ద్రవ్యోల్బణం ఎందుకు వస్తుంది? డిమాండ్, వ్యయ కారణాలు, కోర్ ద్రవ్యోల్బణం, CPI లెక్క
Nookesh Karri ·· 12 min read
ద్రవ్యోల్బణం అంటే ఆర్థిక వ్యవస్థలో సాధారణ ధరల స్థాయి నిరంతరంగా పెరగడం. ప్రజల దగ్గర ఉన్న డబ్బుతో వచ్చే డిమాండ్ ఉత్పత్తి సరఫరాను మించినప్పుడు (డిమాండ్ వైపు కారణం), ముడిసరుకులు, ఇంధనం వంటి ఉత్పత్తి వ్యయాలు పెరిగినప్పుడు (వ్యయ వైపు కారణం), దిగుమతి ధరలు లేదా రూపాయి మారకం విలువ మారినప్పుడు, వాతావరణం వల్ల ఆహార సరఫరా దెబ్బతిన్నప్పుడు ధరలు పెరుగుతాయి. కొలిచే విధానాన్ని బట్టి హెడ్‌లైన్, కోర్, ఆహార ద్రవ్యోల్బణం అని, దిశను బట్టి డిస్ఇన్ఫ్లేషన్, డిఫ్లేషన్ అని వేరు చేస్తారు.
ఈ వ్యాసంలోని భారత గణాంకాలు ఆర్థిక సర్వే 2025-26, అధ్యాయం 5, MoSPI కొత్త CPI (ఆధారం 2024=100) తొలి ప్రెస్ రిలీజ్ నుంచి, సిద్ధాంత భాగం NIOS అర్థశాస్త్రం పాఠం 27 నుంచి తీసుకున్నవి.
ద్రవ్యోల్బణానికి కారణాలు
1. డిమాండ్ వైపు కారణం (డిమాండ్-పుల్)
- NIOS ప్రకారం అదనపు డిమాండ్ ఫలితమే ద్రవ్యోల్బణం. ప్రజల దగ్గర ఎక్కువ డబ్బు ఉండి ఎక్కువ వస్తుసేవలు కోరుతుంటే, ఉత్పత్తి సరఫరా తక్కువగా ఉంటే, డిమాండ్-సరఫరాలను సమతుల్యం చేయడానికి ధరల స్థాయి పెరుగుతుంది.
- పెట్టుబడి లేదా వినియోగం పెరిగి సమష్టి డిమాండ్ AD1 నుంచి AD2 కి పెరిగితే, పాత, కొత్త డిమాండ్ల మధ్య అంతరం ఏర్పడుతుంది. ఈ అదనపు డిమాండ్‌నే ద్రవ్యోల్బణ అంతరం (ఇన్‌ఫ్లేషనరీ గ్యాప్) అంటారు.
- ద్రవ్య సరఫరా పెరిగితే అదనపు డిమాండ్ వస్తుంది; రుణ సరఫరా తగ్గితే డిఫ్లేషన్ వస్తుందని కూడా NIOS చెబుతుంది.
2. వ్యయ, సరఫరా వైపు కారణాలు (కాస్ట్-పుష్)
- ఉత్పత్తి వ్యయాలు పెరిగితే ఉత్పత్తిదారులు ఆ భారాన్ని ధరల రూపంలో వినియోగదారులపై వేస్తారు. ఆర్థిక సర్వే దీని తిరుగు దిశ ఉదాహరణ ఇస్తుంది: దుస్తులు, పాదరక్షల ద్రవ్యోల్బణం బాగా తగ్గడానికి ముడిసరుకు వ్యయాలు తగ్గడం, సరఫరా మెరుగుపడటం, పోటీ ఒత్తిళ్లు కారణాలు.
- ఆహార సరఫరా వాతావరణంపై ఆధారపడుతుంది. 2025 లో సుమారు 30 రాష్ట్రాలు/UT లలో సాధారణ లేదా అధిక వర్షపాతం, సాధారణం కంటే తక్కువ ఉష్ణోగ్రతలు ఖరీఫ్ పంటలకు అనుకూలించాయని, అది ధరలు తగ్గడానికి తోడ్పడిందని సర్వే చెబుతుంది.
3. దిగుమతి ద్రవ్యోల్బణం
- దేశీయ వినియోగంలో 50 శాతానికి పైగా వంటనూనెలు దిగుమతుల ద్వారానే వస్తాయి. అందుకే వాటి ధరలు అంతర్జాతీయ ధరలు, మారకం రేటు మార్పులు, వాణిజ్య విధానానికి చాలా సున్నితంగా స్పందిస్తాయని సర్వే చెబుతుంది.
- ప్రభుత్వం సెప్టెంబర్ 2024 లో ముడి వంటనూనెలపై 20 శాతం ప్రాథమిక కస్టమ్స్ సుంకం విధించింది. ధరలు మళ్లీ పెరగడంతో జూన్ 2025 లో దాన్ని 10 శాతానికి తగ్గించింది; ఆగస్టు 2025 నుంచి వంటనూనెల ద్రవ్యోల్బణం నెమ్మదించింది.
- దిగుమతులపై ఎక్కువ ఆధారపడే వస్తువులో రూపాయి బలహీనపడినా, ప్రపంచ ధరలు పెరిగినా దేశీయ డిమాండ్ మారకుండానే ధరలు పెరుగుతాయి.
ద్రవ్యోల్బణాన్ని కొలిచే సూచీలు
| కొలమానం | ఏం కొలుస్తుంది | ముఖ్య విషయం |
|---|---|---|
| CPI (వినియోగదారుల ధరల సూచీ) | కుటుంబాలు కొనే వస్తుసేవల చిల్లర ధరలు | MoSPI విడుదల చేస్తుంది; కొత్త ఆధారం 2024=100 |
| WPI (టోకు ధరల సూచీ) | ఉత్పత్తిదారుల స్థాయి టోకు ధరలు | గత కొన్నేళ్లుగా CPI కంటే తక్కువ ద్రవ్యోల్బణం చూపింది |
| GDP డిఫ్లేటర్ | ఆర్థిక వ్యవస్థ మొత్తం ధరల స్థాయి | నామమాత్ర GDP ÷ వాస్తవ GDP; సేవలు కూడా చేరతాయి |
| CFPI (వినియోగదారుల ఆహార ధరల సూచీ) | ఆహార ధరలు | ఆహార ద్రవ్యోల్బణం దీని నుంచే |
హెడ్‌లైన్, కోర్ ద్రవ్యోల్బణం
- హెడ్‌లైన్ ద్రవ్యోల్బణం మొత్తం CPI బుట్ట ఆధారంగా లెక్కిస్తారు. కోర్ ద్రవ్యోల్బణం సాధారణంగా అందులోంచి ఆహారం, పానీయాలు, ఇంధనం, విద్యుత్ (ఫ్యూయల్ అండ్ లైట్) తీసేసి లెక్కిస్తారు.
- ఆర్థిక సర్వే 2025-26 ప్రకారం డిసెంబర్ 2025 లో హెడ్‌లైన్ 1.3 శాతం, ఆహారం (-) 2.71 శాతం ఉండగా కోర్ మాత్రం 4.62 శాతం.
- కోర్ ఇంత ఎక్కువగా కనిపించడానికి ప్రధాన కారణం బంగారం, వెండి ధరలు రికార్డు స్థాయికి చేరడం. వాటిని తీసేస్తే కోర్ కూడా తగ్గుతున్న ధోరణినే చూపిందని, జూన్ నుంచి డిసెంబర్ మధ్య అది 3.4 శాతం నుంచి 2.3 శాతానికి తగ్గిందని సర్వే చెబుతుంది.
బేస్ ఎఫెక్ట్, మొమెంటమ్
- వార్షిక (సంవత్సరం-పై-సంవత్సరం) ద్రవ్యోల్బణంలో రెండు భాగాలు ఉంటాయి. మొమెంటమ్ ఎఫెక్ట్ అంటే ఈ సంవత్సరం నెలనెలా ధరల మార్పు; బేస్ ఎఫెక్ట్ అంటే గత సంవత్సరం అదే నెలల్లో జరిగిన ధరల మార్పు ప్రభావం.
- గత సంవత్సరం ఒక నెలలో ధరలు బాగా పెరిగి ఉంటే, ఈ సంవత్సరం ధరలు స్థిరంగా ఉన్నా ఆ నెల వార్షిక ద్రవ్యోల్బణం తక్కువగా కనిపిస్తుంది. 2025-26 లో తొమ్మిది నెలల్లో ఏడు నెలలు బేస్ ఎఫెక్ట్ ద్రవ్యోల్బణాన్ని తగ్గించే దిశలో మొమెంటమ్ కంటే బలంగా పనిచేసింది.
డిస్ఇన్ఫ్లేషన్, డిఫ్లేషన్: దిశను బట్టి పేర్లు
- డిస్ఇన్ఫ్లేషన్: ధరలు పెరుగుతూనే ఉంటాయి, కానీ పెరుగుదల రేటు తగ్గుతుంది. సర్వే ప్రకారం ప్రస్తుత డిస్ఇన్ఫ్లేషన్ దశ అక్టోబర్ 2024 లో (6.2 శాతం) మొదలై, సెప్టెంబర్ 2025 నాటికి హెడ్‌లైన్ 1.4 శాతానికి చేరింది.
- డిఫ్లేషన్: ధరలు నిజంగా తగ్గుతాయి, ద్రవ్యోల్బణం రుణాత్మకం అవుతుంది. జూన్ 2025 నుంచి ఆహార ద్రవ్యోల్బణం రుణాత్మకంగా ఉంది; సుగంధ ద్రవ్యాల ధరలు 18 నెలలు డిఫ్లేషన్‌లో ఉన్నాయి.
- CPI ద్రవ్యోల్బణం 2022-23 లో 6.7 శాతం నుంచి 2025-26 లో 1.7 శాతానికి తగ్గడం డిస్ఇన్ఫ్లేషన్; జనవరి 2026 లో వెల్లుల్లి, ఉల్లి ద్రవ్యోల్బణం రుణాత్మకంగా ఉండటం (MoSPI) ఆ వస్తువుల్లో డిఫ్లేషన్.
కొత్త CPI సిరీస్ (ఆధారం 2024=100)
- MoSPI 12 ఫిబ్రవరి 2026 న ఆధార సంవత్సరాన్ని 2012 నుంచి 2024 కు మార్చింది. వస్తువుల బుట్ట, బరువులు గృహ వినియోగ వ్యయ సర్వే (HCES) 2023-24 ఆధారంగా నిర్ణయించారు.
- బరువున్న అంశాలు 299 నుంచి 358 కి పెరిగాయి (వస్తువులు 259 నుంచి 308, సేవలు 40 నుంచి 50). COICOP 2018 వర్గీకరణ ప్రకారం 6 గ్రూపుల బదులు 12 విభాగాలు వచ్చాయి.
- ఆహారం, పానీయాల బరువు 45.86 శాతం నుంచి 36.75 శాతానికి తగ్గింది, అయినా అదే అతిపెద్ద భాగం. గ్రామీణ గృహవసతి, ఆన్‌లైన్ స్ట్రీమింగ్ సేవలు కొత్తగా చేరగా, VCR/DVD ప్లేయర్, రేడియో, టేప్ రికార్డర్ తొలగించారు.
- ధరలను 1407 పట్టణ మార్కెట్లు (ఆన్‌లైన్ మార్కెట్లు సహా), 1465 గ్రామాల నుంచి సేకరిస్తారు.
ఒక ఉదాహరణ: CPI సూచీ నుంచి ద్రవ్యోల్బణం లెక్కించడం
MoSPI ప్రెస్ రిలీజ్‌లోని అంకెలతో.
- అఖిల భారత CPI (కంబైన్డ్) సూచీ జనవరి 2025 లో 101.67, జనవరి 2026 లో 104.46 (ఆధారం 2024=100).
- వార్షిక ద్రవ్యోల్బణం = (ఈ ఏడాది సూచీ - గత ఏడాది సూచీ) ÷ గత ఏడాది సూచీ × 100 = (104.46 - 101.67) ÷ 101.67 × 100 = సుమారు 2.74 శాతం.
- MoSPI ప్రకటించిన అంకె 2.75 శాతం. ఈ చిన్న తేడాకు కారణం ప్రెస్ రిలీజ్‌లోని సూచీలు రెండు దశాంశాలకు రౌండ్ చేసినవి కావడం.
- పరీక్షలో సాధారణ తప్పు: సూచీల తేడా 2.79 నే ద్రవ్యోల్బణ శాతంగా రాయడం. శాతం కావాలంటే గత ఏడాది సూచీతో భాగించాలి.
ద్రవ్యోల్బణం ప్రభావం, నియంత్రణ
ఎవరికి నష్టం
- NIOS ప్రకారం ద్రవ్యోల్బణం కొనుగోలు శక్తిని తగ్గిస్తుంది; పేద, మధ్యతరగతి ఆదాయ వర్గాలు ఎక్కువగా నష్టపోతాయి. డిఫ్లేషన్‌లో ధరలు పడిపోయి ఉత్పత్తిదారుల లాభాలు తగ్గుతాయి, కాబట్టి రెండూ సమాజానికి మంచివి కావు.
నియంత్రణ చర్యలు
- కోశ విధానం: అదనపు డిమాండ్ ఉన్నప్పుడు ప్రభుత్వం ప్రజా వ్యయాన్ని, ప్రజా రుణాలను తగ్గించాలి; పేదలకు ఆదాయపు పన్ను మినహాయింపు, మధ్యతరగతిపై పన్ను భారం తగ్గింపు వంటి చర్యలనూ NIOS ప్రస్తావిస్తుంది.
- ద్రవ్య విధానం: ద్రవ్యోల్బణ సమయంలో కేంద్ర బ్యాంకు ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీలను వాణిజ్య బ్యాంకులకు అమ్మి ద్రవ్య సరఫరాను తగ్గిస్తుంది; డిఫ్లేషన్‌లో వాటిని తిరిగి కొంటుంది. RBI ఉపయోగించే రెపో రేటు, CRR వంటి సాధనాల వివరాలు RBI ద్రవ్యోల్బణాన్ని ఎలా నియంత్రిస్తుంది లో ఉన్నాయి.
- సరఫరా వైపు: జూన్ 2025 లో వంటనూనెలపై కస్టమ్స్ సుంకం తగ్గించాక ఆగస్టు నుంచి వాటి ద్రవ్యోల్బణం నెమ్మదించింది.
తరచూ కలిగే గందరగోళాలు
- డిస్ఇన్ఫ్లేషన్ అంటే ధరలు తగ్గడం కాదు. ద్రవ్యోల్బణం 6.2 నుంచి 1.4 శాతానికి తగ్గినా ధరలు ఇంకా పెరుగుతూనే ఉన్నాయి; రుణాత్మకమైతేనే డిఫ్లేషన్.
- కోర్ ఎక్కువ, హెడ్‌లైన్ తక్కువ ఉండవచ్చు. ఆహార ధరలు పడిపోయినప్పుడు హెడ్‌లైన్ తగ్గుతుంది, కానీ కోర్‌లో ఆహారం ఉండదు కాబట్టి దానిపై నేరుగా ప్రభావం ఉండదు; 2025 డిసెంబర్ అంకెలు ఈ అంతరాన్ని చూపాయి.
- CPI, WPI వేర్వేరు స్థాయిలు. CPI కుటుంబాలు కొనే చిల్లర ధరలు, WPI ఉత్పత్తిదారుల స్థాయి టోకు ధరలు; గత కొన్నేళ్లుగా WPI ద్రవ్యోల్బణం CPI కంటే తక్కువగానే ఉంది.
- GDP డిఫ్లేటర్ ఒక సూచీ బుట్ట కాదు. ఇది నామమాత్ర, వాస్తవ GDP నిష్పత్తి; అందుకే సేవలు సహా మొత్తం ఉత్పత్తి ధరల మార్పును చూపుతుంది. నామమాత్ర, వాస్తవ GDP తేడాల కోసం GDP, GNP తేడా చూడండి.
- ఆధార సంవత్సరం మారాక పాత అంకెలతో నేరుగా పోల్చకూడదు. కొత్త సిరీస్‌లో బుట్ట, బరువులు మారాయి.
నా సూచన, ఒక పరిమితి
నా సూచన: ద్రవ్యోల్బణాన్ని “ఎందుకు” (డిమాండ్, వ్యయం, దిగుమతి, సరఫరా షాక్), “ఎలా కొలుస్తారు” (CPI, WPI, డిఫ్లేటర్, కోర్), “ఏ దిశ” (డిస్ఇన్ఫ్లేషన్, డిఫ్లేషన్) అనే మూడు ప్రశ్నలుగా విడదీసి చదవండి. పరీక్షలో ద్రవ్యోల్బణం మీద వచ్చే ప్రశ్న దాదాపు ఎప్పుడూ ఈ మూడింటిలో ఒకదాన్నే అడుగుతుంది; ఏ ప్రశ్నో గుర్తిస్తే సగం సమాధానం దొరికినట్టే. ప్రభుత్వ వ్యయం, రుణాలు ద్రవ్యోల్బణంపై చూపే ప్రభావం కోసం ఫిస్కల్ లోటు, రెవెన్యూ లోటు తేడా కూడా చదవండి.
పరిమితి: పాఠ్యపుస్తకాల్లో ఉండే క్రీపింగ్, గాలపింగ్, హైపర్ ఇన్‌ఫ్లేషన్ వంటి వేగం ఆధారిత పేర్లు, స్టాగ్‌ఫ్లేషన్ ఈ వ్యాసంలో లేవు; నేను చదివిన అధికారిక మూలాలు వాటిని నిర్వచించలేదు. ఇక్కడి 2025-26 అంకెలు ఉదాహరణలు మాత్రమే; తాజా ద్రవ్యోల్బణం కోసం ప్రతి నెలా MoSPI విడుదల చేసే CPI ప్రెస్ రిలీజ్ చూడండి. మరిన్ని ఆర్థిక అంశాలకు భూగోళశాస్త్రం, ఆర్థిక వ్యవస్థ విభాగం చూడండి.
ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు
- ఒక ఆర్థిక వ్యవస్థలో పెట్టుబడి పెరిగి సమష్టి డిమాండ్ AD1 నుంచి AD2 కి పెరిగింది, కానీ ఉత్పత్తి సరఫరా పెరగలేదు. NIOS ప్రకారం ఏర్పడే అంతరాన్ని ఏమంటారు, దాని ఫలితం ఏమిటి? (A) ద్రవ్యోల్బణ అంతరం; ధరల స్థాయి పెరుగుతుంది (B) ద్రవ్య సంకోచ అంతరం; ధరల స్థాయి తగ్గుతుంది (C) పొదుపు అంతరం; వడ్డీ రేట్లు తగ్గుతాయి (D) వాణిజ్య అంతరం; ఎగుమతులు పెరుగుతాయి
సమాధానం
(A) ద్రవ్యోల్బణ అంతరం; ధరల స్థాయి పెరుగుతుంది. NIOS ప్రకారం పెట్టుబడి లేదా వినియోగం పెరిగి కొత్త డిమాండ్ పాత డిమాండ్‌ను మించినప్పుడు ఏర్పడే అదనపు డిమాండ్‌నే ద్రవ్యోల్బణ అంతరం అంటారు. ప్రజల దగ్గర ఎక్కువ డబ్బు ఉండి సరఫరా తక్కువగా ఉంటే డిమాండ్-సరఫరాలను సమతుల్యం చేయడానికి ధరలు పెరుగుతాయి. ఇదే డిమాండ్ వైపు ద్రవ్యోల్బణం.
- ఆర్థిక సర్వే 2025-26 ప్రకారం దుస్తులు, పాదరక్షల ద్రవ్యోల్బణం బాగా తగ్గడానికి కారణాలు ఏవి? (A) ప్రజల ఆదాయాలు భారీగా తగ్గడం (B) బంగారం, వెండి ధరలు తగ్గడం (C) ముడిసరుకు వ్యయాలు తగ్గడం, సరఫరా మెరుగుపడటం, పోటీ ఒత్తిళ్లు (D) వీటిపై దిగుమతి సుంకాలు పెంచడం
సమాధానం
(C) ముడిసరుకు వ్యయాలు తగ్గడం, సరఫరా మెరుగుపడటం, పోటీ ఒత్తిళ్లు. సర్వే ఈ మూడింటినీ దుస్తులు, పాదరక్షల డిస్ఇన్ఫ్లేషన్కు కారణాలుగా చెబుతుంది. ఇది వ్యయ వైపు కారణం: వ్యయాలు పెరిగితే ధరలు పెరుగుతాయి, తగ్గితే ధరల పెరుగుదల నెమ్మదిస్తుంది. బంగారం, వెండి ధరలు ఈ కాలంలో నిజానికి రికార్డు స్థాయికి పెరిగాయి, అవి కోర్ ద్రవ్యోల్బణానికి సంబంధించినవి. దిగుమతి సుంకాలు పెంచితే ధరలు తగ్గవు, పెరుగుతాయి.
- భారత దేశీయ వినియోగంలో 50 శాతానికి పైగా వంటనూనెలు దిగుమతి అవుతాయి. రూపాయి మారకం విలువ బలహీనపడితే దేశీయ వంటనూనెల ధరలపై ప్రభావం ఏమిటి? (A) దేశీయ డిమాండ్ మారకపోయినా ధరలు పెరిగే ఒత్తిడి వస్తుంది (B) దిగుమతులు చౌకగా మారి ధరలు తగ్గుతాయి (C) దిగుమతి ఆధారిత వస్తువుల ధరలపై మారకం రేటు ప్రభావం ఉండదు (D) ధరలు మారవు, ఎందుకంటే CPI లో వంటనూనెలు లేవు
సమాధానం
(A) దేశీయ డిమాండ్ మారకపోయినా ధరలు పెరిగే ఒత్తిడి వస్తుంది. సర్వే ప్రకారం దిగుమతులపై ఎక్కువ ఆధారపడటం వల్ల వంటనూనెల దేశీయ ధరలు అంతర్జాతీయ ధరలు, మారకం రేటు మార్పులు, వాణిజ్య విధానానికి చాలా సున్నితంగా స్పందిస్తాయి. రూపాయి బలహీనపడితే అదే విదేశీ ధరకు ఎక్కువ రూపాయలు చెల్లించాలి, కాబట్టి దిగుమతి వ్యయం పెరుగుతుంది. ఇది డిమాండ్ వల్ల కాకుండా వ్యయం వైపు నుంచి వచ్చే దిగుమతి ద్రవ్యోల్బణం. రూపాయి బలపడితేనే దిగుమతులు చౌకవుతాయి, B దానికి వర్తిస్తుంది.
- కోర్ ద్రవ్యోల్బణం లెక్కించేటప్పుడు CPI నుంచి సాధారణంగా తీసేసే భాగాలు ఏవి? (A) దుస్తులు, పాదరక్షలు (B) వైద్యం, విద్య (C) గృహవసతి, రవాణా (D) ఆహారం, పానీయాలు, ఇంధనం, విద్యుత్ (ఫ్యూయల్ అండ్ లైట్)
సమాధానం
(D) ఆహారం, పానీయాలు, ఇంధనం, విద్యుత్ (ఫ్యూయల్ అండ్ లైట్). ఆర్థిక సర్వే ప్రకారం కోర్ కొలమానం సాంప్రదాయికంగా ఆహారం, పానీయాలు, ఫ్యూయల్ అండ్ లైట్‌ను మాత్రమే తీసేస్తుంది. ఈ భాగాల ధరలు ఎక్కువగా ఊగిసలాడతాయని సర్వే చెబుతుంది, కాబట్టి వాటిని తీసేస్తే అంతర్లీన ధోరణి కనిపిస్తుంది. దుస్తులు, గృహవసతి, వైద్యం, రవాణా కోర్‌లోనే ఉంటాయి; సర్వే ప్రకారం ఈ నాలుగు కోర్ కొలమానంలో 60 శాతానికి పైగా ఉంటాయి. సర్వే తన సర్దుబాటు కొలమానంలో పెట్రోల్, డీజిల్‌ను కూడా తీసేసింది.
- డిసెంబర్ 2025 లో హెడ్‌లైన్ ద్రవ్యోల్బణం 1.3 శాతం ఉండగా కోర్ ద్రవ్యోల్బణం 4.62 శాతం ఉంది. ఆర్థిక సర్వే ప్రకారం కోర్ ఇంత ఎక్కువగా ఉండటానికి ప్రధాన కారణం ఏమిటి? (A) ఆహార ధరలు భారీగా పెరగడం (B) బంగారం, వెండి వంటి విలువైన లోహాల ధరలు రికార్డు స్థాయికి పెరగడం (C) పెట్రోల్, డీజిల్ ధరలు రెట్టింపు కావడం (D) కొత్త CPI సిరీస్‌లో ఆహార బరువు పెరగడం
సమాధానం
(B) బంగారం, వెండి వంటి విలువైన లోహాల ధరలు రికార్డు స్థాయికి పెరగడం. ప్రపంచ అనిశ్చితి మధ్య సురక్షిత పెట్టుబడిగా డిమాండ్ పెరగడంతో బంగారం, వెండి ధరలు జీవితకాల గరిష్ఠాలకు చేరాయని, కోర్ పెరుగుదల ఎక్కువగా దీనివల్లేనని సర్వే చెబుతుంది. వీటిని తీసేస్తే కోర్ కూడా తగ్గుతున్న ధోరణినే చూపింది. ఆహార ధరలు నిజానికి ఆ నెలలో రుణాత్మకంగా (-2.71 శాతం) ఉన్నాయి, పైగా అవి కోర్‌లో చేరవు. కొత్త సిరీస్‌లో ఆహార బరువు తగ్గింది, పెరగలేదు.
- CPI ద్రవ్యోల్బణం అక్టోబర్ 2024 లో 6.2 శాతం ఉండి సెప్టెంబర్ 2025 నాటికి 1.4 శాతానికి తగ్గింది. ఈ పరిస్థితిని ఏమంటారు? (A) డిఫ్లేషన్, ఎందుకంటే ధరలు తగ్గాయి (B) స్థిర ధరల స్థితి, ఎందుకంటే మార్పు లేదు (C) డిస్ఇన్ఫ్లేషన్, ఎందుకంటే ధరలు పెరుగుతూనే ఉన్నా పెరుగుదల రేటు తగ్గింది (D) ద్రవ్యోల్బణ అంతరం, ఎందుకంటే డిమాండ్ పెరిగింది
సమాధానం
(C) డిస్ఇన్ఫ్లేషన్, ఎందుకంటే ధరలు పెరుగుతూనే ఉన్నా పెరుగుదల రేటు తగ్గింది. 1.4 శాతం కూడా ధనాత్మక ద్రవ్యోల్బణమే, అంటే ధరల స్థాయి ఇంకా పెరుగుతోంది కానీ నెమ్మదిగా. సర్వే ఈ కాలాన్ని “డిస్‌ఇన్‌ఫ్లేషనరీ దశ” అని పిలుస్తుంది. డిఫ్లేషన్ అంటే ద్రవ్యోల్బణం రుణాత్మకం కావడం, ధరలు నిజంగా తగ్గడం; జూన్ 2025 నుంచి ఆహార ద్రవ్యోల్బణం అలా ఉంది. ద్రవ్యోల్బణ అంతరం అదనపు డిమాండ్‌ను సూచిస్తుంది, ఈ ధోరణికి వ్యతిరేకం.
- గత సంవత్సరం ఒక నెలలో కూరగాయల ధరలు బాగా పెరిగాయి. ఈ సంవత్సరం అదే నెలలో ధరలు దాదాపు స్థిరంగా ఉన్నాయి. ఆ నెల వార్షిక ద్రవ్యోల్బణంపై ప్రధానంగా ఏ ప్రభావం పనిచేస్తుంది? (A) మొమెంటమ్ ఎఫెక్ట్, వార్షిక ద్రవ్యోల్బణాన్ని పెంచుతుంది (B) బేస్ ఎఫెక్ట్, వార్షిక ద్రవ్యోల్బణాన్ని తగ్గిస్తుంది (C) బేస్ ఎఫెక్ట్, వార్షిక ద్రవ్యోల్బణాన్ని పెంచుతుంది (D) ఏ ప్రభావమూ ఉండదు
సమాధానం
(B) బేస్ ఎఫెక్ట్, వార్షిక ద్రవ్యోల్బణాన్ని తగ్గిస్తుంది. సర్వే ప్రకారం బేస్ ఎఫెక్ట్ అంటే గత సంవత్సరం అదే నెలల ధరల మార్పు వార్షిక ద్రవ్యోల్బణంపై చూపే ప్రభావం. గత ఏడాది ధరలు బాగా పెరిగిన నెల ఈ ఏడాది ఆధారంగా మారుతుంది కాబట్టి, ఈ ఏడాది ధరలు స్థిరంగా ఉన్నా వార్షిక ద్రవ్యోల్బణం తక్కువగా కనిపిస్తుంది. మొమెంటమ్ ఎఫెక్ట్ ఈ ఏడాది నెలనెలా ధరల మార్పు; ఇక్కడ ధరలు స్థిరంగా ఉన్నాయి కాబట్టి అది బలంగా లేదు. 2025-26 లో తొమ్మిది నెలల్లో ఏడు నెలలు బేస్ ఎఫెక్ట్ ద్రవ్యోల్బణాన్ని తగ్గించే దిశలోనే బలంగా పనిచేసింది.
- CPI (ఆధారం 2024=100) సూచీ జనవరి 2025 లో 101.67, జనవరి 2026 లో 104.46. వార్షిక ద్రవ్యోల్బణం సుమారు ఎంత? (A) 2.79 శాతం (B) 4.46 శాతం (C) 1.67 శాతం (D) 2.74 శాతం
సమాధానం
(D) 2.74 శాతం. వార్షిక ద్రవ్యోల్బణం = (104.46 - 101.67) ÷ 101.67 × 100 = సుమారు 2.74 శాతం; MoSPI ప్రకటించిన అంకె 2.75 శాతం, తేడా సూచీల రౌండింగ్ వల్ల వచ్చినది. 2.79 అనేది కేవలం సూచీల తేడా, దాన్ని గత ఏడాది సూచీతో భాగించలేదు. 4.46 అనేది ఆధార సంవత్సరం 2024 (=100) నుంచి పెరుగుదల, గత ఏడాది నుంచి కాదు.
- MoSPI కొత్త CPI సిరీస్‌లో ఆహారం, పానీయాల బరువు 45.86 శాతం నుంచి 36.75 శాతానికి తగ్గింది. MoSPI ప్రకారం కొత్త బరువులు దేనిని ప్రతిబింబిస్తాయి? (A) ఆహార ధరలు రుణాత్మకంగా ఉండటం వల్ల వాటిని లెక్క నుంచి తొలగించారు (B) RBI ఆదేశం మేరకు ఆహారాన్ని కోర్‌లో చేర్చారు (C) గృహ వినియోగ వ్యయ సర్వే 2023-24 లో కుటుంబాల ఖర్చులో ఆహార వాటా తగ్గినట్లు కనిపించడం (D) ఆహార వస్తువుల సంఖ్యను సగానికి తగ్గించడం
సమాధానం
(C) గృహ వినియోగ వ్యయ సర్వే 2023-24 లో కుటుంబాల ఖర్చులో ఆహార వాటా తగ్గినట్లు కనిపించడం. కొత్త బరువులు HCES 2023-24 లోని తాజా కుటుంబ వ్యయ విధానాలను ప్రతిబింబిస్తాయని MoSPI చెబుతుంది; కుటుంబ ఖర్చులో తగ్గుతున్న ఆహార వాటా, గృహవసతి, సేవలు, రవాణాకు ప్రాధాన్యం ఆ మార్పులో భాగం. పాత 6 గ్రూపుల బదులు COICOP 2018 వర్గీకరణకు మారడం కూడా రెండు సిరీస్‌ల అంకెలను నేరుగా పోల్చలేకపోవడానికి ఒక కారణం. బరువు తగ్గినా ఆహారం, పానీయాలు ఇప్పటికీ CPI బుట్టలో అతిపెద్ద భాగమే. ధరలు రుణాత్మకంగా ఉండటం బరువు నిర్ణయానికి ఆధారం కాదు; బరువులు ధరల నుంచి కాదు, ఖర్చుల వాటా నుంచి వస్తాయి. మొత్తం అంశాలు 299 నుంచి 358 కి పెరిగాయి, తగ్గలేదు.
- CPI, WPI లతో పోలిస్తే GDP డిఫ్లేటర్ ప్రత్యేకత ఏమిటి? (A) ఇది నామమాత్ర GDP, వాస్తవ GDP ల నిష్పత్తి; సేవలు సహా ఆర్థిక వ్యవస్థ మొత్తం ధరల మార్పును చూపుతుంది (B) ఇది కేవలం టోకు ధరలను మాత్రమే కొలుస్తుంది (C) ఇది ఆహార ధరలను మాత్రమే కొలుస్తుంది (D) ఇది నెలనెలా విడుదలయ్యే చిల్లర ధరల సూచీ
సమాధానం
(A) ఇది నామమాత్ర GDP, వాస్తవ GDP ల నిష్పత్తి; సేవలు సహా ఆర్థిక వ్యవస్థ మొత్తం ధరల మార్పును చూపుతుంది. సర్వే ప్రకారం GDP డిఫ్లేటర్ సాధారణ ధరల స్థాయికి విస్తృత కొలమానం. CPI, WPI లాగా ఇది ఒక స్థిర వస్తువుల బుట్టపై ఆధారపడదు; సేవలతో పాటు ఉత్పత్తి కూర్పులో మార్పులనూ ప్రతిబింబిస్తుంది. టోకు ధరలు WPI కి, ఆహార ధరలు CFPI కి, చిల్లర ధరలు CPI కి సంబంధించినవి. రంగాల వారీ డిఫ్లేటర్లతో వ్యవసాయం, తయారీ మధ్య వాణిజ్య నిబంధనలు (టర్మ్స్ ఆఫ్ ట్రేడ్) కూడా సర్వే పోల్చింది.
- ద్రవ్యోల్బణం, డిఫ్లేషన్ ప్రభావాల గురించి NIOS ప్రకారం సరైన జత ఏది? (A) ద్రవ్యోల్బణం ఉత్పత్తిదారులను, డిఫ్లేషన్ పేదలను ఎక్కువగా దెబ్బతీస్తుంది (B) ద్రవ్యోల్బణం పేద, మధ్యతరగతి వర్గాలను, డిఫ్లేషన్ ఉత్పత్తిదారులను ఎక్కువగా దెబ్బతీస్తుంది (C) రెండూ ఎవరినీ ప్రభావితం చేయవు (D) ద్రవ్యోల్బణం కేవలం ధనికులను మాత్రమే దెబ్బతీస్తుంది
సమాధానం
(B) ద్రవ్యోల్బణం పేద, మధ్యతరగతి వర్గాలను, డిఫ్లేషన్ ఉత్పత్తిదారులను ఎక్కువగా దెబ్బతీస్తుంది. NIOS ప్రకారం ధరలు పెరిగితే కొనుగోలు శక్తి తగ్గుతుంది, ప్రజలు కోరుకున్న పరిమాణం కొనలేక సంతృప్తి తగ్గుతుంది; పేద, మధ్యతరగతి వర్గాలు ఎక్కువగా నష్టపోతాయి. ధరలు తగ్గినప్పుడు ఉత్పత్తిదారుల లాభాలు పడిపోతాయి, అందుకే డిఫ్లేషన్‌లో వారు ఎక్కువగా దెబ్బతింటారు. A ఈ రెండు వర్గాలను తారుమారు చేసింది. అందుకే ద్రవ్యోల్బణం, డిఫ్లేషన్ రెండింటినీ నియంత్రించాలని NIOS చెబుతుంది.
- అదనపు డిమాండ్ వల్ల ద్రవ్యోల్బణం ఉన్నప్పుడు NIOS సూచించిన కోశ విధాన చర్య ఏది? (A) ప్రజా వ్యయాన్ని, ప్రజా రుణాలను పెంచడం (B) కేంద్ర బ్యాంకు ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీలను కొనడం (C) ప్రజా వ్యయాన్ని, ప్రజా రుణాలను తగ్గించడం (D) ద్రవ్య సరఫరాను పెంచడం
సమాధానం
(C) ప్రజా వ్యయాన్ని, ప్రజా రుణాలను తగ్గించడం. కోశ విధానం పన్నులు, ప్రజా వ్యయం, ప్రజా రుణాలకు సంబంధించినది; అదనపు డిమాండ్‌ను నియంత్రించడానికి ప్రభుత్వం ప్రజా వ్యయం, రుణాలను తగ్గించాలని NIOS చెబుతుంది. సెక్యూరిటీల కొనుగోలు, అమ్మకం ద్రవ్య విధాన సాధనాలు, కోశ విధానం కాదు; పైగా ద్రవ్యోల్బణ సమయంలో కేంద్ర బ్యాంకు సెక్యూరిటీలను అమ్ముతుంది, కొనదు. ద్రవ్య సరఫరాను పెంచడం అదనపు డిమాండ్‌ను మరింత పెంచుతుంది.
FAQ
డిఫ్లేషన్కు, డిస్ఇన్ఫ్లేషన్కు తేడా ఏమిటి?
డిస్ఇన్ఫ్లేషన్ అంటే ధరలు పెరుగుతూనే ఉన్నా పెరుగుదల రేటు తగ్గడం; ఉదాహరణకు 6.2 శాతం నుంచి 1.4 శాతానికి. డిఫ్లేషన్ అంటే ధరలు నిజంగా తగ్గడం, అంటే ద్రవ్యోల్బణం రుణాత్మకం కావడం; 2025 జూన్ నుంచి భారత ఆహార ద్రవ్యోల్బణం ఇలా రుణాత్మకంగా ఉంది.
కోర్ ద్రవ్యోల్బణం అంటే ఏమిటి?
CPI నుంచి ఆహారం, పానీయాలు, ఇంధనం, విద్యుత్ (ఫ్యూయల్ అండ్ లైట్) తీసేసి లెక్కించే ద్రవ్యోల్బణం. ఎక్కువగా ఊగిసలాడే ఈ అంశాలను తీసేస్తే ధరల అంతర్లీన ధోరణి కనిపిస్తుంది.
కొత్త CPI సిరీస్ ఆధార సంవత్సరం ఏది?
MoSPI 12 ఫిబ్రవరి 2026 న ఆధార సంవత్సరాన్ని 2012 నుంచి 2024 కు మార్చింది. వస్తువుల బుట్ట, బరువులు గృహ వినియోగ వ్యయ సర్వే 2023-24 ఆధారంగా ఉన్నాయి; అంశాల సంఖ్య 299 నుంచి 358 కి పెరిగింది.
ద్రవ్యోల్బణం వల్ల ఎవరు ఎక్కువ నష్టపోతారు?
NIOS పాఠం ప్రకారం ధరల పెరుగుదల కొనుగోలు శక్తిని తగ్గిస్తుంది; పేద, మధ్యతరగతి ఆదాయ వర్గాలు ఎక్కువగా నష్టపోతాయి. ధరలు తగ్గే డిఫ్లేషన్‌లో ఉత్పత్తిదారులు, వారి లాభాలు ఎక్కువగా దెబ్బతింటాయి.
Sources
Runs ExamBadi, a study site for students preparing for competitive exams in Andhra Pradesh and Telangana.