ద్రవ్య విధానం, కోశ విధానం మధ్య తేడా ఏమిటి? పోటీ పరీక్షల కోసం పూర్తి వివరణ

ద్రవ్య విధానం (monetary policy) అంటే RBI వడ్డీ రేట్లను, ద్రవ్య సరఫరాను మార్చి ధరలను అదుపులో ఉంచడం. కోశ విధానం (fiscal policy) అంటే కేంద్ర ప్రభుత్వం బడ్జెట్ ద్వారా పన్నులు, ఖర్చు, అప్పులను మార్చి డిమాండ్, ఉపాధి, ఆదాయ పంపిణీని ప్రభావితం చేయడం. ఒక్క మాటలో: ద్రవ్య విధానం RBI చేతిలో, కోశ విధానం ప్రభుత్వం, పార్లమెంటు చేతిలో ఉంటాయి.

ఈ వ్యాసాన్ని RBI ద్రవ్య విధానం అధికారిక పేజీ, NCERT 12వ తరగతి స్థూల అర్థశాస్త్రం ఐదో అధ్యాయం “ప్రభుత్వ బడ్జెట్, ఆర్థిక వ్యవస్థ”, అదే పుస్తకం మూడో అధ్యాయం “ద్రవ్యం, బ్యాంకింగ్”, ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ ఫిబ్రవరి 2026లో పార్లమెంటుకు సమర్పించిన FRBM చట్టం కింది కోశ విధాన ప్రకటనలు ఆధారంగా రాశాను.

రెండింటినీ ఒక్క పట్టికలో

అంశం	ద్రవ్య విధానం	కోశ విధానం
నడిపే సంస్థ	RBI (రెపో రేటును MPC నిర్ణయిస్తుంది)	కేంద్ర ప్రభుత్వం, ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ; ఆమోదం పార్లమెంటు
చట్టపరమైన ఆధారం	RBI చట్టం, 1934 (సెక్షన్లు 45ZA, 45ZB)	రాజ్యాంగం ఆర్టికల్ 112 (వార్షిక ఆర్థిక నివేదిక), FRBM చట్టం, 2003
ప్రధాన లక్ష్యం	ధరల స్థిరత్వం, వృద్ధిని దృష్టిలో ఉంచుకుంటూ	కేటాయింపు, పునఃపంపిణీ, స్థిరీకరణ
సాధనాలు	రెపో రేటు, SDF, MSF, CRR, SLR, బహిరంగ మార్కెట్ కార్యకలాపాలు, బ్యాంకు రేటు	పన్నులు, ప్రభుత్వ ఖర్చు, సబ్సిడీలు, బదిలీ చెల్లింపులు, ప్రభుత్వ అప్పులు
ఏ దారిలో పనిచేస్తుంది	బ్యాంకుల నిల్వలు, అప్పుల ఖర్చు, ద్రవ్య సరఫరా	ప్రజల వ్యయార్హ ఆదాయం, ప్రభుత్వ డిమాండ్
కొలమానం	CPI ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యం 4 శాతం (2 నుంచి 6 శాతం పరిధి)	కోశ లోటు, రుణం GDP లో శాతంగా
ఎంత తరచుగా	MPC ఏడాదికి కనీసం నాలుగు సార్లు సమావేశం	ఏటా బడ్జెట్, మూడేళ్ల రోలింగ్ లక్ష్యాలు

ద్రవ్య విధానం: RBI ఏం చేస్తుంది

లక్ష్యం, చట్టపరమైన ఆధారం

• ధరల స్థిరత్వాన్ని కాపాడటం ద్రవ్య విధానం ప్రాథమిక లక్ష్యమని, అదే సమయంలో వృద్ధి లక్ష్యాన్ని కూడా దృష్టిలో ఉంచుకుంటుందని RBI చెబుతుంది.
• మే 2016లో RBI చట్టం, 1934 ను సవరించి “సరళ ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్య విధానం” (flexible inflation targeting) కు చట్టబద్ధత ఇచ్చారు.
• సెక్షన్ 45ZA ప్రకారం ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యాన్ని కేంద్ర ప్రభుత్వం RBI తో సంప్రదించి CPI రూపంలో ఐదేళ్లకు ఒకసారి నిర్ణయించి గెజిట్‌లో ప్రకటిస్తుంది.
• August 5, 2016 న మొదటి లక్ష్యం ప్రకటించారు: CPI ద్రవ్యోల్బణం 4 శాతం, పై పరిమితి 6 శాతం, కింది పరిమితి 2 శాతం.
• March 31, 2021 నాటి మొదటి సమీక్షలో, March 25, 2026 నాటి రెండో సమీక్షలో ఇదే లక్ష్యాన్ని కొనసాగించారు. ప్రస్తుత కాలపరిమితి April 1, 2026 నుంచి March 31, 2031 వరకు.

ద్రవ్య విధాన కమిటీ (MPC)

• సెక్షన్ 45ZB ఆరుగురు సభ్యుల MPC ని ఏర్పాటు చేస్తుంది, ఇది లక్ష్యం సాధించడానికి అవసరమైన రెపో రేటును నిర్ణయిస్తుంది. మొదటి MPC September 29, 2016 న ఏర్పడింది.
• సభ్యులు: RBI గవర్నర్ (అధ్యక్షుడు), ద్రవ్య విధానం చూసే డిప్యూటీ గవర్నర్, సెంట్రల్ బోర్డు నామినేట్ చేసే ఒక RBI అధికారి, కేంద్ర ప్రభుత్వం నియమించే ముగ్గురు బయటి నిపుణులు. బయటి సభ్యుల పదవీకాలం నాలుగు సంవత్సరాలు.
• MPC ఏడాదికి కనీసం నాలుగు సార్లు సమావేశం కావాలి. కోరం నలుగురు సభ్యులు. ఓట్లు సమానమైతే గవర్నర్‌కు రెండో ఓటు ఉంటుంది.
• వరుసగా మూడు త్రైమాసికాలు సగటు ద్రవ్యోల్బణం పై పరిమితిని దాటినా, కింది పరిమితి కంటే తగ్గినా లక్ష్యం విఫలమైనట్టు. అప్పుడు RBI కారణాలు, దిద్దుబాటు చర్యలు, లక్ష్యం చేరడానికి పట్టే కాలాన్ని కేంద్ర ప్రభుత్వానికి నివేదిక రూపంలో ఇవ్వాలి.

సాధనాలు

• రెపో రేటు: ప్రభుత్వ, ఇతర ఆమోదిత సెక్యూరిటీలను హామీగా తీసుకుని RBI బ్యాంకులకు ద్రవ్యం ఇచ్చే రేటు. ఇదే పాలసీ రేటు.
• SDF రేటు: బ్యాంకుల నుంచి RBI హామీ లేకుండా ఓవర్‌నైట్ డిపాజిట్లు తీసుకునే రేటు. ఇది రెపో కంటే 25 బేసిస్ పాయింట్లు తక్కువ. April 2022 లో వచ్చిన SDF, అప్పటివరకు ఉన్న స్థిర రివర్స్ రెపో రేటు స్థానంలో కారిడార్ కింది అంచు అయింది.
• కారిడార్ పై అంచు MSF రేటు. బ్యాంకులు తమ SLR నిల్వల నుంచి 2 శాతం వరకు వాడుకుని ఓవర్‌నైట్ అప్పు తీసుకునే రేటు. ఇది రెపో కంటే 25 బేసిస్ పాయింట్లు ఎక్కువ.
• CRR అంటే బ్యాంకు తన డిపాజిట్లలో నగదు నిల్వగా ఉంచాల్సిన శాతం. SLR అంటే ద్రవ్య రూపంలో (లిక్విడ్‌గా) ఉంచాల్సిన నిల్వలు.
• బహిరంగ మార్కెట్ కార్యకలాపాలు (OMO): RBI ప్రభుత్వ బాండ్లు కొంటే వ్యవస్థలో నిల్వలు, ద్రవ్య సరఫరా పెరుగుతాయి. అమ్మితే తగ్గుతాయి.
• NCERT ప్రకారం బ్యాంకు రేటు అంటే RBI వాణిజ్య బ్యాంకులకు ఇచ్చే అప్పులపై రేటు. దాన్ని పెంచితే బ్యాంకులకు అప్పు ఖరీదవుతుంది, ద్రవ్య సరఫరా తగ్గుతుంది. తగ్గిస్తే పెరుగుతుంది.
• NCERT వర్గీకరణలో CRR, బ్యాంకు రేటు, OMO పరిమాణాత్మక సాధనాలు. నైతిక ఒత్తిడి (moral suasion), మార్జిన్ అవసరం గుణాత్మక సాధనాలు.
• ఓవర్‌నైట్, 7 రోజులు, 14 రోజుల రెపో, రివర్స్ రెపో కార్యకలాపాలే ఇప్పుడు RBI ద్రవ్య విధానానికి ప్రధాన సాధనం అయ్యాయని NCERT చెబుతుంది.

RBI రేట్లను ఎలా మారుస్తుందో, ధరలపై దాని ప్రభావం ఎలా ఉంటుందో RBI ద్రవ్యోల్బణాన్ని ఎలా అదుపు చేస్తుంది వ్యాసంలో మరింత వివరంగా ఉంది.

కోశ విధానం: ప్రభుత్వం ఏం చేస్తుంది

బడ్జెట్ ఆధారం

• ఆర్టికల్ 112 ప్రకారం ప్రతి ఆర్థిక సంవత్సరానికి (1 April నుంచి 31 March) ప్రభుత్వ అంచనా రాబడులు, ఖర్చుల నివేదికను పార్లమెంటు ముందు ఉంచాలి. దీన్నే వార్షిక ఆర్థిక నివేదిక (Annual Financial Statement) అంటారు, ఇదే ప్రధాన బడ్జెట్ పత్రం.
• ఖర్చు, పన్నులను మార్చి ఉత్పత్తి, ఉపాధిని స్థిరీకరించాలని కీన్స్ తన “జనరల్ థియరీ” లో వాదించాడు. కోశ విధానానికి సైద్ధాంతిక పునాది ఇదే.

బడ్జెట్ మూడు విధులు

• కేటాయింపు విధి: మార్కెట్ సరిగా అందించలేని ప్రజా వస్తువులను ప్రభుత్వం అందించడం.
• పునఃపంపిణీ విధి: బదిలీ చెల్లింపులు, పన్నుల ద్వారా ప్రజల వ్యయార్హ ఆదాయాన్ని మార్చి న్యాయమైన పంపిణీ సాధించడం. ఆదాయం ఎక్కువైతే పన్ను రేటు ఎక్కువయ్యే ప్రగతిశీల ఆదాయపు పన్ను దీనికి ప్రధాన మార్గం.
• మూడోది స్థిరీకరణ. డిమాండ్ తక్కువై నిరుద్యోగం ఉంటే డిమాండ్ పెంచడం, డిమాండ్ ఎక్కువై ద్రవ్యోల్బణం వస్తే డిమాండ్ తగ్గించడం.

FRBM చట్టం, 2003

• FRBM చట్టం, 2003, FRBM నియమాలు, 2004 కలిసి 5th July 2004 నుంచి అమల్లోకి వచ్చాయి.
• కోశ లోటును GDP లో మూడు శాతానికి 31st March, 2021 నాటికి పరిమితం చేయాలని, సాధారణ ప్రభుత్వ రుణాన్ని GDP లో 60 శాతానికి, కేంద్ర ప్రభుత్వ రుణాన్ని 40 శాతానికి 31st March, 2025 నాటికి పరిమితం చేయడానికి ప్రయత్నించాలని ఈ చట్రం చెబుతుంది.
• బడ్జెట్‌తో పాటు మూడు విధాన ప్రకటనలు ఉంచాలని ఈ చట్టం చెబుతుంది. వాటిలో మధ్యకాలిక కోశ విధాన ప్రకటన మూడేళ్ల రోలింగ్ లక్ష్యాలను ఇస్తుంది, కోశ విధాన వ్యూహ ప్రకటన పన్నులు, ఖర్చు విషయంలో ప్రభుత్వ ప్రాధాన్యాలను చెబుతుంది.
• ఫిబ్రవరి 2026 ప్రకటనల ప్రకారం 2025-26 సవరించిన అంచనాల్లో కోశ లోటు GDP లో 4.4 శాతం, 2026-27 కు 4.3 శాతం అంచనా. ఈ సంఖ్యలు ఏటా మారతాయి.

కోశ లోటు, రెవెన్యూ లోటు, ప్రాథమిక లోటు లెక్కలు కోశ లోటు vs రెవెన్యూ లోటు వ్యాసంలో విడిగా ఉన్నాయి. పరోక్ష పన్నుల వైపు నుంచి కోశ విధానాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి GST వివరణ చూడండి.

రెండు ఉదాహరణలు: సంఖ్యలతో

ద్రవ్య విధానం: CRR పెంచితే ఏమవుతుంది

• NCERT ఉదాహరణలో CRR 20 శాతం. Rs 100 డిపాజిట్‌లో బ్యాంకు Rs 20 నిల్వగా ఉంచి Rs 80 అప్పుగా ఇవ్వగలదు.
• ఈ లెక్కన Rs 100 నిల్వలతో బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థ మొత్తం Rs 400 వరకు అప్పులు ఇవ్వగలదు.
• RBI రిజర్వ్ నిష్పత్తిని 25 శాతానికి పెంచితే బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థ Rs 300 మాత్రమే అప్పు ఇవ్వగలదు. కొన్ని అప్పులను వెనక్కి పిలవాల్సి వస్తుంది, ద్రవ్య సరఫరా తగ్గుతుంది.

కోశ విధానం: గుణకం (multiplier) లెక్క

• NCERT ఉదాహరణ 5.1 లో ఉపాంత వినియోగ ప్రవృత్తి (c) 0.8. ప్రభుత్వ వ్యయ గుణకం 1/(1-c) = 5.
• ప్రభుత్వం ఖర్చును 100 పెంచితే సమతౌల్య ఆదాయం 500 పెరుగుతుంది.
• పన్ను గుణకం -c/(1-c) = -4. పన్నును 100 తగ్గిస్తే ఆదాయం 400 మాత్రమే పెరుగుతుంది. ఎందుకంటే పన్ను తగ్గింపు మొదట ప్రజల చేతిలో ఆదాయం పెంచుతుంది, దానిలో కొంత భాగాన్నే వారు ఖర్చు చేస్తారు.
• ఖర్చును 100 పెంచి అదే మొత్తాన్ని పన్నుగా వసూలు చేస్తే ఆదాయం సరిగ్గా 100 పెరుగుతుంది. దీన్ని సమతుల్య బడ్జెట్ గుణకం అంటారు, దాని విలువ 1.

పరీక్షల్లో ఎలా అడుగుతారు

• “ఈ సాధనం ఏ విధానానికి చెందుతుంది?” రకం ప్రశ్నలు ఎక్కువ. CRR, SLR, రెపో, OMO ద్రవ్య విధానం. పన్ను రేట్లు, సబ్సిడీలు, ప్రభుత్వ అప్పులు కోశ విధానం.
• సంస్థ, సెక్షన్ జతలు: ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యం సెక్షన్ 45ZA, MPC సెక్షన్ 45ZB, బడ్జెట్ ఆర్టికల్ 112.
• బ్యాంకింగ్ పరీక్షల్లో LAF కారిడార్ (SDF కింది అంచు, రెపో మధ్య, MSF పై అంచు) తరచూ వస్తుంది.
• APPSC, TSPSC మెయిన్స్‌లో “ద్రవ్యోల్బణ నియంత్రణలో ద్రవ్య, కోశ విధానాల పాత్ర” లాంటి విశ్లేషణ ప్రశ్నలు వస్తాయి. అక్కడ రెండింటినీ కలిపి రాయాలి. ద్రవ్యోల్బణ రకాల కోసం ద్రవ్యోల్బణం కారణాలు, రకాలు చదవండి.

తరచూ కలగాపులగం అయ్యే అంశాలు

• OMO లో ప్రభుత్వ బాండ్లు ఉన్నాయి కాబట్టి కోశ విధానం అనుకోవడం తప్పు. బాండ్లు కొని అమ్మేది RBI, ఉద్దేశ్యం ద్రవ్య సరఫరా మార్చడం. కాబట్టి ఇది ద్రవ్య విధానం.
• ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యం RBI నిర్ణయం కాదు. లక్ష్యాన్ని కేంద్ర ప్రభుత్వం RBI తో సంప్రదించి నిర్ణయిస్తుంది. దాన్ని చేరడానికి రెపో రేటును MPC నిర్ణయిస్తుంది.
• రెపో, బ్యాంకు రేటు ఒకటే కాదు. రెపో హామీ సెక్యూరిటీలపై స్వల్పకాలిక ద్రవ్యం. బ్యాంకు రేటు RBI బిల్లులను రీడిస్కౌంట్ చేసే రేటు; CRR, SLR లోటుకు బ్యాంకులపై వేసే జరిమానా రేటు కూడా ఇదే. ఇప్పుడు ఇది MSF రేటుతో సమానంగా మారుతుంది.
• ఇప్పుడు కారిడార్ కింది అంచు రివర్స్ రెపో కాదు. April 2022 నుంచి ఆ స్థానం SDF రేటుది.
• రెండు “MPC” లు. RBI సందర్భంలో MPC అంటే ద్రవ్య విధాన కమిటీ. NCERT గుణకం లెక్కలో c అంటే ఉపాంత వినియోగ ప్రవృత్తి (marginal propensity to consume). ప్రశ్న ఏ సందర్భంలో ఉందో చూడాలి.
• కోశ లోటు ద్రవ్య విధానం కొలమానం కాదు. అది ప్రభుత్వ బడ్జెట్ కొలమానం, కోశ విధానానికి చెందింది.

నా అభిప్రాయం, ఒక పరిమితి

నా అభిప్రాయం: ఈ టాపిక్‌లో ఏ ప్రశ్న వచ్చినా ముందు “నిర్ణయం ఎవరిది?” అని అడగండి. RBI లేదా MPC అయితే ద్రవ్య విధానం, ప్రభుత్వం లేదా పార్లమెంటు అయితే కోశ విధానం. సాధనాల జాబితాను బట్టీ పట్టడం కంటే ఈ ఒక్క ప్రశ్నే పరీక్ష హాల్లో ఎక్కువ పనికొస్తుంది.

పరిమితి: ఈ వ్యాసం విధానాల నిర్మాణం, సాధనాల గురించే. రెపో రేటు ప్రస్తుత విలువ, ఏటా మారే బడ్జెట్ సంఖ్యలు ఇక్కడ లేవు. అవి ప్రతి MPC సమావేశానికి, ప్రతి బడ్జెట్‌కు మారతాయి కాబట్టి పరీక్షకు ముందు RBI సైట్‌లో, బడ్జెట్ పత్రాల్లో తాజా విలువలు చూసుకోవాలి. మరిన్ని ఆర్థిక శాస్త్ర వ్యాసాలు భూగోళ శాస్త్రం, ఆర్థిక వ్యవస్థ విభాగం లో ఉన్నాయి.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. RBI బహిరంగ మార్కెట్‌లో ప్రభుత్వ బాండ్లను భారీగా కొనుగోలు చేసింది. దీని తక్షణ ప్రభావం ఏమిటి? (A) ప్రభుత్వ కోశ లోటు తగ్గుతుంది (B) బ్యాంకుల నిల్వలు, ద్రవ్య సరఫరా పెరుగుతాయి (C) రెపో రేటు ఆటోమేటిక్‌గా పెరుగుతుంది (D) బ్యాంకుల CRR నిష్పత్తి తగ్గుతుంది

సమాధానం

(B) బ్యాంకుల నిల్వలు, ద్రవ్య సరఫరా పెరుగుతాయి. RBI బాండ్ కొన్నప్పుడు దానికి చెల్లించే డబ్బు వ్యవస్థలోకి వచ్చి బ్యాంకుల నిల్వలను పెంచుతుంది, దాంతో ద్రవ్య సరఫరా పెరుగుతుంది. ఇది బహిరంగ మార్కెట్ కార్యకలాపం, ద్రవ్య విధాన సాధనం. బాండ్లు ప్రభుత్వానివే అయినా ఇది ప్రభుత్వ ఖర్చు, రాబడిని మార్చదు కాబట్టి కోశ లోటుపై నేరుగా ప్రభావం ఉండదు. CRR నిష్పత్తి RBI విడిగా ప్రకటించే నిర్ణయం, బాండ్ల కొనుగోలుతో అది మారదు.

2. భారత్‌లో CPI ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యాన్ని నిర్ణయించే అధికారం ఎవరిది? (A) RBI ద్రవ్య విధాన కమిటీ (B) RBI సెంట్రల్ బోర్డు (C) RBI తో సంప్రదించి కేంద్ర ప్రభుత్వం (D) పార్లమెంటు ఆర్థిక స్థాయీ సంఘం

సమాధానం

(C) RBI తో సంప్రదించి కేంద్ర ప్రభుత్వం. RBI చట్టం సెక్షన్ 45ZA ప్రకారం కేంద్ర ప్రభుత్వం, RBI తో సంప్రదించి, ఐదేళ్లకు ఒకసారి ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యాన్ని నిర్ణయించి గెజిట్‌లో ప్రకటిస్తుంది. ద్రవ్య విధాన కమిటీ పని ఆ లక్ష్యాన్ని చేరడానికి అవసరమైన రెపో రేటును నిర్ణయించడం మాత్రమే. లక్ష్యం నిర్ణయించడం, దాన్ని చేరే సాధనాన్ని ఎంచుకోవడం రెండు వేర్వేరు అధికారాలు. ఈ తేడాను గుర్తించకపోతే చాలామంది MPC ని ఎంచుకుంటారు.

3. RBI ద్రవ్య విధాన కమిటీ సమావేశంలో ఓట్లు మూడు-మూడుగా సమానమయ్యాయి. అప్పుడు నిర్ణయం ఎలా తేలుతుంది? (A) డిప్యూటీ గవర్నర్ నిర్ణయం అంతిమం (B) గవర్నర్ రెండో ఓటుతో తేలుతుంది (C) కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి నిర్ణయిస్తారు (D) తదుపరి సమావేశానికి వాయిదా పడుతుంది

సమాధానం

(B) గవర్నర్ రెండో ఓటుతో తేలుతుంది. MPC లో ఆరుగురు సభ్యులు ఉంటారు, ప్రతి సభ్యుడికి ఒక ఓటు ఉంటుంది. ఓట్లు సమానమైనప్పుడు అధ్యక్షుడైన RBI గవర్నర్‌కు రెండో ఓటు (కాస్టింగ్ ఓటు) ఉంటుంది. డిప్యూటీ గవర్నర్ సాధారణ సభ్యుడు మాత్రమే, ఆయనకు అదనపు ఓటు లేదు.

4. ఏ పరిస్థితిలో RBI ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యాన్ని చేరడంలో విఫలమైనట్టు పరిగణిస్తారు? (A) ఏదైనా ఒక నెల CPI ద్రవ్యోల్బణం 6 శాతం దాటితే (B) వరుసగా రెండు త్రైమాసికాలు ద్రవ్యోల్బణం 4 శాతం దాటితే (C) వార్షిక సగటు ద్రవ్యోల్బణం 4 శాతం దాటితే (D) వరుసగా మూడు త్రైమాసికాలు సగటు ద్రవ్యోల్బణం 6 శాతం దాటితే

సమాధానం

(D) వరుసగా మూడు త్రైమాసికాలు సగటు ద్రవ్యోల్బణం 6 శాతం దాటితే. సగటు ద్రవ్యోల్బణం పై పరిమితి అయిన 6 శాతాన్ని వరుసగా మూడు త్రైమాసికాలు దాటినా, కింది పరిమితి 2 శాతం కంటే వరుసగా మూడు త్రైమాసికాలు తగ్గినా విఫలమైనట్టు. 4 శాతం లక్ష్యం మాత్రమే, దాని చుట్టూ 2 నుంచి 6 శాతం వరకు సహన పరిధి ఉంది. ఒక్క నెల గణాంకంతో వైఫల్యం నిర్ణయించరు. విఫలమైతే RBI కారణాలు, దిద్దుబాటు చర్యలను కేంద్ర ప్రభుత్వానికి నివేదికగా ఇవ్వాలి.

5. RBI LAF కారిడార్‌లో కింది అంచు (floor) గా ప్రస్తుతం పనిచేసే రేటు ఏది? (A) స్థిర రివర్స్ రెపో రేటు (B) మార్జినల్ స్టాండింగ్ ఫెసిలిటీ రేటు (C) స్టాండింగ్ డిపాజిట్ ఫెసిలిటీ రేటు (D) బ్యాంకు రేటు

సమాధానం

(C) స్టాండింగ్ డిపాజిట్ ఫెసిలిటీ రేటు. April 2022 లో SDF వచ్చాక అది స్థిర రివర్స్ రెపో రేటు స్థానంలో కారిడార్ కింది అంచు అయింది. SDF రేటు రెపో కంటే 25 బేసిస్ పాయింట్లు తక్కువ, దీనిలో RBI హామీ లేకుండా బ్యాంకుల డిపాజిట్లు తీసుకుంటుంది. MSF రేటు కారిడార్ పై అంచు, రెపో రేటు మధ్యలో ఉంటుంది. పాత పుస్తకాల్లో రివర్స్ రెపో అని ఉండటం వల్ల చాలామంది ఆప్షన్ A ఎంచుకుంటారు.

6. NCERT ఉదాహరణలో ఉపాంత వినియోగ ప్రవృత్తి 0.8. ప్రభుత్వం పన్నును 100 తగ్గిస్తే సమతౌల్య ఆదాయం ఎంత పెరుగుతుంది? (A) 400 (B) 500 (C) 100 (D) 300

సమాధానం

(A) 400. పన్ను గుణకం -c/(1-c), ఇక్కడ c = 0.8 కాబట్టి దాని విలువ -4. పన్ను 100 తగ్గితే ఆదాయం 400 పెరుగుతుంది. ప్రభుత్వ ఖర్చు 100 పెరిగితే మాత్రం వ్యయ గుణకం 5 కాబట్టి ఆదాయం 500 పెరుగుతుంది. పన్ను తగ్గింపులో మొదటి రౌండ్‌లో ప్రజలు ఆ డబ్బులో కొంత భాగాన్నే ఖర్చు చేస్తారు, అందుకే పరిమాణంలో పన్ను గుణకం (4) వ్యయ గుణకం (5) కంటే ఒకటి తక్కువ.

7. ప్రభుత్వం ఖర్చును 100 పెంచి, అదే 100 ను అదనపు పన్నుగా వసూలు చేసింది. NCERT ప్రకారం సమతౌల్య ఆదాయంపై ప్రభావం ఏమిటి? (A) ఆదాయం మారదు (B) ఆదాయం 500 పెరుగుతుంది (C) ఆదాయం 100 పెరుగుతుంది (D) ఆదాయం 400 తగ్గుతుంది

సమాధానం

(C) ఆదాయం 100 పెరుగుతుంది. వ్యయ గుణకం 1/(1-c), పన్ను గుణకం -c/(1-c) కలిపితే సమతుల్య బడ్జెట్ గుణకం 1 వస్తుంది. కాబట్టి ఖర్చు పెరుగుదలను పూర్తిగా పన్నుతో భరించినా ఆదాయం ఖర్చు పెంచిన మొత్తమే పెరుగుతుంది. బడ్జెట్ సమతుల్యంగా ఉంది కాబట్టి ప్రభావం సున్నా అనుకోవడం సాధారణ పొరపాటు. ఖర్చు పెంపు పూర్తిగా డిమాండ్‌లోకి వెళ్తుంది, పన్ను మాత్రం వినియోగాన్ని పాక్షికంగానే తగ్గిస్తుంది.

8. ఆదాయం పెరిగే కొద్దీ పన్ను రేటు పెరిగే ప్రగతిశీల ఆదాయపు పన్ను ప్రభుత్వ బడ్జెట్ ఏ విధికి ప్రధాన సాధనం? (A) పునఃపంపిణీ విధి (B) కేటాయింపు విధి (C) స్థిరీకరణ విధి (D) ద్రవ్య నియంత్రణ విధి

సమాధానం

(A) పునఃపంపిణీ విధి. పన్నులు, బదిలీ చెల్లింపుల ద్వారా ప్రజల వ్యయార్హ ఆదాయాన్ని మార్చి సమాజం న్యాయమని భావించే ఆదాయ పంపిణీని సాధించడమే పునఃపంపిణీ విధి. ఎక్కువ ఆదాయం ఉన్నవారు ఎక్కువ రేటు చెల్లించే ప్రగతిశీల పన్ను దీనికి ప్రధాన మార్గమని NCERT చెబుతుంది. స్థిరీకరణ విధి మొత్తం డిమాండ్‌ను పెంచడం లేదా తగ్గించడం గురించి, ఆదాయం ఎవరి చేతిలో ఉందనే దాని గురించి కాదు. కేటాయింపు విధి ప్రజా వస్తువుల సరఫరాకు సంబంధించింది.

9. FRBM చట్రం ప్రకారం కేంద్ర ప్రభుత్వ రుణాన్ని GDP లో ఎంత శాతానికి పరిమితం చేయడానికి ప్రయత్నించాలి? (A) 60 శాతం (B) 3 శాతం (C) 20 శాతం (D) 40 శాతం

సమాధానం

(D) 40 శాతం. FRBM చట్రం కేంద్ర ప్రభుత్వ రుణాన్ని GDP లో 40 శాతానికి, సాధారణ ప్రభుత్వ రుణాన్ని 60 శాతానికి 31st March, 2025 నాటికి పరిమితం చేయడానికి ప్రయత్నించాలని చెబుతుంది. 60 శాతం సాధారణ ప్రభుత్వ రుణానికి సంబంధించింది, కేంద్రానికి మాత్రమే కాదు. మూడు శాతం కోశ లోటు పరిమితి, రుణ పరిమితి కాదు. లోటు ఒక ఏడాది ప్రవాహం, రుణం ఏళ్లుగా పేరుకున్న నిల్వ అనే తేడా గుర్తుంచుకుంటే ఈ గందరగోళం రాదు.

10. CRR 20 శాతం ఉన్నప్పుడు Rs 100 నిల్వలతో బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థ Rs 400 వరకు అప్పులు ఇవ్వగలిగింది. RBI రిజర్వ్ నిష్పత్తిని 25 శాతానికి పెంచితే బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థ ఎంత అప్పు ఇవ్వగలదు? (A) Rs 400 (B) Rs 300 (C) Rs 80 (D) Rs 20

సమాధానం

(B) Rs 300. రిజర్వ్ నిష్పత్తి 25 శాతం అయితే అదే Rs 100 నిల్వలతో బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థ Rs 300 మాత్రమే అప్పు ఇవ్వగలదని NCERT లెక్కిస్తుంది. బ్యాంకులు కొన్ని అప్పులను వెనక్కి పిలవాల్సి వస్తుంది, దాంతో ద్రవ్య సరఫరా తగ్గుతుంది. Rs 80 అనేది 20 శాతం CRR వద్ద ఒక్క Rs 100 డిపాజిట్‌పై ఒక బ్యాంకు ఇచ్చే మొదటి అప్పు మాత్రమే. CRR పెంచడం ద్రవ్య సరఫరాను తగ్గించే ద్రవ్య విధాన చర్య అని ఈ లెక్క చూపిస్తుంది.

11. రాజ్యాంగం ఆర్టికల్ 112 ప్రకారం ప్రతి ఆర్థిక సంవత్సరానికి ప్రభుత్వం పార్లమెంటు ముందు తప్పనిసరిగా ఉంచాల్సిన పత్రం ఏది? (A) మధ్యకాలిక కోశ విధాన ప్రకటన (B) వార్షిక ఆర్థిక నివేదిక (C) కోశ విధాన వ్యూహ ప్రకటన (D) ద్రవ్యోల్బణ వైఫల్య నివేదిక

సమాధానం

(B) వార్షిక ఆర్థిక నివేదిక. ప్రతి ఆర్థిక సంవత్సరానికి ప్రభుత్వ అంచనా రాబడులు, ఖర్చుల నివేదికను పార్లమెంటు ముందు ఉంచాలని ఆర్టికల్ 112 చెబుతుంది. ఈ వార్షిక ఆర్థిక నివేదికనే మనం బడ్జెట్ అంటాం, కోశ విధానానికి ఇదే ప్రధాన వేదిక. మధ్యకాలిక కోశ విధాన ప్రకటన, కోశ విధాన వ్యూహ ప్రకటన కూడా బడ్జెట్‌తో పాటే వస్తాయి, కానీ వాటిని తప్పనిసరి చేసింది FRBM చట్టం, 2003, రాజ్యాంగం కాదు. ద్రవ్యోల్బణ వైఫల్య నివేదికను RBI కేంద్ర ప్రభుత్వానికి ఇస్తుంది, అది ద్రవ్య విధానానికి చెందింది.

FAQ

ద్రవ్య విధానం, కోశ విధానం మధ్య ప్రధాన తేడా ఏమిటి?

ద్రవ్య విధానాన్ని RBI నడుపుతుంది. రెపో రేటు, CRR, బహిరంగ మార్కెట్ కార్యకలాపాల ద్వారా ద్రవ్య సరఫరా, వడ్డీ రేట్లను మారుస్తుంది. కోశ విధానాన్ని కేంద్ర ప్రభుత్వం బడ్జెట్ ద్వారా నడుపుతుంది. పన్నులు, ప్రభుత్వ ఖర్చు, అప్పుల ద్వారా డిమాండ్‌ను మారుస్తుంది.

భారత్‌లో ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యం ఎంత, దాన్ని ఎవరు నిర్ణయిస్తారు?

RBI చట్టం సెక్షన్ 45ZA ప్రకారం కేంద్ర ప్రభుత్వం, RBI తో సంప్రదించి, ఐదేళ్లకు ఒకసారి లక్ష్యాన్ని నిర్ణయిస్తుంది. ప్రస్తుతం CPI ద్రవ్యోల్బణం 4 శాతం, పై పరిమితి 6 శాతం, కింది పరిమితి 2 శాతం. ఇది April 1, 2026 నుంచి March 31, 2031 వరకు అమల్లో ఉంటుంది.

రెపో రేటును ఎవరు నిర్ణయిస్తారు?

సెక్షన్ 45ZB కింద ఏర్పడిన ఆరుగురు సభ్యుల ద్రవ్య విధాన కమిటీ (MPC) రెపో రేటును నిర్ణయిస్తుంది. RBI గవర్నర్ దీనికి అధ్యక్షుడు. ఓట్లు సమానమైతే గవర్నర్‌కు రెండో ఓటు (కాస్టింగ్ ఓటు) ఉంటుంది.

బహిరంగ మార్కెట్ కార్యకలాపాలు ద్రవ్య విధానమా, కోశ విధానమా?

ద్రవ్య విధానం. ఇందులో ప్రభుత్వ బాండ్లే వాడినా, వాటిని కొనేది అమ్మేది RBI. RBI బాండ్లు కొంటే వ్యవస్థలో నిల్వలు, ద్రవ్య సరఫరా పెరుగుతాయి; అమ్మితే తగ్గుతాయి.

Sources

• Reserve Bank of India: Monetary Policy
• NCERT Class 12 Introductory Macroeconomics, Chapter 5: Government Budget and the Economy
• NCERT Class 12 Introductory Macroeconomics, Chapter 3: Money and Banking
• Ministry of Finance: Statements of Fiscal Policy under the FRBM Act, 2003 (February 2026)