క్రీ.పూ. 1800 నాటికి క్షీణత ప్రారంభమై క్రీ.పూ. 1750 నాటికి సింధు పట్టణ నాగరికత దాదాపు అంతరించి గ్రామీణ దశకు చేరుకుంది. ఈ పతనానికి సంబంధించి చరిత్రకారులు బహుళ సిద్ధాంతాలను ప్రతిపాదించారు.
- ప్రధాన సిద్ధాంతాలు మరియు ప్రతిపాదకులు:
- ఆర్యుల దండయాత్ర సిద్ధాంతం: మార్టిమర్ వీలర్ మరియు గార్డన్ చైల్డ్ ప్రతిపాదించారు. ఋగ్వేదంలో ఇంద్రుడిని 'పురందరుడు' (కోటలను నాశనం చేసేవాడు) అని వర్ణించడం మరియు మొహెంజొదారో వీధుల్లో దొరికిన మానవ అస్థిపంజరాలను ఆధారంగా చూపారు (అయితే ఆధునిక పరిశోధనలు ఈ వాదనను తోసిపుచ్చాయి).
- వరదల సిద్ధాంతం: ఎమ్.ఆర్. సాహ్ని, జార్జ్ డేల్స్ మరియు రాబర్ట్ రైక్స్ సింధు నదికి సంభవించిన ఆకస్మిక, తీవ్ర వరదల వల్ల మొహెంజొదారో వంటి నగరాలు మునిగిపోయాయని పేర్కొన్నారు.
- సరస్వతి నది ఎండిపోవడం: డి.పి. అగర్వాల్ మరియు అమలానంద ఘోష్ పరిశోధనల ప్రకారం ప్రధాన జీవనాధారమైన సరస్వతి (ఘగ్గర్-హక్రా) నది ఎండిపోవడం లేదా మార్గం మార్చుకోవడం వల్ల ప్రధాన ఆవాసాలు క్షీణించాయి.
- పర్యావరణ క్షీణత: వాల్టర్ ఫెయిర్సర్వీస్ అభిప్రాయం ప్రకారం విపరీతమైన జనాభా పెరుగుదల, కాల్చిన ఇటుకల తయారీకి అడవులను విచ్చలవిడిగా నరికివేయడం వల్ల పర్యావరణ అసమతుల్యత ఏర్పడి వర్షపాతం తగ్గింది.
- పతన స్వభావం:
- ఇది ఒక్కసారిగా సంభవించిన విపత్తు కాదు; క్రమంగా పట్టణ ఆర్థిక వ్యవస్థ కుప్పకూలి ప్రజలు గంగా మైదానాలు మరియు గుజరాత్ గ్రామీణ ప్రాంతాలకు వలస వెళ్లిన ఒక దీర్ఘకాలిక పరిణామం.