RBI ద్రవ్యోల్బణాన్ని ఎలా నియంత్రిస్తుంది? MPC, రెపో రేటు, CRR ఎలా పనిచేస్తాయి?

RBI ద్రవ్యోల్బణాన్ని ప్రధానంగా పాలసీ రెపో రేటును మార్చడం ద్వారా నియంత్రిస్తుంది. కేంద్ర ప్రభుత్వం CPI ఆధారంగా 4 శాతం లక్ష్యం, 2 నుంచి 6 శాతం సహన పరిధి నిర్ణయిస్తుంది; ఆరుగురు సభ్యుల ద్రవ్య విధాన కమిటీ (MPC) ఆ లక్ష్యం చేరడానికి అవసరమైన రెపో రేటును ఓటింగ్‌తో నిర్ణయిస్తుంది. ఆ రేటు మార్పు బ్యాంకుల వడ్డీ రేట్ల ద్వారా రుణాలు, ఖర్చు, మొత్తం డిమాండ్‌ను ప్రభావితం చేస్తుంది; SDF, MSF, CRR, SLR, OMO వంటి సాధనాలు ద్రవ్యలభ్యతను సర్దుబాటు చేస్తాయి.

ఈ వివరాలు RBI ద్రవ్య విధానం అధికారిక పేజీ, RBI ప్రచురించిన RBI చట్టం, 1934 సవరించిన పాఠం నుంచి తీసుకున్నవి. రెపో రేటు ప్రస్తుత విలువ తరచూ మారుతుంది కాబట్టి ఇక్కడ ఇవ్వలేదు; RBI హోమ్ పేజీలోని “Current Rates” విభాగంలో చూడండి.

పరీక్షల్లో ఈ అంశం

APPSC, TSPSC గ్రూప్ పరీక్షల ఆర్థిక వ్యవస్థ విభాగంలో, బ్యాంకింగ్ జనరల్ అవేర్‌నెస్‌లో, SSC జనరల్ స్టడీస్‌లో ఈ అంశం తరచూ వస్తుంది. లక్ష్యాన్ని ఎవరు నిర్ణయిస్తారు, MPC లో ఎవరు ఉంటారు, ఓట్లు సమానమైతే ఏమవుతుంది అని అడుగుతారు. ఒక సాధనం పెంచితే ద్రవ్య సరఫరా ఏమవుతుందనే ప్రశ్న కూడా సాధారణం. SDF, MSF, బ్యాంక్ రేటు మధ్య తేడాపై ఎక్కువ మంది తప్పు చేస్తారు. మెయిన్స్‌లో “ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్య విధానం పనితీరు” వంటి విశ్లేషణ ప్రశ్నలు వస్తాయి.

ద్రవ్య విధాన చట్రం: చట్టపరమైన పునాది

లక్ష్యం ఏమిటి

• ధరల స్థిరత్వాన్ని కాపాడటమే RBI ద్రవ్య విధాన ప్రధాన లక్ష్యం; అదే సమయంలో వృద్ధి లక్ష్యాన్ని కూడా దృష్టిలో ఉంచుకుంటుంది. దీన్నే సౌలభ్య ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్య విధానం (flexible inflation targeting) అంటారు.
• ఈ విధానానికి చట్టబద్ధత ఇవ్వడానికి మే 2016 లో RBI చట్టం, 1934 ను సవరించారు. అంతకుముందు 20th February 2015 న RBI, భారత ప్రభుత్వం ద్రవ్య విధాన చట్రం ఒప్పందంపై సంతకాలు చేశాయని ఆర్థపీడియా (భారత ఆర్థిక సేవ) చెబుతుంది.
• ఫైనాన్స్ చట్టం, 2016 ద్వారా RBI చట్టంలో “అధ్యాయం III-F ద్రవ్య విధానం” (సెక్షన్లు 45Z నుంచి 45ZO) చేర్చారు. ఇది 27.06.2016 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది.

సెక్షన్ 45ZA: ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యం

• కేంద్ర ప్రభుత్వం, RBI ని సంప్రదించి, వినియోగదారుల ధరల సూచీ (CPI) ఆధారంగా ఐదేళ్లకు ఒకసారి లక్ష్యాన్ని నిర్ణయిస్తుంది. దాన్ని అధికారిక గెజిట్‌లో ప్రకటిస్తుంది.
• RBI నామమాత్ర లంగరుగా హెడ్‌లైన్ CPI (Combined) ద్రవ్యోల్బణాన్ని వాడుతుంది. కొలమానం వినియోగదారుల ధరల సూచీ; టోకు ధరల సూచీ (WPI) కాదు.

లక్ష్యం: మూడు నోటిఫికేషన్లు

గెజిట్ తేదీ	వర్తించే కాలం	లక్ష్యం, పరిధి
August 5, 2016	August 5, 2016 నుంచి March 31, 2021	4 శాతం; ఎగువ 6, దిగువ 2 శాతం
March 31, 2021 (మొదటి సమీక్ష)	April 1, 2021 నుంచి March 31, 2026	మార్పు లేదు
March 25, 2026 (రెండో సమీక్ష)	April 1, 2026 నుంచి March 31, 2031	మార్పు లేదు

• 2026 పునరుద్ధరణ గెజిట్ నోటిఫికేషన్ సంఖ్య S.O.1580 (E) అని RBI బులెటిన్ వ్యాసం పేర్కొంది. రెండో సమీక్ష కోసం RBI August 21, 2025 నాటి చర్చా పత్రం విడుదల చేసి, ప్రజల నుంచి 75 ప్రత్యక్ష స్పందనలు స్వీకరించింది.
• అదే వ్యాసం ప్రకారం చట్రం అమలైన 38 త్రైమాసికాల్లో 11 త్రైమాసికాలు ద్రవ్యోల్బణం 6 శాతం దాటింది, 2 త్రైమాసికాలు 2 శాతం కంటే తగ్గింది.

ద్రవ్య విధాన కమిటీ (MPC)

కూర్పు (సెక్షన్ 45ZB)

• RBI గవర్నర్ అధ్యక్షుడు; ద్రవ్య విధాన బాధ్యత ఉన్న డిప్యూటీ గవర్నర్, సెంట్రల్ బోర్డు నామినేట్ చేసే ఒక RBI అధికారి పదవిరీత్యా సభ్యులు.
• మిగిలిన ముగ్గురిని కేంద్ర ప్రభుత్వం నియమిస్తుంది. కేబినెట్ సెక్రటరీ అధ్యక్షతన ఉండే సెర్చ్-కమ్-సెలక్షన్ కమిటీ సిఫారసుపై ఈ నియామకం జరుగుతుంది (సెక్షన్ 45ZC).
• MPC ని కేంద్రం గెజిట్ నోటిఫికేషన్ ద్వారా ఏర్పాటు చేస్తుంది. మొదటి MPC September 29, 2016 న ఏర్పడింది.
• MPC నిర్ణయం RBI పై బాధ్యత కలిగిస్తుంది (సెక్షన్ 45ZB(4)). అంటే రెపో రేటును గవర్నర్ ఒక్కరే నిర్ణయించరు.

బయటి సభ్యుల షరతులు

• నియామకం రోజున 70 ఏళ్లు నిండినవారు, RBI ఉద్యోగులు, ఎంపీలు, శాసనసభ్యులు సభ్యులు కాలేరు.
• వీరి పదవీకాలం నాలుగేళ్లు; తిరిగి నియామకానికి అర్హులు కారు (సెక్షన్ 45ZD).

సమావేశాలు, ఓటింగ్ (సెక్షన్ 45ZI)

• ఏడాదికి కనీసం నాలుగు సమావేశాలు జరగాలి. కోరం నలుగురు సభ్యులు; అందులో గవర్నర్, ఆయన లేకపోతే డిప్యూటీ గవర్నర్ తప్పనిసరిగా ఉండాలి.
• ప్రతి సభ్యునికి ఒక ఓటు; మెజారిటీతో నిర్ణయం. ఓట్లు సమానమైతే గవర్నర్‌కు రెండో (నిర్ణాయక) ఓటు ఉంటుంది.
• ప్రతి సభ్యుడు తాను అనుకూలంగా లేదా వ్యతిరేకంగా ఎందుకు ఓటు వేశాడో రాతపూర్వక ప్రకటన ఇవ్వాలి. కేంద్రం అవసరమైతే తన అభిప్రాయాలను రాతపూర్వకంగా MPC కి తెలపవచ్చు.

పారదర్శకత

• ప్రతి సమావేశం తర్వాత తీర్మానం ప్రచురిస్తారు (45ZK). 14th రోజు సాయంత్రం 5 గంటలకు మినిట్స్ విడుదలవుతాయి; అందులో ప్రతి సభ్యుని ఓటు, ప్రకటన ఉంటాయి (45ZL).
• ఆరు నెలలకు ఒకసారి ద్రవ్య విధాన నివేదిక (Monetary Policy Report) వస్తుంది. అందులో ద్రవ్యోల్బణ మూలాలు, ఆరు నుంచి పద్దెనిమిది నెలల అంచనాలు ఉంటాయి (45ZM).
• సాధారణ సమావేశానికి కనీసం పదిహేను రోజుల నోటీసు, అత్యవసర సమావేశానికి 24 గంటల నోటీసు ఇస్తారు.

ద్రవ్య విధాన సాధనాలు

సాధనం	ఏమిటి	RBI వివరణ ప్రకారం స్థానం
పాలసీ రెపో రేటు	LAF కింద ప్రభుత్వ, ఇతర ఆమోదిత సెక్యూరిటీల తాకట్టుపై LAF భాగస్వాములకు ద్రవ్యం ఇచ్చే రేటు	కారిడార్ మధ్యలో
SDF రేటు	తాకట్టు లేకుండా, ఓవర్‌నైట్ డిపాజిట్లు స్వీకరించే రేటు	రెపో కంటే 25 బేసిస్ పాయింట్లు తక్కువ (అడుగు)
MSF రేటు	SLR పోర్ట్‌ఫోలియో నుంచి (2 శాతం పరిమితి వరకు) ఓవర్‌నైట్ అప్పు ఇచ్చే జరిమానా రేటు	రెపో కంటే 25 బేసిస్ పాయింట్లు ఎక్కువ (పైకప్పు)
బ్యాంక్ రేటు	బిల్లుల రీడిస్కౌంట్ రేటు; CRR, SLR లోటుపై జరిమానా	MSF రేటుతో సమానం
CRR	NDTL లో నిర్ణీత శాతాన్ని RBI వద్ద నగదుగా ఉంచాలి	ప్రత్యక్ష సాధనం
SLR	ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీలు, నగదు, బంగారం రూపంలో ఉంచాల్సిన ఆస్తులు	ప్రత్యక్ష సాధనం
OMO	ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీల శాశ్వత కొనుగోలు/అమ్మకం	దీర్ఘకాల ద్రవ్యలభ్యత

LAF, కారిడార్

• ద్రవ్యలభ్యత సర్దుబాటు సదుపాయం (LAF) అంటే RBI బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థలోకి ద్రవ్యం పంపే లేదా వెనక్కి తీసుకునే కార్యకలాపాలు. ఇందులో ఓవర్‌నైట్, టర్మ్ రెపో/రివర్స్ రెపో, SDF, MSF ఉంటాయి.
• కారిడార్‌కు MSF పైకప్పు, SDF అడుగు, మధ్యలో రెపో రేటు. April 2022 లో SDF వచ్చాక స్థిర రివర్స్ రెపో రేటు స్థానంలో SDF అడుగుగా మారింది.
• తాత్కాలిక ద్రవ్యలభ్యతను ప్రధానంగా 7-రోజుల వేరియబుల్ రేటు రెపో/రివర్స్ రెపో వేలంతో, ఓవర్‌నైట్ నుంచి 14 రోజుల వరకు ఇతర వేలాలతో నిర్వహిస్తారు.
• LAF కాకుండా OMO లు, విదేశీ మారక స్వాప్‌లు, మార్కెట్ స్థిరీకరణ పథకం (MSS) కూడా ద్రవ్యలభ్యత సాధనాలే.

పరిమాణాత్మక, గుణాత్మక సాధనాలు

• CRR, బ్యాంక్ రేటు, OMO పరిమాణాత్మక సాధనాలు అని NCERT 12వ తరగతి స్థూల అర్థశాస్త్రం, అధ్యాయం 3 చెబుతుంది. నైతిక ఒత్తిడి (moral suasion), మార్జిన్ అవసరాలు గుణాత్మక సాధనాలు.

రేటు మార్పు ద్రవ్యోల్బణానికి ఎలా చేరుతుంది (ప్రసారం)

• RBI నిర్వహణ చట్రం కాల్ మనీ మార్కెట్ వెయిటెడ్ యావరేజ్ కాల్ రేటు (WACR) ను పాలసీ రెపో రేటుకు దగ్గరగా ఉంచడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. WACR ను నిర్వహణ లక్ష్యం (operating target) అంటారు.
• ఇందుకోసం ఫైనాన్షియల్ మార్కెట్ కమిటీ (FMC) ప్రతిరోజూ ద్రవ్యలభ్యత పరిస్థితులను సమీక్షిస్తుంది.
• రెపో పెరిగితే బ్యాంకులకు RBI నుంచి నిధులు ఖరీదవుతాయి; ఆ మార్పు ఆర్థిక వ్యవస్థలోని వడ్డీ రేట్లకు ప్రసారమై రుణాలు ఖరీదవుతాయి. రుణాలు, ఖర్చు తగ్గి మొత్తం డిమాండ్ తగ్గుతుంది, దీంతో ధరలపై ఒత్తిడి తగ్గుతుంది.
• రెపో తగ్గిస్తే వ్యతిరేక దిశలో పనిచేసి డిమాండ్, వృద్ధికి తోడ్పడుతుంది. మొత్తం డిమాండ్ ద్రవ్యోల్బణానికి, వృద్ధికి కీలక నిర్ణాయకమని RBI చెబుతుంది.
• OMO లో RBI ప్రభుత్వ బాండు కొంటే బ్యాంకుల నిల్వలు, ద్రవ్య సరఫరా పెరుగుతాయి; అమ్మితే తగ్గుతాయి. ద్రవ్యోల్బణం ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు అమ్మకం ద్రవ్యాన్ని వెనక్కి తీసుకుంటుంది.

ఒక ఉదాహరణ: CRR పెంచితే ఏమవుతుంది

NCERT ఇచ్చిన ఉదాహరణ ఇది. CRR 20 శాతం ఉన్న ఒక బ్యాంకులో Rs 100 డిపాజిట్ వచ్చింది అనుకుందాం.

• బ్యాంకు Rs 20 నిల్వగా ఉంచి Rs 80 రుణంగా ఇస్తుంది. ఆ రుణం మళ్లీ డిపాజిట్‌గా వచ్చి, ఈ ప్రక్రియ కొనసాగుతుంది.
• చివరికి Rs 100 నిల్వలు Rs 500 డిపాజిట్లకు మద్దతు ఇస్తాయి, ఎందుకంటే Rs 500 లో 20 శాతం Rs 100.
• RBI CRR ను 25 శాతానికి పెంచితే అదే Rs 100 నిల్వలు Rs 400 డిపాజిట్లకే సరిపోతాయి; బ్యాంకులు Rs 300 మాత్రమే రుణం ఇవ్వగలవు.
• బ్యాంకులు కొన్ని రుణాలను వెనక్కి పిలవాల్సి వస్తుంది. ద్రవ్య సరఫరా తగ్గి డిమాండ్ చల్లబడుతుంది.

వైఫల్యం, జవాబుదారీతనం (సెక్షన్ 45ZN)

• సగటు ద్రవ్యోల్బణం వరుసగా ఏవైనా మూడు త్రైమాసికాలు ఎగువ పరిమితి (6 శాతం) దాటితే, లేదా దిగువ పరిమితి (2 శాతం) కంటే తగ్గితే లక్ష్యం విఫలమైనట్లు కేంద్రం ప్రకటించింది. ఈ వైఫల్య అంశాలు 27 June 2016 న నోటిఫై అయ్యాయి.
• విఫలమైతే RBI కేంద్రానికి నివేదిక ఇవ్వాలి: వైఫల్య కారణాలు, ప్రతిపాదిత దిద్దుబాటు చర్యలు, లక్ష్యం ఎంత కాలంలో చేరుతుందో అంచనా.
• ఒక్క నెల 6 శాతం దాటితే వైఫల్యం కాదు. “సగటు”, “వరుసగా మూడు త్రైమాసికాలు” రెండూ నెరవేరాలి.

తరచూ కలిగే గందరగోళాలు

• లక్ష్యం కేంద్రానిది, రేటు MPC ది. 45ZA కింద కేంద్రం లక్ష్యాన్ని నిర్ణయిస్తుంది; 45ZB కింద MPC రెపో రేటు నిర్ణయిస్తుంది.
• SDF వర్సెస్ రివర్స్ రెపో. SDF లో తాకట్టు అవసరం లేదు; రివర్స్ రెపోలో ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీల తాకట్టు ఉంటుంది. NCERT పాఠ్యపుస్తకం రివర్స్ రెపోను ద్రవ్యం వెనక్కి తీసుకునే రేటుగా వివరిస్తుంది; కానీ April 2022 నుంచి కారిడార్ అడుగు SDF అని RBI అధికారిక పేజీ స్పష్టం చేస్తుంది. పరీక్షలో RBI వివరణనే అనుసరించండి.
• MSF వర్సెస్ బ్యాంక్ రేటు. రెండూ ప్రస్తుతం ఒకే స్థాయిలో ఉంటాయి. MSF ఓవర్‌నైట్ అప్పు సదుపాయం; బ్యాంక్ రేటు CRR, SLR లోటుపై జరిమానా రేటుగా పనిచేస్తుంది, RBI చట్టం సెక్షన్ 49 కింద ప్రచురిస్తారు.
• CRR RBI వద్ద, SLR బ్యాంకు వద్ద. CRR నగదు RBI దగ్గర ఉంచాలి; SLR ఆస్తులను (ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీలు, నగదు, బంగారం) బ్యాంకు భారతదేశంలో తానే నిర్వహిస్తుంది.

లక్ష్యం CPI (Combined) పైనే ఉంటుంది, WPI పై కాదు. నాలుగేళ్ల పదవీకాలం, తిరిగి నియామకం లేకపోవడం బయటి సభ్యులకే; గవర్నర్ సహా ముగ్గురు RBI సభ్యులకు ఈ నియమం వర్తించదు.

ఆర్థిక వ్యవస్థ అంశాలను రోజువారీ వార్తలతో ఎలా కలిపి చదవాలో కరెంట్ అఫైర్స్ తయారీ వ్యాసంలో ఉంది. ఈ విభాగంలోని ఇతర వ్యాసాలు భూగోళశాస్త్రం, ఆర్థిక వ్యవస్థ పేజీలో ఉన్నాయి.

నా సూచన, ఒక పరిమితి

నా సూచన: సాధనాలను విడివిడిగా బట్టీ పట్టకండి. ఒక గీత గీసి, అడుగున SDF, మధ్యలో రెపో, పైన MSF, దాని పక్కనే బ్యాంక్ రేటు రాసుకోండి. “ద్రవ్యోల్బణం పెరిగింది, RBI ఏం చేస్తుంది?” అని ఎలా అడిగినా జవాబు దిశ ఒక్కటే: రెపో పెంపు, CRR పెంపు, OMO అమ్మకం. సెక్షన్లలో 45ZA (లక్ష్యం), 45ZB (MPC), 45ZI (సమావేశాలు), 45ZN (వైఫల్యం) ముందు నేర్చుకోండి; మిగిలినవి వాటి చుట్టూ గుర్తుంటాయి. చిన్న నోట్స్ ఎలా రాయాలో షార్ట్ నోట్స్ తయారీ వ్యాసం చూడండి.

పరిమితి: రెపో, CRR, SLR ప్రస్తుత విలువలు, MPC ప్రస్తుత బయటి సభ్యుల పేర్లు ఈ వ్యాసంలో లేవు, ఎందుకంటే అవి మారుతూ ఉంటాయి. బ్యాంకింగ్ పరీక్షలు తాజా రేట్లను నేరుగా అడుగుతాయి; ఈ వ్యాసం ఒక్కటే చదివితే ఆ ప్రశ్నలు పోతాయి. పరీక్షకు ముందు RBI “Current Rates”, తాజా MPC తీర్మానం చూడండి. ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్య విధానం పనితీరుపై మెయిన్స్ విశ్లేషణకు కూడా ఇది సరిపోదు.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. RBI చట్టం, 1934 ప్రకారం CPI ఆధారిత ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యాన్ని నిర్ణయించే అధికారం ఎవరిది? (A) RBI గవర్నర్ అధ్యక్షతన ఉండే ద్రవ్య విధాన కమిటీ (B) RBI ని సంప్రదించి కేంద్ర ప్రభుత్వం (C) కేంద్ర ప్రభుత్వాన్ని సంప్రదించి RBI సెంట్రల్ బోర్డు (D) కేబినెట్ సెక్రటరీ అధ్యక్షతన ఉండే సెలక్షన్ కమిటీ

సమాధానం

(B) RBI ని సంప్రదించి కేంద్ర ప్రభుత్వం. సెక్షన్ 45ZA ప్రకారం కేంద్ర ప్రభుత్వం RBI ని సంప్రదించి ఐదేళ్లకు ఒకసారి CPI ఆధారంగా లక్ష్యాన్ని నిర్ణయించి గెజిట్‌లో ప్రకటిస్తుంది. ద్రవ్య విధాన కమిటీ పని ఆ లక్ష్యాన్ని చేరడానికి అవసరమైన పాలసీ రేటును నిర్ణయించడం మాత్రమే (సెక్షన్ 45ZB). అంటే లక్ష్యం ప్రభుత్వానిది, సాధనం MPC ది. కేబినెట్ సెక్రటరీ కమిటీ MPC బయటి సభ్యులను ఎంపిక చేయడానికి సిఫారసు చేస్తుంది, లక్ష్యాన్ని కాదు.

2. మార్చి 25, 2026 న కేంద్రం ప్రకటించిన ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యం ఏ కాలానికి వర్తిస్తుంది? (A) August 5, 2016 నుంచి March 31, 2021 వరకు (B) April 1, 2021 నుంచి March 31, 2026 వరకు (C) March 25, 2026 నుంచి March 31, 2031 వరకు (D) April 1, 2026 నుంచి March 31, 2031 వరకు

సమాధానం

(D) April 1, 2026 నుంచి March 31, 2031 వరకు. ఇది చట్రం అమలైన తర్వాత రెండో సమీక్ష; మార్చి 25, 2026 న కేంద్రం 4 శాతం లక్ష్యం, 2 నుంచి 6 శాతం పరిధిని మార్పు లేకుండా కొనసాగించింది. మొదటి నోటిఫికేషన్ August 5, 2016 నుంచి March 31, 2021 వరకు వర్తించింది. మొదటి సమీక్ష March 31, 2021 న జరిగి April 1, 2021 నుంచి March 31, 2026 వరకు లక్ష్యాన్ని కొనసాగించింది. సెక్షన్ 45ZA ఐదేళ్లకు ఒకసారి లక్ష్యం నిర్ణయించాలని చెబుతుంది; అందుకే రెండు సమీక్షలూ తదుపరి ఐదేళ్ల కాలానికి లక్ష్యాన్ని కొనసాగించాయి.

3. ఆరుగురు సభ్యుల MPC సమావేశంలో ఓట్లు మూడు-మూడుగా సమానంగా చీలితే నిర్ణయం ఎలా జరుగుతుంది? (A) గవర్నర్ రెండో (నిర్ణాయక) ఓటుతో నిర్ణయం జరుగుతుంది (B) డిప్యూటీ గవర్నర్ రెండో ఓటుతో నిర్ణయం జరుగుతుంది (C) విషయాన్ని కేంద్ర ప్రభుత్వానికి నిర్ణయం కోసం పంపుతారు (D) తదుపరి సమావేశం వరకు పాత రేటే కొనసాగుతుంది

సమాధానం

(A) గవర్నర్ రెండో (నిర్ణాయక) ఓటుతో నిర్ణయం జరుగుతుంది. సెక్షన్ 45ZI ప్రకారం ప్రతి సభ్యునికి ఒక ఓటు ఉంటుంది, మెజారిటీతో నిర్ణయం జరుగుతుంది. ఓట్లు సమానమైతే గవర్నర్‌కు రెండో లేదా నిర్ణాయక ఓటు ఉంటుంది. గవర్నర్ లేనప్పుడు కోరంలో డిప్యూటీ గవర్నర్ ఉండాలనే నియమం ఉంది, కానీ నిర్ణాయక ఓటు చట్టం గవర్నర్‌కే ఇచ్చింది. కేంద్రం తన అభిప్రాయాలను రాతపూర్వకంగా తెలపవచ్చు గానీ నిర్ణయాన్ని తన చేతిలోకి తీసుకోదు.

4. ఒక రాష్ట్రంలో ఒక నెల CPI ద్రవ్యోల్బణం 7 శాతం నమోదైంది. ఈ ఒక్క గణాంకం ఆధారంగా సెక్షన్ 45ZN కింద RBI వైఫల్య నివేదిక ఇవ్వాలా? (A) అవును, ఏ నెలలోనైనా 6 శాతం దాటితే నివేదిక తప్పనిసరి (B) అవును, కానీ నివేదికను MPC కి మాత్రమే ఇస్తుంది (C) లేదు, సగటు ద్రవ్యోల్బణం వరుసగా మూడు త్రైమాసికాలు 6 శాతం దాటాలి (D) లేదు, ఏడాది మొత్తం సగటు 6 శాతం దాటితేనే వైఫల్యం

సమాధానం

(C) లేదు, సగటు ద్రవ్యోల్బణం వరుసగా మూడు త్రైమాసికాలు 6 శాతం దాటాలి. కేంద్రం నోటిఫై చేసిన ప్రకారం సగటు ద్రవ్యోల్బణం వరుసగా ఏవైనా మూడు త్రైమాసికాలు ఎగువ పరిమితి దాటినా, దిగువ పరిమితి కంటే తగ్గినా అది వైఫల్యం. ఒక్క నెల గణాంకం, అదీ ఒక రాష్ట్రానిది, ఈ నిర్వచనంలోకి రాదు; లక్ష్యం దేశవ్యాప్త హెడ్‌లైన్ CPI (Combined) పై ఉంటుంది. వైఫల్యమైతే నివేదిక కేంద్ర ప్రభుత్వానికి వెళ్తుంది, MPC కి కాదు. “ఏడాది సగటు” అనేది కేంద్రం నోటిఫై చేసిన వైఫల్య అంశాల్లో లేని ప్రమాణం.

5. RBI వివరణ ప్రకారం April 2022 నుంచి LAF కారిడార్ అడుగు (floor) గా ఉన్న రేటు ఏది? (A) స్టాండింగ్ డిపాజిట్ ఫెసిలిటీ (SDF) రేటు (B) స్థిర రివర్స్ రెపో రేటు (C) మార్జినల్ స్టాండింగ్ ఫెసిలిటీ (MSF) రేటు (D) బ్యాంక్ రేటు

సమాధానం

(A) స్టాండింగ్ డిపాజిట్ ఫెసిలిటీ (SDF) రేటు. April 2022 లో SDF ప్రవేశపెట్టాక అది స్థిర రివర్స్ రెపో రేటు స్థానంలో కారిడార్ అడుగుగా మారింది. SDF లో RBI తాకట్టు లేకుండా ఓవర్‌నైట్ డిపాజిట్లు స్వీకరిస్తుంది, దాని రేటు రెపో కంటే 25 బేసిస్ పాయింట్లు తక్కువ. MSF కారిడార్ పైకప్పు; బ్యాంక్ రేటు MSF తో సమానం కాబట్టి అది కూడా అడుగు కాదు.

6. ఒక బ్యాంకుకు ఊహించని ద్రవ్య కొరత వచ్చి, తన SLR సెక్యూరిటీలను వాడుకుని RBI నుంచి ఓవర్‌నైట్ అప్పు తీసుకుంది. ఈ సదుపాయం పేరు, దాని రేటు స్థానం ఏమిటి? (A) SDF; రెపో కంటే 25 బేసిస్ పాయింట్లు తక్కువ (B) టర్మ్ రెపో; రెపో రేటుకు సమానం (C) బ్యాంక్ రేటు; రెపో రేటు కంటే తక్కువ (D) MSF; రెపో కంటే 25 బేసిస్ పాయింట్లు ఎక్కువ

సమాధానం

(D) MSF; రెపో కంటే 25 బేసిస్ పాయింట్లు ఎక్కువ. మార్జినల్ స్టాండింగ్ ఫెసిలిటీలో బ్యాంకులు తమ SLR పోర్ట్‌ఫోలియో నుంచి నిర్ణీత పరిమితి (2 శాతం) వరకు వాడుకుని ఓవర్‌నైట్ అప్పు తీసుకుంటాయి. ఇది జరిమానా రేటు; రెపో కంటే 25 బేసిస్ పాయింట్లు ఎక్కువగా, కారిడార్ పైకప్పుగా ఉంటుంది. SDF ద్రవ్యాన్ని వెనక్కి తీసుకునే సదుపాయం, అప్పు ఇచ్చేది కాదు; బ్యాంక్ రేటు MSF తో సమానంగా ఉంటుంది, తక్కువగా కాదు.

7. NCERT ఉదాహరణలో Rs 100 నిల్వలు ఉన్న బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థలో CRR 20 శాతం నుంచి 25 శాతానికి పెరిగితే, ఆ నిల్వలు మద్దతు ఇచ్చే మొత్తం డిపాజిట్లు ఎంత అవుతాయి? (A) Rs 500 నుంచి Rs 300 కు (B) Rs 500 నుంచి Rs 400 కు (C) Rs 400 నుంచి Rs 500 కు (D) Rs 80 నుంచి Rs 100 కు

సమాధానం

(B) Rs 500 నుంచి Rs 400 కు. CRR 20 శాతం ఉంటే Rs 100 నిల్వలు Rs 500 డిపాజిట్లకు సరిపోతాయి, ఎందుకంటే Rs 500 లో 20 శాతం Rs 100. CRR 25 శాతానికి పెరిగితే అదే Rs 100 నిల్వలు Rs 400 డిపాజిట్లకే సరిపోతాయి. Rs 300 అనేది ఆ సందర్భంలో బ్యాంకులు ఇవ్వగలిగే రుణాల మొత్తం, డిపాజిట్ల మొత్తం కాదు. CRR పెంపు రుణ సృష్టిని తగ్గించి ద్రవ్య సరఫరాను తగ్గిస్తుంది కాబట్టి ద్రవ్యోల్బణం ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు ఇది ఉపయోగపడుతుంది.

8. RBI ద్రవ్య విధాన నిర్వహణ చట్రంలో పాలసీ రెపో రేటుకు దగ్గరగా ఉంచాలనుకునే నిర్వహణ లక్ష్యం (operating target) ఏది? (A) 10-సంవత్సరాల ప్రభుత్వ బాండు రాబడి (B) బ్యాంకుల సగటు డిపాజిట్ వడ్డీ రేటు (C) వెయిటెడ్ యావరేజ్ కాల్ రేటు (WACR) (D) హెడ్‌లైన్ CPI (Combined) ద్రవ్యోల్బణం

సమాధానం

(C) వెయిటెడ్ యావరేజ్ కాల్ రేటు (WACR). RBI ప్రకారం నిర్వహణ చట్రం చురుకైన ద్రవ్యలభ్యత నిర్వహణ ద్వారా WACR ను పాలసీ రెపో రేటుకు దగ్గరగా ఉంచుతుంది. దీనివల్ల రెపో మార్పు మొత్తం ఆర్థిక వ్యవస్థకు ప్రసారమై మొత్తం డిమాండ్‌ను ప్రభావితం చేస్తుంది. హెడ్‌లైన్ CPI ద్రవ్యోల్బణం నామమాత్ర లంగరు, నిర్వహణ లక్ష్యం కాదు. WACR ను రెపోకు దగ్గరగా ఉంచేందుకు FMC ప్రతిరోజూ ద్రవ్యలభ్యత పరిస్థితులను సమీక్షిస్తుంది.

9. ద్రవ్యోల్బణం ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థ నుంచి దీర్ఘకాలికంగా ద్రవ్యాన్ని తగ్గించడానికి RBI చేసే OMO చర్య ఏది? (A) ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీలను శాశ్వతంగా కొనడం (B) పునర్విక్రయ షరతుతో సెక్యూరిటీలను కొనడం (C) MSF పరిమితిని పెంచడం (D) ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీలను శాశ్వతంగా అమ్మడం

సమాధానం

(D) ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీలను శాశ్వతంగా అమ్మడం. OMO అంటే RBI ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీలను శాశ్వతంగా కొనడం లేదా అమ్మడం ద్వారా దీర్ఘకాల ద్రవ్యలభ్యతను పెంచడం లేదా తగ్గించడం. RBI అమ్మినప్పుడు కొనేవారు చెల్లించిన డబ్బు వ్యవస్థ నుంచి బయటకు వెళ్లి బ్యాంకుల నిల్వలు, ద్రవ్య సరఫరా తగ్గుతాయి. కొనుగోలు వ్యతిరేక ప్రభావం చూపి ద్రవ్యాన్ని పెంచుతుంది. పునర్విక్రయ షరతుతో కొనడం రెపో; అది తాత్కాలికం, దీర్ఘకాలికం కాదు.

10. MPC లో కేంద్రం నియమించే బయటి సభ్యుల పదవీకాలం గురించి RBI చట్టం సెక్షన్ 45ZD ఏమి చెబుతుంది? (A) నాలుగేళ్లు; తిరిగి నియామకానికి అర్హులు కారు (B) నాలుగేళ్లు; ఒకసారి తిరిగి నియమించవచ్చు (C) ఐదేళ్లు; లక్ష్య కాలంతో పాటు ముగుస్తుంది (D) మూడేళ్లు; కేంద్రం కోరితే పొడిగించవచ్చు

సమాధానం

(A) నాలుగేళ్లు; తిరిగి నియామకానికి అర్హులు కారు. సెక్షన్ 45ZD ప్రకారం 45ZB(2)(d) కింద కేంద్రం నియమించిన ముగ్గురు సభ్యులు నాలుగేళ్లు పదవిలో ఉంటారు, మళ్లీ నియమించడానికి వీలు లేదు. ఐదేళ్లు అనేది ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్య కాలం (45ZA), సభ్యుల పదవీకాలం కాదు. నియామకం రోజున 70 ఏళ్లు నిండినవారు సభ్యులు కాలేరనే షరతు 45ZC లో ఉంది.

11. MPC ప్రతి సమావేశం తర్వాత 14th రోజున ప్రచురించే పత్రంలో ఉండేది ఏది? (A) ఆరు నుంచి పద్దెనిమిది నెలల ద్రవ్యోల్బణ అంచనాలు, ద్రవ్యోల్బణ మూలాలు (B) తీర్మానం, ప్రతి సభ్యుని ఓటు, ఓటుకు కారణాల ప్రకటన (C) వైఫల్య కారణాలు, దిద్దుబాటు చర్యలు, లక్ష్యం చేరే కాలం (D) ఏడాది మొత్తం సమావేశాల షెడ్యూలు, సభ్యుల జాబితా

సమాధానం

(B) తీర్మానం, ప్రతి సభ్యుని ఓటు, ఓటుకు కారణాల ప్రకటన. సెక్షన్ 45ZL ప్రకారం ప్రతి సమావేశం తర్వాత 14th రోజు మినిట్స్ ప్రచురించాలి; అందులో తీర్మానం, ప్రతి సభ్యుని పేరుతో ఓటు, ఆయన రాతపూర్వక ప్రకటన ఉంటాయి. ద్రవ్యోల్బణ మూలాలు, అంచనాలు ఆరు నెలలకు ఒకసారి వచ్చే ద్రవ్య విధాన నివేదికలో (45ZM) ఉంటాయి. వైఫల్య కారణాలు 45ZN కింద కేంద్రానికి ఇచ్చే నివేదికలోని అంశాలు.

FAQ

ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యాన్ని ఎవరు నిర్ణయిస్తారు?

RBI చట్టం సెక్షన్ 45ZA ప్రకారం కేంద్ర ప్రభుత్వం, RBI ని సంప్రదించి, ఐదేళ్లకు ఒకసారి CPI ఆధారంగా లక్ష్యాన్ని నిర్ణయించి గెజిట్‌లో ప్రకటిస్తుంది. RBI గానీ MPC గానీ లక్ష్యాన్ని నిర్ణయించవు.

ప్రస్తుత ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యం ఏ కాలానికి వర్తిస్తుంది?

మార్చి 25, 2026 న కేంద్రం 4 శాతం లక్ష్యం, 6 శాతం ఎగువ, 2 శాతం దిగువ పరిమితిని ఏప్రిల్ 1, 2026 నుంచి మార్చి 31, 2031 వరకు కొనసాగించింది.

MPC లో ఎంతమంది సభ్యులు ఉంటారు?

ఆరుగురు. గవర్నర్ (అధ్యక్షుడు), ద్రవ్య విధాన బాధ్యత ఉన్న డిప్యూటీ గవర్నర్, సెంట్రల్ బోర్డు నామినేట్ చేసే ఒక RBI అధికారి, కేంద్రం నియమించే ముగ్గురు బయటి సభ్యులు. ఓట్లు సమానమైతే గవర్నర్‌కు రెండో ఓటు ఉంటుంది.

RBI ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యంలో విఫలమైందని ఎప్పుడు అంటారు?

సగటు ద్రవ్యోల్బణం వరుసగా మూడు త్రైమాసికాలు 6 శాతం పైన లేదా 2 శాతం కింద ఉంటే. అప్పుడు సెక్షన్ 45ZN ప్రకారం RBI కారణాలు, దిద్దుబాటు చర్యలు, లక్ష్యం చేరడానికి పట్టే కాలంతో కేంద్రానికి నివేదిక ఇవ్వాలి.

Sources

• Monetary Policy - Reserve Bank of India
• Reserve Bank of India Act, 1934 (as amended) - RBI Publications
• RBI Bulletin: Extending the inflation target mandate through March 2031
• NCERT Class 12 Introductory Macroeconomics, Chapter 3: Money and Banking
• Arthapedia (Indian Economic Service): Inflation Targeting in India