భారత పౌరసత్వం ఎలా వస్తుంది, ఎలా పోతుంది: ఆర్టికల్ 5-11, పౌరసత్వ చట్టం 1955
Nookesh Karri ·· 14 min read
భారత పౌరసత్వం రెండు దశల్లో నిర్ణయమైంది. రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చిన రోజు ఎవరు పౌరులు అనేది ఆర్టికల్ 5 నుంచి 8 చెబుతాయి. ఆ తర్వాత పౌరసత్వం ఎలా పొందాలో, ఎలా కోల్పోతారో పార్లమెంటు చేసిన పౌరసత్వ చట్టం, 1955 చెబుతుంది. ఈ చట్టం ప్రకారం పౌరసత్వం పొందడానికి ఐదు మార్గాలు (జననం, వంశపారంపర్యం, రిజిస్ట్రేషన్, సహజీకరణ, భూభాగ విలీనం), కోల్పోవడానికి మూడు మార్గాలు (పరిత్యాగం, రద్దు, హరణ) ఉన్నాయి.
రాజ్యాంగ భాగాన్ని భారత రాజ్యాంగం అధికారిక పాఠం (1 మే 2024 నాటికి) నుంచి, చట్ట భాగాన్ని హోం మంత్రిత్వ శాఖ ఇండియన్ సిటిజన్‌షిప్ ఆన్‌లైన్ పోర్టల్‌లో ఉన్న పౌరసత్వ చట్టం, 1955 సవరించిన పాఠం నుంచి నేరుగా తీసుకున్నాను.
రాజ్యాంగంలో పౌరసత్వం: రెండో భాగం, ఆర్టికల్ 5 నుంచి 11
| ఆర్టికల్ | విషయం |
|---|---|
| 5 | రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చేనాటికి పౌరులు (నివాసం ఆధారంగా) |
| 6 | పాకిస్తాన్ నుంచి భారత్‌కు వలస వచ్చినవారు |
| 7 | భారత్ నుంచి పాకిస్తాన్‌కు వలస వెళ్లినవారు |
| 8 | విదేశాల్లో నివసిస్తున్న భారత సంతతి వ్యక్తులు |
| 9 | స్వచ్ఛందంగా విదేశీ పౌరసత్వం తీసుకుంటే భారత పౌరుడు కాదు |
| 10 | పౌరసత్వ హక్కుల కొనసాగింపు |
| 11 | పౌరసత్వంపై చట్టం చేసే అధికారం పార్లమెంటుది |
ఆర్టికల్ 5: రాజ్యాంగం ప్రారంభం నాటి పౌరులు
- భారత భూభాగంలో నివాసం (domicile) ఉండి, కింది మూడింటిలో ఒకటి ఉన్నవారు పౌరులయ్యారు.
- (a) భారత భూభాగంలో పుట్టినవారు, (b) తల్లిదండ్రుల్లో ఒకరు భారత భూభాగంలో పుట్టినవారు, (c) రాజ్యాంగం ప్రారంభానికి ముందు కనీసం ఐదేళ్లు భారత్లో సాధారణ నివాసం ఉన్నవారు.
ఆర్టికల్ 6: పాకిస్తాన్ నుంచి వచ్చినవారు
- వ్యక్తి గానీ, తల్లిదండ్రుల్లో ఒకరు గానీ, తాత, అవ్వల్లో (grand-parents) ఒకరు గానీ భారత ప్రభుత్వ చట్టం, 1935 నిర్వచించిన భారత్లో పుట్టి ఉండాలి.
- 19 జూలై 1948 ముందు వచ్చినవారు అప్పటి నుంచి ఇక్కడే సాధారణ నివాసం ఉంటే పౌరులు.
- 19 జూలై 1948 లేదా ఆ తర్వాత వచ్చినవారు రిజిస్టర్ చేసుకోవాలి. దరఖాస్తుకు ముందు కనీసం ఆరు నెలలు భారత్లో నివసించి ఉండాలి.
ఆర్టికల్ 7: పాకిస్తాన్‌కు వెళ్లినవారు
- 1 మార్చి 1947 తర్వాత భారత్ నుంచి పాకిస్తాన్ భూభాగానికి వలస వెళ్లినవారు పౌరులు కారు.
- కానీ పునరావాసం లేదా శాశ్వతంగా తిరిగి రావడానికి అనుమతి (permit) తో తిరిగి వచ్చినవారికి ఆర్టికల్ 6 ప్రకారం అవకాశం ఉంది. వారిని 19 జూలై 1948 తర్వాత వలస వచ్చినవారిగా పరిగణిస్తారు.
ఆర్టికల్ 8: విదేశాల్లోని భారత సంతతి
- వ్యక్తి, తల్లిదండ్రుల్లో ఒకరు లేదా తాత, అవ్వల్లో (grand-parents) ఒకరు 1935 చట్టం నిర్వచించిన భారత్లో పుట్టి, విదేశంలో నివసిస్తుంటే, ఆ దేశంలోని భారత దౌత్య లేదా కాన్సులర్ ప్రతినిధి వద్ద రిజిస్టర్ చేసుకుని పౌరులు కావచ్చు.
ఆర్టికల్ 9, 10, 11
- ఆర్టికల్ 9: ఆర్టికల్ 5, 6, 8 ద్వారా పౌరులయ్యే అర్హత ఉన్నవారు స్వచ్ఛందంగా విదేశీ పౌరసత్వం తీసుకుంటే భారత పౌరులు కారు.
- ఈ భాగం కింద పౌరులైనవారు పార్లమెంటు చట్టానికి లోబడి పౌరులుగా కొనసాగుతారు (ఆర్టికల్ 10).
- పౌరసత్వం పొందడం, రద్దు చేయడం, దానికి సంబంధించిన అన్ని విషయాలపై చట్టం చేసే అధికారం పార్లమెంటుదే. ఇది ఆర్టికల్ 11.
రాజ్యాంగంలోని ముఖ్యమైన ఆర్టికల్స్ అన్నీ ఒకేచోట కావాలంటే ముఖ్యమైన ఆర్టికల్స్ జాబితా చూడండి.
పౌరసత్వ చట్టం, 1955: ఐదు పొందే మార్గాలు
ఆర్టికల్ 11 ఇచ్చిన అధికారంతో పార్లమెంటు పౌరసత్వ చట్టం, 1955 (1955 చట్టం నంబర్ 57) చేసింది. దీని తేదీ 30 డిసెంబర్ 1955. “భారత పౌరసత్వం పొందడం, నిర్ధారించడం” దీని లక్ష్యం.
1. జననం ద్వారా (సెక్షన్ 3) జనన పౌరసత్వ నియమాలు పుట్టిన తేదీని బట్టి మూడు దశలుగా మారాయి.
| పుట్టిన కాలం | షరతు |
|---|---|
| 26 జనవరి 1950 నుంచి 1 జూలై 1987 ముందు వరకు | భారత్లో పుడితే చాలు |
| 1 జూలై 1987 నుంచి 2003 సవరణ అమలుకు ముందు వరకు | తల్లిదండ్రుల్లో ఒకరు భారత పౌరులై ఉండాలి |
| 2003 సవరణ అమల్లోకి వచ్చాక (3 డిసెంబర్ 2004 నుంచి) | ఇద్దరూ పౌరులు, లేదా ఒకరు పౌరులు, మరొకరు అక్రమ వలసదారు కాకూడదు |
- మినహాయింపు: పుట్టినప్పుడు తండ్రి లేదా తల్లికి విదేశీ దౌత్యవేత్తలకు ఉండే న్యాయ రక్షణ (immunity) ఉండి, వారు భారత పౌరులు కాకపోతే, ఆ బిడ్డ జన్మతః పౌరుడు కాదు.
- తండ్రి లేదా తల్లి శత్రుదేశ పౌరుడై, శత్రువు ఆక్రమణలో ఉన్న ప్రాంతంలో బిడ్డ పుడితే కూడా జనన పౌరసత్వం రాదు.
2. వంశపారంపర్యం ద్వారా (సెక్షన్ 4)
- భారత్ బయట పుట్టినవారికి ఇది వర్తిస్తుంది.
- 26 జనవరి 1950 నుంచి 10 డిసెంబర్ 1992 ముందు వరకు పుట్టినవారికి తండ్రి భారత పౌరుడై ఉండాలి.
- 10 డిసెంబర్ 1992 నుంచి తల్లిదండ్రుల్లో ఎవరు భారత పౌరులైనా సరిపోతుంది.
- 2003 సవరణ తర్వాత, పుట్టిన ఏడాదిలోపు భారత కాన్సులేట్‌లో జననాన్ని రిజిస్టర్ చేయాలి (తర్వాతైతే కేంద్ర ప్రభుత్వ అనుమతితో). ఆ బిడ్డకు మరో దేశ పాస్‌పోర్ట్ లేదని తల్లిదండ్రులు ప్రకటించాలి.
- ఇలా పౌరుడైన మైనర్‌కు మరో దేశ పౌరసత్వం కూడా ఉంటే, మేజర్ అయిన ఆరు నెలల్లో ఆ పౌరసత్వాన్ని వదులుకోకపోతే భారత పౌరసత్వం పోతుంది.
3. రిజిస్ట్రేషన్ ద్వారా (సెక్షన్ 5) అక్రమ వలసదారు కాని వ్యక్తి దరఖాస్తు చేస్తే కేంద్ర ప్రభుత్వం రిజిస్టర్ చేయవచ్చు. ఏడు వర్గాలు ఉన్నాయి:
- (a) దరఖాస్తుకు ముందు ఏడేళ్లు భారత్లో సాధారణ నివాసం ఉన్న భారత సంతతి వ్యక్తి.
- (b) అవిభక్త భారత్ బయట నివసిస్తున్న భారత సంతతి వ్యక్తి.
- (c) భారత పౌరుడిని పెళ్లి చేసుకుని, ఏడేళ్లు భారత్లో సాధారణ నివాసం ఉన్న వ్యక్తి.
- (d) భారత పౌరుల మైనర్ పిల్లలు.
- (e) తల్లిదండ్రులు 5(1)(a) లేదా 6(1) కింద పౌరులుగా రిజిస్టర్ అయిన మేజర్ వ్యక్తి.
- (f) తాను లేదా తల్లిదండ్రుల్లో ఒకరు గతంలో స్వతంత్ర భారత పౌరులై, దరఖాస్తుకు ముందు 12 నెలలు భారత్లో ఉన్న వ్యక్తి.
- (g) ఐదేళ్లుగా OCI కార్డుదారుగా రిజిస్టర్ అయి, దరఖాస్తుకు ముందు 12 నెలలు భారత్లో ఉన్న వ్యక్తి.
“సాధారణ నివాసం” అంటే దరఖాస్తుకు ముందు పూర్తి 12 నెలలు భారత్లో ఉండాలి, దానికి ముందున్న ఎనిమిదేళ్లలో కనీసం ఆరేళ్లు ఉండాలి. ప్రత్యేక పరిస్థితుల్లో ఆ 12 నెలల షరతును గరిష్ఠంగా 30 రోజుల వరకు సడలించవచ్చు. “భారత సంతతి” అంటే తాను లేదా తల్లిదండ్రుల్లో ఒకరు అవిభక్త భారత్లో గానీ, 15 ఆగస్టు 1947 తర్వాత భారత్లో చేరిన భూభాగంలో గానీ పుట్టి ఉండాలి.
4. సహజీకరణ ద్వారా (సెక్షన్ 6, మూడో షెడ్యూల్)
- అక్రమ వలసదారు కాని మేజర్ వ్యక్తి మూడో షెడ్యూల్‌లోని అర్హతలు ఉంటే కేంద్ర ప్రభుత్వం సహజీకరణ సర్టిఫికెట్ ఇస్తుంది.
- దరఖాస్తుకు ముందు పూర్తి 12 నెలలు భారత్లో నివాసం లేదా ప్రభుత్వ సేవలో ఉండాలి. దానికి ముందున్న 14 ఏళ్లలో మొత్తం కనీసం 11 ఏళ్లు ఉండాలి.
- మంచి నడవడిక, రాజ్యాంగం ఎనిమిదో షెడ్యూల్‌లోని ఏదో ఒక భాష తగినంత తెలిసి ఉండటం, భారత్లో నివసించాలనే ఉద్దేశం కూడా అర్హతలే.
- సైన్స్, తత్వశాస్త్రం, కళ, సాహిత్యం, ప్రపంచ శాంతి లేదా మానవ ప్రగతికి విశిష్ట సేవ చేసినవారికి కేంద్ర ప్రభుత్వం ఈ షరతులన్నీ లేదా కొన్నింటిని మినహాయించవచ్చు.
- 2003 సవరణ (2004 చట్టం నంబర్ 6) “పన్నెండేళ్లు” స్థానంలో 14 ఏళ్లు, “తొమ్మిదేళ్లు” స్థానంలో 11 ఏళ్లు చేసింది.
5. భూభాగ విలీనం ద్వారా (సెక్షన్ 7)
- ఏదైనా భూభాగం భారత్లో భాగమైతే, ఆ భూభాగంతో సంబంధం ఉన్న కారణంగా ఎవరు పౌరులు అవుతారో కేంద్ర ప్రభుత్వం గెజిట్ ఉత్తర్వుతో నిర్ణయిస్తుంది.
రిజిస్ట్రేషన్, సహజీకరణ రెండింటికీ ఉమ్మడి నియమం
- మేజర్ అయిన వ్యక్తి రెండో షెడ్యూల్‌లోని విధేయతా ప్రమాణం (oath of allegiance) చేసిన తర్వాతే పౌరుడవుతాడు.
2019 సవరణ: సెక్షన్ 6B
- పౌరసత్వ (సవరణ) చట్టం, 2019 (2019 చట్టం నంబర్ 47) అక్రమ వలసదారు నిర్వచనానికి ఒక నిబంధన చేర్చింది. ఇది 10 జనవరి 2020 నుంచి అమల్లోకి వచ్చింది.
- దీని ప్రకారం అఫ్గానిస్తాన్, బంగ్లాదేశ్, పాకిస్తాన్ నుంచి 31 డిసెంబర్ 2014 లేదా అంతకుముందు భారత్‌కు వచ్చిన హిందూ, సిక్కు, బౌద్ధ, జైన, పార్సీ, క్రైస్తవ వర్గాల వారిని, కేంద్రం నిర్దిష్ట చట్టాల నుంచి మినహాయించి ఉంటే, అక్రమ వలసదారులుగా పరిగణించరు.
- వీరికి సెక్షన్ 6B కింద రిజిస్ట్రేషన్ లేదా సహజీకరణ సర్టిఫికెట్ ఇవ్వవచ్చు. వీరి సహజీకరణకు నివాస కాలం 11 ఏళ్లకు బదులు ఐదేళ్లు.
- ఇండియన్ సిటిజన్‌షిప్ ఆన్‌లైన్ పోర్టల్ ప్రకారం 6B దరఖాస్తులను జిల్లా స్థాయి కమిటీ పరిశీలిస్తుంది, ఎంపవర్డ్ కమిటీ నిర్ణయిస్తుంది.
పౌరసత్వం కోల్పోయే మూడు మార్గాలు
1. పరిత్యాగం (Renunciation, సెక్షన్ 8)
- మేజర్ అయిన పౌరుడు నిర్దేశిత పద్ధతిలో భారత పౌరసత్వాన్ని వదులుకుంటున్నట్టు ప్రకటిస్తే, ఆ ప్రకటన రిజిస్టర్ అయిన వెంటనే పౌరసత్వం పోతుంది.
- భారత్ యుద్ధంలో ఉన్నప్పుడు చేసిన ప్రకటనను కేంద్ర ప్రభుత్వం ఆదేశించే వరకు రిజిస్టర్ చేయరు.
- ఆ వ్యక్తి మైనర్ పిల్లల పౌరసత్వం కూడా పోతుంది. కానీ ఆ పిల్లలు మేజర్ అయిన ఏడాదిలోపు ప్రకటన చేసి భారత పౌరసత్వాన్ని తిరిగి పొందవచ్చు.
2. రద్దు (Termination, సెక్షన్ 9)
- భారత పౌరుడు సహజీకరణ, రిజిస్ట్రేషన్ లేదా మరో విధంగా స్వచ్ఛందంగా మరో దేశ పౌరసత్వం తీసుకుంటే, ఆ క్షణం నుంచే భారత పౌరసత్వం పోతుంది. దీనికి ప్రకటన అవసరం లేదు, చట్టమే దాన్ని రద్దు చేస్తుంది.
- యుద్ధ సమయంలో ఇలా విదేశీ పౌరసత్వం తీసుకుంటే, కేంద్రం ఆదేశించే వరకు ఈ నియమం వర్తించదు.
3. హరణ (Deprivation, సెక్షన్ 10)
- ఇది కేంద్ర ప్రభుత్వం ఉత్తర్వుతో బలవంతంగా పౌరసత్వం తీసేయడం. ఇది అందరికీ వర్తించదు: సహజీకరణ ద్వారా, కేవలం ఆర్టికల్ 5(c) ద్వారా, లేదా కొన్ని రకాల రిజిస్ట్రేషన్ ద్వారా పౌరులైనవారికి మాత్రమే.
- కారణాలు: మోసంతో రిజిస్ట్రేషన్ లేదా సహజీకరణ పొందడం; రాజ్యాంగం పట్ల మాటల్లో లేదా చేతల్లో అవిధేయత చూపడం; యుద్ధ సమయంలో శత్రువుతో అక్రమ వ్యాపారం లేదా సంబంధం; రిజిస్ట్రేషన్ లేదా సహజీకరణ తర్వాత ఐదేళ్లలోపు ఏ దేశంలోనైనా కనీసం రెండేళ్ల జైలు శిక్ష పడటం; విద్యార్థి, ప్రభుత్వ సేవ వంటి కారణాలు లేకుండా, కాన్సులేట్‌లో ఏటా రిజిస్టర్ చేసుకోకుండా వరుసగా ఏడేళ్లు విదేశాల్లో ఉండటం.
- ఆ వ్యక్తి పౌరుడిగా కొనసాగడం ప్రజాహితం కాదని కేంద్రం సంతృప్తి చెందితేనే హరణ చేయాలి.
- చివరి కారణం (ఏడేళ్ల విదేశీ నివాసం) తప్ప ఇతర కారణాల్లో, ఆ వ్యక్తి కోరితే కేసును విచారణ కమిటీకి పంపాలి. ఆ కమిటీ ఛైర్మన్ కనీసం పదేళ్లు న్యాయ పదవిలో ఉన్నవారై ఉండాలి.
ఒక ఉదాహరణ: ఒకే కుటుంబంలో మూడు నియమాలు
హైదరాబాద్‌లో ఒక కుటుంబాన్ని ఊహించుకోండి.
తండ్రి: 26 జనవరి 1950 తర్వాత, 1 జూలై 1987 కి ముందు హైదరాబాద్‌లో పుట్టారు. అప్పటికి భారత్లో పుడితే చాలు, తల్లిదండ్రులు ఎవరైనా జన్మతః పౌరుడే.
కూతురు: 1 జూలై 1987 తర్వాత, 2003 సవరణ అమలుకు ముందు భారత్లో పుట్టింది. అప్పటికి తల్లిదండ్రుల్లో కనీసం ఒకరు భారత పౌరులై ఉండాలి. ఆమె తండ్రి పౌరుడు కాబట్టి ఆమె జన్మతః పౌరురాలు.
ఆమె కొడుకు: 3 డిసెంబర్ 2004 తర్వాత అమెరికాలో పుట్టాడు. భారత్ బయట పుట్టాడు కాబట్టి ఇది జననం కాదు, వంశపారంపర్యం (సెక్షన్ 4). తల్లి భారత పౌరురాలు కాబట్టి అర్హత ఉంది (10 డిసెంబర్ 1992 నుంచి తల్లిదండ్రుల్లో ఎవరైనా సరిపోతుంది). కానీ పుట్టిన ఏడాదిలోపు భారత కాన్సులేట్‌లో జననాన్ని రిజిస్టర్ చేయాలి. అతనికి అమెరికా పౌరసత్వం కూడా ఉంటే, మేజర్ అయిన ఆరు నెలల్లో దాన్ని వదులుకోవాలి, లేకపోతే భారత పౌరసత్వం పోతుంది.
ఆ కూతురు తర్వాత స్వచ్ఛందంగా అమెరికా పౌరసత్వం తీసుకుంటే, సెక్షన్ 9 ప్రకారం ఆ క్షణం నుంచే ఆమె భారత పౌరసత్వం రద్దవుతుంది.
పరీక్షల్లో తరచుగా వచ్చే గందరగోళాలు
పరిత్యాగం, రద్దు, హరణ
- ఎవరు చర్య తీసుకుంటారో చూస్తే చాలు. పరిత్యాగంలో వ్యక్తి తానే ప్రకటిస్తాడు, రద్దులో చట్టమే పని చేస్తుంది, హరణలో కేంద్ర ప్రభుత్వం ఉత్తర్వు ఇస్తుంది.
జననం, వంశపారంపర్యం
- భారత్లో పుడితే జననం (సెక్షన్ 3), భారత్ బయట పుడితే వంశపారంపర్యం (సెక్షన్ 4). “తల్లిదండ్రులు పౌరులు” అనే షరతు రెండింటిలోనూ ఉండటంతో విద్యార్థులు కలిపేస్తారు.
రెండు వేర్వేరు తేదీలు
- 1 జూలై 1987 జనన పౌరసత్వానికి, 10 డిసెంబర్ 1992 వంశపారంపర్య పౌరసత్వానికి సంబంధించినవి.
ఆర్టికల్ 9, సెక్షన్ 9
- రెండూ “విదేశీ పౌరసత్వం స్వచ్ఛందంగా తీసుకుంటే” అనే భావనే. కానీ ఆర్టికల్ 9 రాజ్యాంగం ప్రారంభం నాటి పౌరసత్వానికి (ఆర్టికల్ 5, 6, 8), సెక్షన్ 9 చట్టం కింద ఉన్న పౌరులందరికీ వర్తిస్తుంది.
సహజీకరణ నివాస కాలం
- ప్రస్తుతం 12 నెలలు + అంతకుముందు 14 ఏళ్లలో 11 ఏళ్లు. పాత పాఠ్యపుస్తకాల్లో కనిపించే “తొమ్మిదేళ్లు” 2003 సవరణకు ముందుది.
ప్రాథమిక హక్కుల్లో కొన్ని పౌరులకు మాత్రమే, కొన్ని అందరికీ వర్తిస్తాయి. ఆ తేడా ప్రాథమిక హక్కులు వ్యాసంలో చూడండి.
నా అభిప్రాయం, ఒక పరిమితి
నా అభిప్రాయం: ఈ టాపిక్‌ను “రాజ్యాంగం = 1950 నాటి పౌరులు, చట్టం = ఆ తర్వాత” అనే ఒక్క విభజనతో చదవండి. సగం గందరగోళం అక్కడే పోతుంది. మిగతాది సెక్షన్ నంబర్లు చూసుకుంటాయి: పొందే మార్గాలు 3 నుంచి 7, కోల్పోయే మార్గాలు 8 నుంచి 10. సెక్షన్ల క్రమమే మార్గాల క్రమం.
పరిమితి: ఈ వ్యాసం చట్టం పాఠం మీదే నిలబడింది. OCI కార్డుదారుల హక్కులు (సెక్షన్ 7A నుంచి 7D), అస్సాం ఒప్పందం కింద సెక్షన్ 6A, 6B దరఖాస్తు నియమాల వివరాలు ఇక్కడ లేవు. అవి వేరే నియమాలు, నోటిఫికేషన్ల మీద ఆధారపడతాయి, వాటికి ఈ వ్యాసం సరిపోదు.
రాజ్యాంగ ప్రవేశిక “మేము భారత ప్రజలం” అనే మాటలతో ఎందుకు మొదలవుతుందో ప్రవేశిక వివరణ లో చదవండి.
ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు
- 1 జూలై 1987 తర్వాత, 2003 సవరణ అమల్లోకి రాకముందు విశాఖపట్నంలో ఒక బిడ్డ పుట్టింది. తండ్రి విదేశీయుడు, తల్లి భారత పౌరురాలు. పౌరసత్వ చట్టం ప్రకారం ఆ బిడ్డ స్థితి ఏమిటి? (A) తండ్రి విదేశీయుడు కాబట్టి జన్మతః పౌరసత్వం రాదు (B) తల్లి పౌరురాలు కాబట్టి జన్మతః పౌరుడు (C) వంశపారంపర్యంగా పౌరుడు (D) రిజిస్ట్రేషన్ ద్వారానే పౌరుడు కావాలి
సమాధానం
(B) తల్లి పౌరురాలు కాబట్టి జన్మతః పౌరుడు. 1 జూలై 1987 నుంచి 2003 సవరణ అమలుకు ముందు వరకు భారత్లో పుట్టినవారికి తల్లిదండ్రుల్లో ఎవరో ఒకరు భారత పౌరులైతే చాలు (సెక్షన్ 3(1)(b)). బిడ్డ భారత్‌లోనే పుట్టింది కాబట్టి ఇది వంశపారంపర్యం కాదు, అది భారత్ బయట పుట్టినవారికి మాత్రమే. తండ్రి పౌరుడు కావాలనే నియమం వంశపారంపర్య పౌరసత్వంలో 1992 ముందు వరకు ఉండేది, జనన పౌరసత్వంలో కాదు.
- 3 డిసెంబర్ 2004 తర్వాత భారత్లో పుట్టిన ఒక బిడ్డకు తల్లి భారత పౌరురాలు, తండ్రి అక్రమ వలసదారు. సెక్షన్ 3 ప్రకారం ఆ బిడ్డ స్థితి ఏమిటి? (A) భారత్లో పుట్టింది కాబట్టి జన్మతః పౌరుడు (B) తల్లి పౌరురాలు కాబట్టి జన్మతః పౌరుడు (C) జన్మతః పౌరుడు కాదు (D) మేజర్ అయిన తర్వాత ఎంపిక చేసుకోవచ్చు
సమాధానం
(C) జన్మతః పౌరుడు కాదు. 2003 సవరణ అమల్లోకి వచ్చిన తర్వాత పుట్టినవారికి సెక్షన్ 3(1)(c) రెండు దారులు మాత్రమే ఇస్తుంది: తల్లిదండ్రులు ఇద్దరూ పౌరులు కావాలి, లేదా ఒకరు పౌరులై మరొకరు అక్రమ వలసదారు కాకూడదు. ఇక్కడ తండ్రి అక్రమ వలసదారు కాబట్టి రెండో దారి కూడా మూసుకుపోయింది. “తల్లిదండ్రుల్లో ఒకరు పౌరులైతే చాలు” అనే ఆప్షన్ B నియమం 1987 నుంచి 2003 సవరణ వరకు మాత్రమే వర్తించింది. కేవలం భారత్లో పుట్టడం సరిపోయే నియమం 1987 కి ముందుది.
- ఒక భారత పౌరుడు ఆస్ట్రేలియాలో ఉద్యోగం చేస్తూ స్వచ్ఛందంగా ఆస్ట్రేలియా పౌరసత్వం తీసుకున్నాడు. అతని భారత పౌరసత్వం ఏ నిబంధన కింద పోతుంది? (A) సెక్షన్ 8 కింద పరిత్యాగం (B) సెక్షన్ 10 కింద హరణ (C) ఆర్టికల్ 7 కింద (D) సెక్షన్ 9 కింద రద్దు
సమాధానం
(D) సెక్షన్ 9 కింద రద్దు. భారత పౌరుడు స్వచ్ఛందంగా మరో దేశ పౌరసత్వం తీసుకుంటే, ఆ క్షణం నుంచే అతని భారత పౌరసత్వం పోతుందని సెక్షన్ 9 చెబుతుంది. దీనికి అతను ఏ ప్రకటనా చేయనవసరం లేదు, ప్రభుత్వ ఉత్తర్వూ అక్కర్లేదు. పరిత్యాగం (సెక్షన్ 8) లో వ్యక్తి తానే భారత పౌరసత్వం వదులుకుంటున్నట్టు ప్రకటిస్తాడు. హరణ (సెక్షన్ 10) కేంద్ర ప్రభుత్వ ఉత్తర్వుతో, నిర్దిష్ట కారణాలపై మాత్రమే జరుగుతుంది.
- ఒక వ్యక్తి సెక్షన్ 8 కింద భారత పౌరసత్వాన్ని పరిత్యజించాడు. అతని మైనర్ కూతురు స్థితి ఏమిటి? (A) ఆమె పౌరసత్వం కూడా పోతుంది, కానీ మేజర్ అయిన ఏడాదిలోపు ప్రకటనతో తిరిగి పొందవచ్చు (B) ఆమె పౌరసత్వంపై ఎలాంటి ప్రభావం ఉండదు (C) ఆమె పౌరసత్వం శాశ్వతంగా పోతుంది (D) ఆమె సహజీకరణ ద్వారా మాత్రమే తిరిగి పౌరురాలు కావచ్చు
సమాధానం
(A) ఆమె పౌరసత్వం కూడా పోతుంది, కానీ మేజర్ అయిన ఏడాదిలోపు ప్రకటనతో తిరిగి పొందవచ్చు. సెక్షన్ 8(2) ప్రకారం ఒక వ్యక్తి పౌరసత్వం పరిత్యాగం వల్ల పోతే అతని ప్రతి మైనర్ బిడ్డ పౌరసత్వం కూడా పోతుంది. కానీ ఆ బిడ్డ మేజర్ అయిన ఏడాదిలోపు భారత పౌరసత్వాన్ని తిరిగి పొందాలనుకుంటున్నట్టు ప్రకటిస్తే మళ్లీ పౌరురాలవుతుంది. మైనర్ నిర్ణయం తీసుకోలేదు కాబట్టి ఆమెకు ఈ అవకాశం ఇచ్చారు. శాశ్వత నష్టం (C) గానీ, సహజీకరణ అవసరం (D) గానీ చట్టంలో లేవు.
- పౌరసత్వ హరణ (సెక్షన్ 10) కు సరైన కారణం ఏది? (A) వ్యక్తి స్వయంగా పౌరసత్వం వదులుకుంటున్నట్టు ప్రకటించడం (B) సహజీకరణ పొందిన ఐదేళ్లలోపు ఏ దేశంలోనైనా కనీసం రెండేళ్ల జైలు శిక్ష పడటం (C) మరో దేశ పౌరసత్వం స్వచ్ఛందంగా తీసుకోవడం (D) ఆరు నెలలు విదేశాల్లో ఉండటం
సమాధానం
(B) సహజీకరణ పొందిన ఐదేళ్లలోపు ఏ దేశంలోనైనా కనీసం రెండేళ్ల జైలు శిక్ష పడటం. సెక్షన్ 10(2)(d) ప్రకారం రిజిస్ట్రేషన్ లేదా సహజీకరణ తర్వాత ఐదేళ్లలోపు ఏ దేశంలోనైనా కనీసం రెండేళ్ల జైలు శిక్ష పడితే కేంద్ర ప్రభుత్వం పౌరసత్వాన్ని హరించవచ్చు. ఆప్షన్ A పరిత్యాగం (సెక్షన్ 8), ఆప్షన్ C రద్దు (సెక్షన్ 9), ఈ రెండూ హరణ కాదు. విదేశీ నివాసం కారణంగా హరణకు వరుసగా ఏడేళ్ల కాలం కావాలి, ఆరు నెలలు కాదు.
- ఒక విదేశీయుడు సహజీకరణ ద్వారా భారత పౌరసత్వం కోరుతున్నాడు. అతను ఏ ప్రత్యేక వర్గానికీ చెందడు. మూడో షెడ్యూల్ ప్రకారం నివాస షరతు ఏమిటి? (A) దరఖాస్తుకు ముందు ఐదేళ్లు నిరంతర నివాసం (B) దరఖాస్తుకు ముందు ఏడేళ్లు సాధారణ నివాసం (C) దరఖాస్తుకు ముందు 12 నెలలు, దానికి ముందున్న 14 ఏళ్లలో కనీసం 11 ఏళ్లు (D) దరఖాస్తుకు ముందు 12 నెలలు, దానికి ముందున్న 14 ఏళ్లలో కనీసం 9 ఏళ్లు
సమాధానం
(C) దరఖాస్తుకు ముందు 12 నెలలు, దానికి ముందున్న 14 ఏళ్లలో కనీసం 11 ఏళ్లు. మూడో షెడ్యూల్ ప్రకారం దరఖాస్తుకు ముందు పూర్తి 12 నెలలు భారత్లో నివాసం లేదా ప్రభుత్వ సేవ ఉండాలి, దానికి ముందున్న 14 ఏళ్లలో మొత్తం కనీసం 11 ఏళ్లు ఉండాలి. ఆప్షన్ D లోని తొమ్మిదేళ్లు 2003 సవరణకు ముందున్న పాత నియమం. ఏడేళ్ల నివాసం (B) రిజిస్ట్రేషన్ కోసం సెక్షన్ 5(1)(a), (c) లోని షరతు. ఐదేళ్ల సడలింపు (A) 2019 సవరణ నిర్దేశించిన ప్రత్యేక వర్గాలకు మాత్రమే.
- రాజ్యాంగం ప్రారంభమైనప్పుడు భారత్లో నివాసం ఉండి, భారత్లో పుట్టకపోయినా, అంతకుముందు ఐదేళ్లు ఇక్కడే సాధారణంగా నివసించిన వ్యక్తి ఏ నిబంధన కింద పౌరుడయ్యాడు? (A) ఆర్టికల్ 6 (B) ఆర్టికల్ 5(c) (C) ఆర్టికల్ 8 (D) సెక్షన్ 5(1)(a)
సమాధానం
(B) ఆర్టికల్ 5(c). ఆర్టికల్ 5 భారత భూభాగంలో నివాసం ఉన్నవారికి మూడు దారులు ఇచ్చింది: భారత్లో పుట్టడం, తల్లిదండ్రుల్లో ఒకరు భారత్లో పుట్టడం, రాజ్యాంగ ప్రారంభానికి ముందు కనీసం ఐదేళ్లు సాధారణ నివాసం. ఇక్కడ మూడో దారి వర్తిస్తుంది, అదే 5(c). ఆర్టికల్ 6 పాకిస్తాన్ నుంచి వలస వచ్చినవారికి, ఆర్టికల్ 8 విదేశాల్లోని భారత సంతతికి సంబంధించినవి. సెక్షన్ 5 చట్టం కింద రిజిస్ట్రేషన్, అది రాజ్యాంగ ప్రారంభం నాటి పౌరసత్వం కాదు. కేవలం 5(c) ద్వారా పౌరులైనవారికి సెక్షన్ 10 హరణ నిబంధన వర్తిస్తుందని కూడా గుర్తుంచుకోండి.
- పౌరసత్వ చట్టం, 1955 చేసే అధికారం పార్లమెంటుకు రాజ్యాంగంలోని ఏ ఆర్టికల్ స్పష్టంగా ఇస్తుంది? (A) ఆర్టికల్ 9 (B) ఆర్టికల్ 10 (C) ఆర్టికల్ 11 (D) ఆర్టికల్ 5
సమాధానం
(C) ఆర్టికల్ 11. పౌరసత్వం పొందడం, రద్దు చేయడం, దానికి సంబంధించిన అన్ని విషయాలపై చట్టం చేసే పార్లమెంటు అధికారాన్ని రెండో భాగంలోని ముందు ఆర్టికల్స్ ఏవీ తగ్గించవని ఆర్టికల్ 11 చెబుతుంది. ఆర్టికల్ 10 పౌరులు పార్లమెంటు చట్టానికి లోబడి పౌరులుగా కొనసాగుతారని మాత్రమే చెబుతుంది, అధికారం ఇవ్వదు. ఆర్టికల్ 9 విదేశీ పౌరసత్వం తీసుకున్నవారి గురించి, ఆర్టికల్ 5 ప్రారంభ నాటి పౌరుల గురించి.
- 10 డిసెంబర్ 1992 కి ముందు లండన్‌లో పుట్టిన ఒక వ్యక్తికి తల్లి భారత పౌరురాలు, తండ్రి బ్రిటిష్ పౌరుడు. అప్పటి నియమం ప్రకారం అతనికి వంశపారంపర్య పౌరసత్వం ఎందుకు రాలేదు? (A) ఆ కాలంలో తండ్రి భారత పౌరుడైతేనే వంశపారంపర్య పౌరసత్వం వచ్చేది (B) భారత్ బయట పుట్టినవారికి పౌరసత్వం అసలు రాదు (C) తల్లిదండ్రులు ఇద్దరూ భారత పౌరులై ఉండాలి (D) జననం ఏడాదిలోపు రిజిస్టర్ కాలేదు
సమాధానం
(A) ఆ కాలంలో తండ్రి భారత పౌరుడైతేనే వంశపారంపర్య పౌరసత్వం వచ్చేది. సెక్షన్ 4 ప్రకారం 26 జనవరి 1950 నుంచి 10 డిసెంబర్ 1992 ముందు వరకు భారత్ బయట పుట్టినవారికి తండ్రి భారత పౌరుడైతేనే వంశపారంపర్య పౌరసత్వం వచ్చేది. ఈ వ్యక్తి తల్లి పౌరురాలైనా తండ్రి కాదు కాబట్టి అర్హత లేదు. 10 డిసెంబర్ 1992 నుంచి తల్లిదండ్రుల్లో ఎవరు పౌరులైనా సరిపోయేలా నియమం మారింది. భారత్ బయట పుట్టినవారికి వంశపారంపర్య మార్గం ఉంది కాబట్టి B తప్పు.
- అమెరికా పౌరసత్వం ఉన్న, భారత సంతతికి చెందని ఒక మహిళ భారత పౌరుడిని పెళ్లి చేసుకుంది. ఆమె సెక్షన్ 5(1)(c) కింద రిజిస్ట్రేషన్ ద్వారా పౌరసత్వం పొందాలంటే ప్రధాన షరతు ఏమిటి? (A) పెళ్లయిన వెంటనే దరఖాస్తు చేయవచ్చు (B) దరఖాస్తుకు ముందు ఏడేళ్లు భారత్లో సాధారణ నివాసం ఉండాలి (C) దరఖాస్తుకు ముందు 14 ఏళ్లలో 11 ఏళ్లు భారత్లో ఉండాలి (D) ఐదేళ్లు OCI కార్డుదారుగా ఉండాలి
సమాధానం
(B) దరఖాస్తుకు ముందు ఏడేళ్లు భారత్లో సాధారణ నివాసం ఉండాలి. సెక్షన్ 5(1)(c) భారత పౌరుడిని పెళ్లి చేసుకుని, దరఖాస్తుకు ముందు ఏడేళ్లు భారత్లో సాధారణ నివాసం ఉన్నవారికి రిజిస్ట్రేషన్ అవకాశం ఇస్తుంది. “సాధారణ నివాసం” అంటే దరఖాస్తుకు ముందు పూర్తి 12 నెలలు, దానికి ముందున్న ఎనిమిదేళ్లలో కనీసం ఆరేళ్లు భారత్లో ఉండటం. 14 ఏళ్లలో 11 ఏళ్లు (C) సహజీకరణ షరతు. ఐదేళ్ల OCI షరతు (D) సెక్షన్ 5(1)(g) ది, అది పెళ్లి ఆధారిత రిజిస్ట్రేషన్ కాదు.
FAQ
భారత పౌరసత్వాన్ని ఏ మార్గాల్లో పొందవచ్చు?
పౌరసత్వ చట్టం, 1955 ప్రకారం ఐదు మార్గాలు: జననం (సెక్షన్ 3), వంశపారంపర్యం (సెక్షన్ 4), రిజిస్ట్రేషన్ (సెక్షన్ 5), సహజీకరణ (సెక్షన్ 6), భూభాగ విలీనం (సెక్షన్ 7).
భారత పౌరసత్వం ఏ మార్గాల్లో పోతుంది?
మూడు మార్గాలు: స్వచ్ఛంద పరిత్యాగం (సెక్షన్ 8), ఇతర దేశ పౌరసత్వం స్వచ్ఛందంగా తీసుకుంటే రద్దు (సెక్షన్ 9), కేంద్ర ప్రభుత్వ ఉత్తర్వుతో హరణ (సెక్షన్ 10).
పౌరసత్వంపై చట్టం చేసే అధికారం ఎవరిది?
ఆర్టికల్ 11 ప్రకారం పౌరసత్వం పొందడం, రద్దు చేయడం, దానికి సంబంధించిన అన్ని విషయాలపై చట్టం చేసే అధికారం పార్లమెంటుది. ఆ అధికారంతోనే పౌరసత్వ చట్టం, 1955 వచ్చింది.
1 జూలై 1987 తేదీ ఎందుకు ముఖ్యం?
26 జనవరి 1950 నుంచి 1 జూలై 1987 ముందు వరకు భారత్లో పుట్టిన ప్రతి వ్యక్తీ జన్మతః పౌరుడు. 1 జూలై 1987 నుంచి తల్లిదండ్రుల్లో కనీసం ఒకరు భారత పౌరులై ఉండాలనే షరతు వచ్చింది.
Sources
Runs ExamBadi, a study site for students preparing for competitive exams in Andhra Pradesh and Telangana.