప్రధానంగా వ్యక్తుల హక్కులను కాపాడతాయి. ఆర్టికల్ 14, 20, 21 “ఏ వ్యక్తి”కైనా వర్తిస్తాయి కాబట్టి అవి పౌరులకే పరిమితం అనడమూ సరికాదు.
FAQ
ప్రాథమిక హక్కులు ఎన్ని?
రాజ్యాంగ పాఠంలో ప్రాథమిక హక్కులు ఆరు శీర్షికల కింద ఉన్నాయి: సమానత్వ హక్కు, స్వేచ్ఛా హక్కు, పీడనను నిరోధించే హక్కు, మత స్వేచ్ఛ హక్కు, సాంస్కృతిక-విద్యా హక్కులు, రాజ్యాంగ పరిహారాల హక్కు.
ఆస్తి హక్కు ఇప్పుడు ప్రాథమిక హక్కా?
కాదు. 1978 లో 44వ సవరణ ఆర్టికల్ 31 ను తొలగించింది. ఆస్తి హక్కు ఇప్పుడు ఆర్టికల్ 300A కింద చట్టబద్ధమైన హక్కు మాత్రమే.
అత్యవసర పరిస్థితిలో కూడా రద్దు కాని హక్కులు ఏవి?
ఆర్టికల్ 359 ప్రకారం అత్యవసర ప్రకటన అమలులో ఉన్నప్పుడు కూడా ఆర్టికల్ 20, 21 హక్కుల అమలు కోసం కోర్టును ఆశ్రయించే హక్కును రాష్ట్రపతి నిలిపివేయలేరు.
విద్యా హక్కు ఏ ఆర్టికల్?
ఆర్టికల్ 21A. 6 నుంచి 14 ఏళ్ల పిల్లలకు ఉచిత, నిర్బంధ విద్య. దీన్ని 86వ సవరణ చట్టం, 2002 చేర్చింది; ఇది 1-4-2010 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది.
Sources
- The Constitution of India (as on 1st May, 2024), Legislative Department, Ministry of Law and Justice
- NCERT Class 11 Indian Constitution at Work, Chapter 2: Rights in the Indian Constitution
- TSPSC Scheme and Syllabus for Recruitment to the Posts of Group-II Services
- APPSC Brief Notification No. 37/2026, Group-II Services
Runs ExamBadi, a study site for students preparing for competitive exams in Andhra Pradesh and Telangana.