ప్రధాన నగరాలు, త్రవ్వకాలు మరియు లభించిన అవశేషాలు

పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు జరిపిన విస్తృత త్రవ్వకాల ద్వారా వేలాది నగరాలు వెలుగుచూశాయి; వాటిలో ఒక్కో నగరానికి ప్రత్యేక పురావస్తు ప్రాముఖ్యత ఉంది.

• హరప్పా (పంజాబ్, పాకిస్తాన్ - రావి నది):
  1. 1921లో దయారాం సాహ్ని కనుగొన్నారు.
  2. ముఖ్య ఆధారాలు: 6 ధాన్యాగారాలు వరుసగా ఉండటం (Granaries in row), శ్రామికుల నివాసాలు, కొలతల రాగి స్కేలు, R-37 మరియు H శ్మశాన వాటికలు, చెక్క శవపేటిక ఖననం.
• మొహెంజొదారో (సింధ్, పాకిస్తాన్ - సింధు నది):
  1. 'మృతుల దిబ్బ' (Mound of the Dead) అని పిలుస్తారు; 1922లో ఆర్.డి. బెనర్జీ కనుగొన్నారు.
  2. ముఖ్య ఆధారాలు: మహా స్నానవాటిక (The Great Bath), అతిపెద్ద ధాన్యాగారం (Great Granary), కాంస్య నాట్యకత్తె విగ్రహం (Dancing Girl), గడ్డంతో ఉన్న పూజారి రాతి విగ్రహం, పశుపతి మహాదేవుని ముద్రిక.
• లోథాల్ (గుజరాత్ - భోగావా నది):
  1. ఎస్.ఆర్. రావు 1954లో కనుగొన్నారు; ఇది ప్రపంచంలోనే ప్రాచీన కృత్రిమ టైడల్ ఓడరేవు (Dockyard).
  2. ముఖ్య ఆధారాలు: వరి పొట్టు (Rice husk), అగ్ని వేదికలు, పర్షియన్/బహ్రెయిన్ గల్ఫ్ ముద్రిక, జంట సమాధులు (Double burial), చదరంగం బోర్డు నమూనా.
• ఖాలీబంగన్ (రాజస్థాన్ - ఘగ్గర్ నది):
  1. 'నల్లని గాజులు' అని అర్థం; అమలానంద ఘోష్, బి.బి. లాల్ పరిశోధించారు.
  2. ముఖ్య ఆధారాలు: ప్రపంచంలోనే తొలిసారిగా దున్నిన పొలం (Ploughed field), వరుసగా ఉన్న 7 అగ్ని వేదికలు, ఒంటె ఎముకలు, అలంకరించిన నేల ఇటుకలు.
• ధోలావీరా (గుజరాత్, కచ్ - లూనీ నది):
  1. జె.పి. జోషి, ఆర్.ఎస్. బిస్త్ త్రవ్వకాలు జరిపారు.
  2. మూడు విభాగాలుగా (కోట, మధ్య పట్టణం, దిగువ పట్టణం) నిర్మితమైన ఏకైక నగరం; బ్రహ్మాండమైన రాతి నీటి రిజర్వాయర్లు (Water Harvesting System), క్రీడా మైదానం (Stadium), 10 పెద్ద అక్షరాలతో కూడిన సైన్‌బోర్డు శాసనం లభించాయి.
• ఇతర ముఖ్య స్థావరాలు:
  1. చన్హుదారో (సింధు నది): కోటగోడ (Citadel) లేని ఏకైక నగరం; పూసల తయారీ కర్మాగారం, లిప్‌స్టిక్, సిరాబుడ్డి లభించాయి.
  2. రాఖీగర్హీ (హర్యానా): భారతదేశ భూభాగంలో ఉన్న అతిపెద్ద సింధు నాగరికత సైట్.
  3. బనవాలీ (హర్యానా): మట్టి నాగలి బొమ్మ లభించింది; ఇక్కడ క్రమబద్ధమైన డ్రైనేజీ వ్యవస్థ లోపించింది.
  4. సుర్కోటడా (గుజరాత్): గుర్రపు అవశేషాలు (ఎముకలు) మరియు కుండ ఖననం (Pot burials) లభించిన ఏకైక స్థావరం.