1969 నుంచి 2014 వరకు తెలంగాణ రాష్ట్ర ఉద్యమం ఎలా సాగింది?

తెలంగాణ రాష్ట్ర ఉద్యమం 1969 జనవరిలో విద్యార్థుల ఆందోళనగా మొదలై, 1973 ఆరు సూత్రాల పథకం, 1985 జీవో 610 వంటి రక్షణ ఏర్పాట్ల దశ దాటి, 2001 లో TRS ఏర్పాటుతో మళ్లీ ఊపందుకుంది. 2009 డిసెంబర్ 9 కేంద్ర ప్రకటన, 2010 శ్రీకృష్ణ కమిటీ, 2011 మిలియన్ మార్చ్, సకల జనుల సమ్మె తర్వాత 2013 లో కేంద్రం విభజన నిర్ణయం తీసుకుంది. ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 ప్రకారం 2014 జూన్ 2న తెలంగాణ 29వ రాష్ట్రంగా ఏర్పడింది.

ఈ వ్యాసానికి ప్రధాన ఆధారం కేంద్ర హోంశాఖ ప్రచురించిన శ్రీకృష్ణ కమిటీ నివేదిక (డిసెంబర్ 2010). దాని మొదటి అధ్యాయం 1956 నుంచి 2010 వరకు జరిగిన సంఘటనలను తేదీలతో నమోదు చేసింది. 2014 నాటి అంశాలకు ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 గెజిట్ పాఠం, భారత రాజ్యాంగ అధికారిక పాఠం చూశాను.

నేపథ్యం: 1956 విలీనం, పెద్దమనుషుల ఒప్పందం

హైదరాబాద్ రాష్ట్రం నుంచి ఆంధ్రప్రదేశ్ వరకు

• తెలంగాణ ప్రాంతం 1948 సెప్టెంబర్ 17 నుంచి 1956 నవంబర్ 1 వరకు హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో భాగంగా ఉంది. ఆ తర్వాత ఆంధ్ర రాష్ట్రంతో కలిసి ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడిందని తెలంగాణ ప్రభుత్వ పోర్టల్ చెబుతుంది.
• ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఎలా ఏర్పడిందో ఆంధ్ర రాష్ట్ర అవతరణ వ్యాసంలో, అంతకుముందు తెలంగాణ నేపథ్యాన్ని తెలంగాణ సాయుధ పోరాటం వ్యాసంలో చదవవచ్చు.

పెద్దమనుషుల ఒప్పందం (1956)

• విలీనానికి ముందు 1956 ఫిబ్రవరి 20న న్యూఢిల్లీలోని హైదరాబాద్ హౌస్‌లో రెండు ప్రాంతాల ఎనిమిది మంది నాయకులు “తెలంగాణకు రక్షణలు” పేరుతో ఒక ఒప్పందంపై సంతకాలు చేశారు. దీనినే పెద్దమనుషుల ఒప్పందం అంటారు.
• సంతకాలు చేసినవారిలో బి. గోపాలరెడ్డి, సంజీవరెడ్డి, డా. ఎం. చెన్నారెడ్డి, కె.వి. రంగారెడ్డి, జె.వి. నర్సింగరావు ఉన్నారు. ఈ ఒప్పందంలో 14 అంశాలు ఉన్నాయని శ్రీకృష్ణ కమిటీ నమోదు చేసింది.

ముల్కీ నిబంధనలు, నివాస అర్హత చట్టం

• నిజాం 1919 లో ఇచ్చిన ఫర్మానా ప్రకారం ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలకు ముల్కీలు (స్థానికులు) మాత్రమే అర్హులు. ఇదే ముల్కీ నిబంధనల మూలం.
• విలీనం తర్వాత పార్లమెంట్ 1957 లో ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల (నివాస అర్హత) చట్టం చేసింది. దాని కింద 1959 నిబంధనలు తెలంగాణలోని కొన్ని ఉద్యోగాలకు కనీసం 15 ఏళ్లు ఆ ప్రాంతంలో నివసించిన వారినే నియమించాలని నిర్దేశించాయి.
• ఈ రక్షణలు నిజాయితీగా అమలు కావడం లేదని, స్థానికేతరులను తెలంగాణ పోస్టుల్లో నియమిస్తున్నారని తెలంగాణ ప్రాంతీయ కమిటీ పదేపదే ప్రభుత్వం దృష్టికి తెచ్చింది. 1968 జూలై 10న “తెలంగాణ రక్షణల దినం” పాటించారు.

1969 జై తెలంగాణ ఉద్యమం

ఆందోళనకు తక్షణ కారణం

• రాష్ట్ర విద్యుత్ బోర్డు 1957 చట్టం పరిధిలోకి రాదని హైకోర్టు తీర్పు ఇవ్వడంతో 1969 జనవరిలో ఆందోళన మొదలైంది. ఖమ్మంలో ఒక విద్యార్థి నిరాహార దీక్షతో ఉద్యమం విస్తరించింది.
• విద్యార్థుల్లో ఒక వర్గం రక్షణల అమలు కోరగా, మరో వర్గం రాష్ట్ర విభజననే కోరింది. తెలంగాణ పోస్టుల్లో ఉన్న సుమారు ఆరు వేల మంది కోస్తాంధ్ర ఉద్యోగులను వెనక్కి పంపాలని నాన్-గెజిటెడ్ ఉద్యోగులు డిమాండ్ చేశారు.

ప్రభుత్వ స్పందన, హింస

• 1969 జనవరి 18, 19 తేదీల్లో అఖిలపక్ష సమావేశం జరిగింది. కానీ జనవరి 20న విద్యార్థులపై పోలీసు కాల్పులతో పరిస్థితి చేజారింది, జనవరి 22 నాటికి తెలంగాణ అంతటా హింస వ్యాపించింది.
• స్థానికేతర ఉద్యోగులను 1969 ఫిబ్రవరి 28 లోగా తరలిస్తామన్న ప్రభుత్వ ఉత్తర్వుపై సుప్రీంకోర్టు ఇంజంక్షన్ ఇచ్చింది. దీంతో ప్రత్యేక రాష్ట్ర డిమాండ్ మరింత బలపడింది.
• ఆస్తి నష్టం, ప్రాణనష్టంపై అంచనాలు వేర్వేరుగా ఉన్నాయని మాత్రమే శ్రీకృష్ణ కమిటీ చెప్పింది, ఒక అధికారిక సంఖ్య ఇవ్వలేదు. అందుకే ఈ వ్యాసంలో మృతుల సంఖ్య ఇవ్వడం లేదు.

తెలంగాణ ప్రజా సమితి, ఎనిమిది సూత్రాల ప్రణాళిక

• ప్రధాని ఇందిరా గాంధీ 1969 ఏప్రిల్ 11న లోక్‌సభలో ఎనిమిది సూత్రాల ప్రణాళిక ప్రకటించారు. అది తెలంగాణ అసమ్మతి నేతలకు నచ్చలేదు.
• విద్యార్థుల ఉద్యమం రాజకీయ నాయకుల చేతుల్లోకి వెళ్లి “తెలంగాణ ప్రజా సమితి” ఏర్పడింది. 1969 నవంబర్‌లో సమితిలో చీలిక వచ్చే వరకు ఆందోళన కొనసాగింది.
• ప్రత్యేక తెలంగాణకు ప్రముఖ ప్రతినిధిగా పేరున్న డా. మర్రి చెన్నారెడ్డి తర్వాత 1978 మార్చి 6న ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు.

1971 ఎన్నికలు, ఉద్యమ ఫలితాలు

• భారత ఎన్నికల సంఘం 1971 గణాంక నివేదిక ప్రకారం తెలంగాణ ప్రజా సమితి (TPS) లోక్‌సభ ఎన్నికల్లో 14 స్థానాల్లో పోటీ చేసి 10 గెలిచింది. వాటిలో 7 జనరల్, 3 SC స్థానాలు.
• కొన్ని ద్వితీయ ఆధారాలు “తెలంగాణలోని 11 స్థానాల్లో 10” అని రాస్తాయి. ఇక్కడ ఎన్నికల సంఘం లెక్కనే తీసుకున్నాను.
• 1969 ఉద్యమం వల్ల ప్రాంతీయ కమిటీ బలోపేతం, మిగులు నిధుల లెక్కింపు, కొత్త విద్యాసంస్థలు వంటి ఫలితాలు వచ్చాయి. 1971 సెప్టెంబర్‌లో పి.వి. నరసింహారావు ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు; ఆ పదవి చేపట్టిన తొలి తెలంగాణ వ్యక్తి ఆయనేనని శ్రీకృష్ణ కమిటీ పేర్కొంది.

ముల్కీ తీర్పులు, జై ఆంధ్ర, ఆరు సూత్రాల పథకం (1972-73)

ముల్కీ నిబంధనలపై కోర్టు తీర్పులు

• 1972 ఫిబ్రవరి 14న హైకోర్టు ఐదుగురు న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం 4-1 మెజారిటీతో ముల్కీ నిబంధనలు చెల్లవని తీర్పు ఇచ్చింది.
• 1972 అక్టోబర్ 3న సుప్రీంకోర్టు ఆ తీర్పును తిరగరాసి ముల్కీ నిబంధనలు చెల్లుతాయని చెప్పింది. తమ రాజధానిలోనే రెండో తరగతి పౌరులమయ్యామని కోస్తాంధ్ర ప్రజలు భావించడంతో “జై ఆంధ్ర ఉద్యమం” మొదలైంది.
• జై ఆంధ్ర ఉద్యమం పాలనను స్తంభింపజేయడంతో 1973 జనవరి 18న రాష్ట్రపతి పాలన విధించారు.

ఆరు సూత్రాల పథకం

• ఇరు ప్రాంతాల నాయకులతో చర్చల తర్వాత 1973 సెప్టెంబర్ 21, అక్టోబర్ 22 తేదీల్లో ఆరు సూత్రాల పథకం ప్రకటించారు. దీని రూపకర్త ఇందిరా గాంధీ అని శ్రీకృష్ణ కమిటీ పేర్కొంది.
• ఆరు సూత్రాలు ఇవి: రాష్ట్ర ప్లానింగ్ బోర్డు, వెనుకబడిన ప్రాంతాలకు సబ్-కమిటీలు; విద్యాసంస్థల ప్రవేశాల్లో స్థానికులకు ప్రాధాన్యం, హైదరాబాద్‌లో కేంద్రీయ విశ్వవిద్యాలయం; ఉద్యోగాల నేరుగా నియామకంలో స్థానికులకు ప్రాధాన్యం, స్థానిక కేడర్లు.
• మిగిలిన మూడు: అడ్మినిస్ట్రేటివ్ ట్రిబ్యునల్ ఏర్పాటు; ఇందుకోసం రాజ్యాంగ సవరణ; ఈ విధానం వల్ల ముల్కీ నిబంధనలు, ప్రాంతీయ కమిటీ అవసరం ఉండదు.
• ముల్కీ నిబంధనల రద్దు చట్టానికి 1973 డిసెంబర్ 31న రాష్ట్రపతి ఆమోదం లభించింది. తెలంగాణ ప్రాంతీయ కమిటీ 1974 జనవరి 1 నుంచి రద్దయింది.

ఆర్టికల్ 371D, జీవో 610

32వ రాజ్యాంగ సవరణ

• రాజ్యాంగ అధికారిక పాఠం ప్రకారం ఆర్టికల్స్ 371D, 371E లను 32వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1973 చేర్చింది. ఇవి 1974 జూలై 1 నుంచి అమల్లోకి వచ్చాయి. ఈ సవరణ ఆర్టికల్ 371 లోని క్లాజ్ (1) ను తొలగించింది.
• ఈ సవరణ బిల్లును లోక్‌సభ 1973 డిసెంబర్ 18న 311 అనుకూల, 8 వ్యతిరేక ఓట్లతో ఆమోదించింది.
• 371D(1) ప్రకారం ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు, విద్యలో రాష్ట్రంలోని వివిధ ప్రాంతాల ప్రజలకు సమాన అవకాశాలు కల్పించేలా రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులు ఇవ్వవచ్చు. 371D(3) అడ్మినిస్ట్రేటివ్ ట్రిబ్యునల్ ఏర్పాటుకు వీలు కల్పిస్తుంది. 371E కేంద్రీయ విశ్వవిద్యాలయానికి సంబంధించినది.
• 1987 నాటి పి. సాంబమూర్తి కేసులో, ట్రిబ్యునల్ తీర్పును రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మార్చే అధికారం ఇచ్చిన 371D క్లాజ్ (5) ను సుప్రీంకోర్టు రాజ్యాంగ విరుద్ధమని ప్రకటించింది.
• రాజ్యాంగ ఆర్టికల్స్ మొత్తం ఎలా చదవాలో ముఖ్యమైన రాజ్యాంగ ఆర్టికల్స్ వ్యాసంలో ఉంది.

రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు (1975)

• ఆరు సూత్రాల అమలు కోసం 1975 ఫిబ్రవరి 20న జీవో ఎంఎస్ నం. 674 ద్వారా రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు జారీ అయింది. విద్యా ప్రవేశాల కోసం 1974 జూలైలో ప్రత్యేక ఉత్తర్వు వచ్చింది, హైదరాబాద్ విశ్వవిద్యాలయం 1974 లో ఏర్పడింది.

జీవో 610 (1985)

• రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు అమలులో ఉల్లంఘనలపై 1984 లో కె. జయభరత్ రెడ్డి అధ్యక్షతన అధికారుల కమిటీ, తర్వాత వి. సుందరేశన్ ఏకసభ్య కమిషన్ పనిచేశాయి.
• 1985 డిసెంబర్ 7న తెలంగాణ నాన్-గెజిటెడ్ ఉద్యోగుల సంఘంతో ఒప్పందం తర్వాత 1985 డిసెంబర్ 30న జీవో ఎంఎస్ నం. 610 జారీ అయింది.
• నిబంధనలకు విరుద్ధంగా తెలంగాణ జోన్లు V, VI లోకి వచ్చిన ఉద్యోగులను 1986 మార్చి 31 లోగా వారి జోన్లకు తిరిగి పంపాలని ఈ జీవో ఆదేశించింది.
• 1985 నుంచి 2005 వరకు జీవో 610 అమలు చాలా నెమ్మదిగా సాగిందని కమిటీ చెప్పింది. 2001 జూన్ 25న జె.ఎం. గిర్‌గ్లానీ ఏకసభ్య కమిషన్ ఏర్పడి, 2004 సెప్టెంబర్ 30న 126 అంశాలు, 35 పరిష్కార చర్యలతో నివేదిక ఇచ్చింది.

రెండో దశ: TRS నుంచి 2009 డిసెంబర్ వరకు

TRS ఏర్పాటు (2001)

• TDP అసమ్మతి నేత కె. చంద్రశేఖర్ రావు (KCR) ప్రత్యేక తెలంగాణ లక్ష్యంగా 2001 లో తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి (TRS) స్థాపించారు.
• 2004 జూన్ 7 రాష్ట్రపతి ప్రసంగంలో తగిన సమయంలో తెలంగాణ డిమాండ్‌ను పరిశీలిస్తామని చెప్పారు. 2004 నవంబర్‌లో ప్రణబ్ ముఖర్జీ అధ్యక్షతన కమిటీ వేశారు, కానీ ఆ కమిటీ ఏ నిర్ణయానికీ వచ్చినట్లు కనిపించలేదని శ్రీకృష్ణ కమిటీ పేర్కొంది.
• 2008 మార్చిలో TRS కు చెందిన నలుగురు ఎంపీలు, పదహారు మంది ఎమ్మెల్యేలు రాజీనామా చేశారు. మే 2008 ఉప ఎన్నికల్లో TRS ఏడు ఎమ్మెల్యే, రెండు ఎంపీ స్థానాలు మాత్రమే నిలుపుకుంది.

KCR దీక్ష, డిసెంబర్ 9, డిసెంబర్ 23 ప్రకటనలు

• 2009 నవంబర్ 29న KCR ఆమరణ నిరాహార దీక్ష మొదలుపెట్టగా అరెస్ట్ చేసి ఖమ్మం తరలించారు. ఉస్మానియా, కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయాల విద్యార్థులు జేఏసీ ఏర్పాటు చేశారు.
• 2009 డిసెంబర్ 9 రాత్రి కేంద్ర హోంమంత్రి పి. చిదంబరం తెలంగాణ ఏర్పాటు ప్రక్రియ ప్రారంభిస్తామని ప్రకటించారు. దీంతో KCR దీక్ష విరమించారు.
• ఈ ప్రకటన తర్వాత కోస్తాంధ్ర, రాయలసీమల్లో ఆందోళనలు చెలరేగాయి. ఈ ప్రకటనకు నిరసనగా తొమ్మిది మంది ఎంపీలు, 143 మంది ఎమ్మెల్యేలు, 41 మంది ఎమ్మెల్సీలు రాజీనామాలు సమర్పించినట్లు సమాచారం ఉందని శ్రీకృష్ణ కమిటీ నమోదు చేసింది.
• 2009 డిసెంబర్ 23న హోంమంత్రి మరో ప్రకటనలో అన్ని పార్టీలు, వర్గాలతో విస్తృత సంప్రదింపులు అవసరమని చెప్పారు. దీంతో తెలంగాణలో ఆందోళనలు మళ్లీ మొదలయ్యాయి; ఆ సమయంలో తెలంగాణ ప్రాంత 63 మంది ఎమ్మెల్యేలు రాజీనామాలు సమర్పించినట్లు కమిటీ నమోదు చేసింది.

అంశం	2009 డిసెంబర్ 9 ప్రకటన	2009 డిసెంబర్ 23 ప్రకటన
సారాంశం	తెలంగాణ ఏర్పాటు ప్రక్రియ ప్రారంభం	విస్తృత సంప్రదింపుల అవసరం
వెంటనే ఫలితం	KCR దీక్ష విరమణ	తెలంగాణలో ఆందోళన మళ్లీ మొదలు
ఎదురైన నిరసన	కోస్తాంధ్ర, రాయలసీమల్లో	తెలంగాణలో

శ్రీకృష్ణ కమిటీ (2010)

ఏర్పాటు, సభ్యులు

• 2010 ఫిబ్రవరి 3 నాటి హోంశాఖ కార్యదర్శి లేఖ ద్వారా “ఆంధ్రప్రదేశ్ పరిస్థితిపై సంప్రదింపుల కమిటీ” ఏర్పడింది. అధ్యక్షుడు జస్టిస్ బి.ఎన్. శ్రీకృష్ణ, సభ్య కార్యదర్శి వి.కె. దుగ్గల్.
• రణబీర్ సింగ్, అబుసలేహ్ షరీఫ్, రవీందర్ కౌర్ సభ్యులు. విధివిధానాలు 2010 ఫిబ్రవరి 12న నోటిఫై అయ్యాయి, నివేదిక డిసెంబర్ 2010 లో వచ్చింది.

ఆరు ఆప్షన్లు

• కమిటీ ఆరు మార్గాలను పరిశీలించింది: యథాతథ స్థితి; హైదరాబాద్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా విభజన; రాయల-తెలంగాణ, కోస్తాంధ్రగా విభజన; విస్తరించిన హైదరాబాద్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతంతో విభజన.
• ఐదో ఆప్షన్ ఉన్న సరిహద్దులతో విభజన, హైదరాబాద్ తెలంగాణ రాజధాని. దీనిని కమిటీ “రెండో ఉత్తమ” ఆప్షన్ అంది.
• ఆరో ఆప్షన్ రాష్ట్రాన్ని ఐక్యంగా ఉంచి చట్టబద్ధ అధికారాలున్న తెలంగాణ ప్రాంతీయ మండలి ఏర్పాటు. దీనిని “అత్యంత ఆచరణీయ” ఆప్షన్‌గా కమిటీ పేర్కొంది.

2011 ఉద్యమాలు, 2013 నిర్ణయం

మిలియన్ మార్చ్, సకల జనుల సమ్మె

• 2011 మార్చి 10న హైదరాబాద్ ట్యాంక్‌బండ్‌పై మిలియన్ మార్చ్ జరిగింది. ఆందోళనకారులు 12 విగ్రహాలను కూల్చి, 11 విగ్రహాలను హుస్సేన్‌సాగర్‌లో పడేశారని డెక్కన్ క్రానికల్ రాసింది.
• 2011 సెప్టెంబర్ 12 నాటి KCR పిలుపుతో మొదలైన సకల జనుల సమ్మె 42 రోజులు సాగిందని తెలంగాణ టుడే పేర్కొంది. ఉద్యోగులు, ఉపాధ్యాయులు, విద్యార్థులు, న్యాయవాదులు, RTC, సింగరేణి కార్మికులు ఇందులో పాల్గొన్నారు.

2013: CWC తీర్మానం, కేంద్ర నిర్ణయం

• 2013 జూలై 30న కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీ ప్రత్యేక తెలంగాణకు తీర్మానం చేసిందని ది ట్రిబ్యూన్ నివేదించింది. 10 జిల్లాల తెలంగాణ, 10 ఏళ్లు ఉమ్మడి రాజధానిగా హైదరాబాద్ అని అందులో ఉంది.
• ఒక ఆన్‌లైన్ ఎన్‌సైక్లోపీడియా ఈ తీర్మానాన్ని జూలై 1 అని రాస్తుంది. ఆనాటి పత్రికా నివేదిక ఆధారంగా ఇక్కడ జూలై 30 తీసుకున్నాను.
• విస్తృత సంప్రదింపుల తర్వాత 2013 అక్టోబర్ 3న కేంద్ర ప్రభుత్వం రాష్ట్ర విభజనకు నిర్ణయించిందని బిల్లు ఉద్దేశాల ప్రకటన చెబుతుంది. CWC తీర్మానం పార్టీ నిర్ణయం, అక్టోబర్ 3 నిర్ణయం ప్రభుత్వానిది అనే తేడా గుర్తుంచుకోండి.

2014: పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, జూన్ 2

పార్లమెంట్‌లో బిల్లు

• PRS వివరాల ప్రకారం హోంమంత్రి సుశీల్ కుమార్ షిండే 2014 ఫిబ్రవరి 13న లోక్‌సభలో బిల్లు ప్రవేశపెట్టారు. లోక్‌సభ ఫిబ్రవరి 18న, రాజ్యసభ ఫిబ్రవరి 20న ఆమోదించాయి.
• 2014 మార్చి 1న రాష్ట్రపతి ఆమోదంతో ఇది “ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 (2014 లో 6వ చట్టం)” అయింది.

చట్టంలోని ముఖ్య సెక్షన్లు

• సెక్షన్ 2(a) ప్రకారం “అపాయింటెడ్ డే”ను కేంద్రం గెజిట్ నోటిఫికేషన్ ద్వారా నిర్ణయిస్తుంది. ఆ రోజు 2014 జూన్ 2 అని రాజ్యాంగ పాఠంలోని ఫుట్‌నోట్ (w.e.f. 2-6-2014) చూపిస్తుంది.
• తెలంగాణ జిల్లాలను సెక్షన్ 3 పేర్కొంది: ఆదిలాబాద్, కరీంనగర్, మెదక్, నిజామాబాద్, వరంగల్, రంగారెడ్డి, నల్గొండ, మహబూబ్‌నగర్, ఖమ్మం (కొన్ని గ్రామాలు మినహా), హైదరాబాద్.
• హైదరాబాద్ పదేళ్లకు మించకుండా ఉమ్మడి రాజధాని, ఆ తర్వాత తెలంగాణ రాజధాని (సెక్షన్ 5). ఇరు రాష్ట్రాలకు ఒకే గవర్నర్ (సెక్షన్ 7).
• 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం జనాభా నిష్పత్తి 58.32 : 41.68 అని సెక్షన్ 2(h) నిర్వచించింది.
• 371D కింద ఉన్న ప్రవేశ కోటాలు పదేళ్లు కొనసాగుతాయి (సెక్షన్ 95). సెక్షన్ 97 ఆర్టికల్ 371D ను “ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం లేదా తెలంగాణ రాష్ట్రం” అని మార్చింది.

అంశం	ఆంధ్రప్రదేశ్	తెలంగాణ
లోక్‌సభ స్థానాలు	25	17
రాజ్యసభ స్థానాలు	11	7
శాసనసభ స్థానాలు	175	119

ఉదాహరణ: దగ్గరి తేదీలను వేరు చేయడం

ఒక ప్రశ్న “తెలంగాణ ఎప్పుడు ఏర్పడింది?” అని అడిగి ఆప్షన్లలో 2014 ఫిబ్రవరి 20, 2014 మార్చి 1, 2014 జూన్ 2, 2013 అక్టోబర్ 3 ఇచ్చిందనుకోండి. ఫిబ్రవరి 20 రాజ్యసభ ఆమోదం, మార్చి 1 రాష్ట్రపతి ఆమోదం, అక్టోబర్ 3 కేంద్ర నిర్ణయం. రాష్ట్రం ఉనికిలోకి వచ్చింది మాత్రం అపాయింటెడ్ డే అయిన 2014 జూన్ 2. ఇదే పద్ధతి 1973 కూ వర్తిస్తుంది: ఆరు సూత్రాల ప్రకటన 1973 సెప్టెంబర్ 21, లోక్‌సభ ఆమోదం డిసెంబర్ 18, కానీ 371D అమలు 1974 జూలై 1.

తరచూ కలిగే గందరగోళాలు

• పెద్దమనుషుల ఒప్పందం vs ఆరు సూత్రాలు: మొదటిది 1956 విలీనానికి ముందు నాయకుల ఒప్పందం. రెండోది 1973 లో దానిలోని అంశాలకు శాశ్వత పరిష్కారం కోసం వచ్చిన పథకం, దీనికే 371D రాజ్యాంగ బలం ఇచ్చింది.
• ఎనిమిది సూత్రాలు vs ఆరు సూత్రాలు: ఎనిమిది సూత్రాల ప్రణాళిక 1969 ఏప్రిల్ 11 నాటిది. ఆరు సూత్రాల పథకం 1973 నాటిది.
• జై తెలంగాణ vs జై ఆంధ్ర: 1969 ఉద్యమం తెలంగాణలో, రక్షణల అమలు, ప్రత్యేక రాష్ట్రం కోసం. 1972-73 జై ఆంధ్ర ఉద్యమం కోస్తాంధ్రలో, ముల్కీ నిబంధనలకు వ్యతిరేకంగా.
• జీవో 674 vs జీవో 610: 674 అనేది 1975 రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు. 610 అనేది ఆ ఉత్తర్వు ఉల్లంఘనలను సరిదిద్దడానికి 1985 లో వచ్చిన జీవో.

నా సూచన, ఒక పరిమితి

నా సూచన: ఈ అంశాన్ని మూడు దశలుగా చదవండి. 1956-1973 రక్షణల దశ, 1973-2000 రాజ్యాంగ పరిష్కార దశ, 2001-2014 రాష్ట్ర సాధన దశ. ప్రతి దశకు “కారణం, సంఘటన, ఫలితం” అనే మూడు వరుసల పట్టిక రాసుకోండి. 1969 జనవరి కాల్పులు, 1973 ఆరు సూత్రాలు, 1985 జీవో 610 ఒకే వరుసలో కలగలిసిపోవు. TSPSC గ్రూప్-1 ప్రిలిమ్స్ సిలబస్ లో తెలంగాణ ఉద్యమం ప్రత్యేక విభాగం.

ఒక పరిమితి: 2010 వరకు ఈ వ్యాసం అధికారిక శ్రీకృష్ణ నివేదికపై ఆధారపడింది. మిలియన్ మార్చ్, సకల జనుల సమ్మె, CWC తీర్మానం వంటి 2011-13 సంఘటనలకు అధికారిక పత్రం దొరకలేదు, పత్రికా నివేదికలనే వాడాను. శ్రీకృష్ణ నివేదిక కూడా ఒక ప్రభుత్వ కమిటీ దృష్టికోణమే. మరిన్ని TSPSC వ్యాసాలకు TSPSC విభాగం చూడండి.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. 1969 జనవరిలో తెలంగాణ ఆందోళన మొదలవడానికి తక్షణ కారణమైన సంఘటన ఏది? (A) ముల్కీ నిబంధనలు చెల్లవని సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన తీర్పు (B) విద్యుత్ బోర్డు 1957 చట్టం పరిధిలోకి రాదన్న హైకోర్టు తీర్పు (C) ప్రాంతీయ కమిటీని రద్దు చేస్తూ వచ్చిన రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు (D) జీవో అమలులో జాప్యంపై ఉద్యోగుల సంఘం చేసిన నిరసన

సమాధానం

(B) విద్యుత్ బోర్డు 1957 చట్టం పరిధిలోకి రాదన్న హైకోర్టు తీర్పు. రాష్ట్ర విద్యుత్ బోర్డు ఉద్యోగాలకు 1957 నివాస అర్హత చట్టం వర్తించదని హైకోర్టు తీర్పు ఇవ్వడంతో 1969 జనవరిలో ఆందోళన మొదలైందని శ్రీకృష్ణ కమిటీ నమోదు చేసింది. ముల్కీ నిబంధనలపై సుప్రీంకోర్టు తీర్పు 1972 నాటిది, పైగా అది ముల్కీ నిబంధనలు చెల్లుతాయనే చెప్పింది. ప్రాంతీయ కమిటీ రద్దు 1974 లో, జీవో 610 వివాదం 1985 తర్వాతిది కాబట్టి అవి 1969 కి కారణం కావు.

2. 1972 అక్టోబర్ 3న ముల్కీ నిబంధనలు చెల్లుతాయని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ఇచ్చిన తర్వాత వచ్చిన ప్రత్యక్ష పరిణామం ఏది? (A) తెలంగాణ ప్రజా సమితి ఏర్పాటు (B) ఎనిమిది సూత్రాల ప్రణాళిక ప్రకటన (C) జీవో 610 జారీ (D) జై ఆంధ్ర ఉద్యమం

సమాధానం

(D) జై ఆంధ్ర ఉద్యమం. సుప్రీంకోర్టు ముల్కీ నిబంధనలను సమర్థించడంతో, తమ రాష్ట్ర రాజధానిలోనే రెండో తరగతి పౌరులుగా మారామని కోస్తాంధ్ర ప్రజలు భావించారు. ఆ భావనే జై ఆంధ్ర ఉద్యమానికి దారితీసింది, చివరకు 1973 జనవరి 18న రాష్ట్రపతి పాలన విధించాల్సి వచ్చింది. తెలంగాణ ప్రజా సమితి, ఎనిమిది సూత్రాల ప్రణాళిక రెండూ 1969 నాటివి, అంటే ఈ తీర్పుకు ముందే వచ్చాయి.

3. 1973 ఆరు సూత్రాల పథకంలోని ఆరో సూత్రం ప్రకారం అనవసరమైనవిగా మారినవి ఏవి? (A) ముల్కీ నిబంధనలు, తెలంగాణ ప్రాంతీయ కమిటీ (B) ముల్కీ నిబంధనలు, అడ్మినిస్ట్రేటివ్ ట్రిబ్యునల్ (C) తెలంగాణ ప్రాంతీయ కమిటీ, రాష్ట్ర ప్లానింగ్ బోర్డు (D) అడ్మినిస్ట్రేటివ్ ట్రిబ్యునల్, రాష్ట్ర ప్లానింగ్ బోర్డు

సమాధానం

(A) ముల్కీ నిబంధనలు, తెలంగాణ ప్రాంతీయ కమిటీ. కొత్త విధానం వల్ల ముల్కీ నిబంధనలు, ప్రాంతీయ కమిటీ కొనసాగాల్సిన అవసరం ఉండదని ఆరో సూత్రం చెప్పింది. అందుకే ముల్కీ నిబంధనల రద్దు చట్టానికి 1973 డిసెంబర్ 31న ఆమోదం లభించగా, ప్రాంతీయ కమిటీ 1974 జనవరి 1 నుంచి రద్దయింది. అడ్మినిస్ట్రేటివ్ ట్రిబ్యునల్, ప్లానింగ్ బోర్డు రద్దైనవి కావు, అవి ఈ పథకం కొత్తగా ఏర్పాటు చేసిన వ్యవస్థలు.

4. ఆర్టికల్స్ 371D, 371E ఏ సవరణ ద్వారా చేరాయి, అవి ఏ తేదీ నుంచి అమల్లోకి వచ్చాయి? (A) 32వ సవరణ, 1973 సెప్టెంబర్ 21 నుంచి (B) 32వ సవరణ, 1975 ఫిబ్రవరి 20 నుంచి (C) 32వ సవరణ, 1974 జూలై 1 నుంచి (D) 32వ సవరణ, 1973 డిసెంబర్ 18 నుంచి

సమాధానం

(C) 32వ సవరణ, 1974 జూలై 1 నుంచి. రాజ్యాంగ అధికారిక పాఠంలోని ఫుట్‌నోట్ ప్రకారం 371D, 371E లను 32వ సవరణ చట్టం, 1973 చేర్చింది, అవి 1974 జూలై 1 నుంచి అమల్లోకి వచ్చాయి. 1973 సెప్టెంబర్ 21 ఆరు సూత్రాల ప్రకటన తేదీ, డిసెంబర్ 18 లోక్‌సభ బిల్లు ఆమోదించిన తేదీ. 1975 ఫిబ్రవరి 20 అనేది ఈ ఆర్టికల్ కింద జారీ అయిన రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు తేదీ.

5. 1985 డిసెంబర్ 30న జారీ అయిన జీవో 610 ప్రధాన లక్ష్యం ఏమిటి? (A) ముల్కీ నిబంధనలను పూర్తిగా రద్దు చేయడం (B) తెలంగాణ ప్రాంతీయ కమిటీని పునరుద్ధరించడం (C) విద్యాసంస్థల్లో స్థానిక కోటా కొత్తగా ఇవ్వడం (D) రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు అమలులోని లోపాలను సరిదిద్దడం

సమాధానం

(D) రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు అమలులోని లోపాలను సరిదిద్దడం. 1975 రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు అమలులో జరిగిన ఉల్లంఘనలను సరిచేయడానికే జీవో 610 వచ్చింది. నిబంధనలకు విరుద్ధంగా తెలంగాణ జోన్లు V, VI లోకి వచ్చిన ఉద్యోగులను 1986 మార్చి 31 లోగా వెనక్కి పంపాలని అది ఆదేశించింది. ముల్కీ నిబంధనలు 1973 లోనే రద్దయ్యాయి, ప్రాంతీయ కమిటీ 1974 లోనే పోయింది. విద్యా ప్రవేశాల కోటా 1974 ఉత్తర్వు ద్వారా వచ్చింది కాబట్టి అది జీవో 610 లక్ష్యం కాదు.

6. 2001 లో ఆరు సూత్రాల పథకం అమలు లోపాలను పరిశీలించడానికి ఏర్పడిన ఏకసభ్య కమిషన్‌కు ఎవరు నేతృత్వం వహించారు? (A) జె.ఎం. గిర్‌గ్లానీ (B) వి. సుందరేశన్ (C) కె. జయభరత్ రెడ్డి (D) వి.కె. దుగ్గల్

సమాధానం

(A) జె.ఎం. గిర్‌గ్లానీ. 2001 జూన్ 25న జె.ఎం. గిర్‌గ్లానీ ఏకసభ్య కమిషన్ ఏర్పడి, 2004 సెప్టెంబర్ 30న 126 అంశాలు, 35 పరిష్కార చర్యలతో తుది నివేదిక ఇచ్చింది. జయభరత్ రెడ్డి కమిటీ 1984 లో, సుందరేశన్ కమిషన్ దాని తర్వాత పనిచేశాయి; ఆ రెండింటి సిఫార్సులే జీవో 610 కి ఆధారం. వి.కె. దుగ్గల్ 2010 శ్రీకృష్ణ కమిటీ సభ్య కార్యదర్శి.

7. 2009 డిసెంబర్ 23న కేంద్ర హోంమంత్రి చేసిన ప్రకటన ప్రధాన సారాంశం ఏమిటి? (A) తెలంగాణ ఏర్పాటు ప్రక్రియ ప్రారంభిస్తామని చెప్పడం (B) అన్ని పార్టీలు, వర్గాలతో విస్తృత సంప్రదింపులు అవసరమనడం (C) శ్రీకృష్ణ కమిటీ నివేదికను ఆమోదిస్తున్నట్లు చెప్పడం (D) హైదరాబాద్‌ను కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా ప్రకటించడం

సమాధానం

(B) అన్ని పార్టీలు, వర్గాలతో విస్తృత సంప్రదింపులు అవసరమనడం. డిసెంబర్ 9 తర్వాత పరిస్థితి మారిందని చెబుతూ, అన్ని పార్టీలు, వర్గాలతో విస్తృత సంప్రదింపులు జరపాలని డిసెంబర్ 23 ప్రకటన చెప్పింది. ఏర్పాటు ప్రక్రియ ప్రారంభిస్తామన్నది డిసెంబర్ 9 ప్రకటన, దాని తర్వాతే KCR దీక్ష విరమించారు. శ్రీకృష్ణ కమిటీ 2010 ఫిబ్రవరిలో ఏర్పడింది కాబట్టి 2009 లో దాని నివేదిక ప్రశ్నే లేదు. డిసెంబర్ 23 ప్రకటన తర్వాత తెలంగాణ ప్రాంత 63 మంది ఎమ్మెల్యేలు రాజీనామా చేశారు.

8. శ్రీకృష్ణ కమిటీ “అత్యంత ఆచరణీయ” ఆప్షన్‌గా పేర్కొన్నది ఏది? (A) ఉన్న సరిహద్దులతో విభజన, హైదరాబాద్ తెలంగాణ రాజధాని (B) రాష్ట్ర విభజన, హైదరాబాద్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతం (C) ఐక్య రాష్ట్రం, చట్టబద్ధ తెలంగాణ ప్రాంతీయ మండలి (D) రాయల-తెలంగాణ, కోస్తాంధ్ర రాష్ట్రాలుగా విభజన

సమాధానం

(C) ఐక్య రాష్ట్రం, చట్టబద్ధ తెలంగాణ ప్రాంతీయ మండలి. రాష్ట్రాన్ని ఐక్యంగా ఉంచి, చట్టబద్ధ అధికారాలున్న తెలంగాణ ప్రాంతీయ మండలిని ఏర్పాటు చేయడమే అత్యంత ఆచరణీయమని కమిటీ చెప్పింది. ఉన్న సరిహద్దులతో విభజనను మాత్రం “రెండో ఉత్తమ” ఆప్షన్‌గా పేర్కొని, అనివార్యమైతే, మూడు ప్రాంతాలు అంగీకరిస్తేనే అని షరతు పెట్టింది. హైదరాబాద్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతంతో విభజన ఆచరణ సాధ్యం కాదని, రాయల-తెలంగాణ మూడు ప్రాంతాలకూ ఆమోదయోగ్యం కాకపోవచ్చని కమిటీ అంచనా వేసింది. 2014 లో చివరకు అమలైనది కమిటీ రెండో ఉత్తమంగా చెప్పిన ఆప్షన్‌కు దగ్గరగా ఉంది.

9. ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 ప్రకారం తెలంగాణ ఏర్పడిన “అపాయింటెడ్ డే” ఎలా నిర్ణయమైంది? (A) కేంద్ర ప్రభుత్వం గెజిట్ నోటిఫికేషన్ ద్వారా (B) రాష్ట్రపతి చట్టానికి ఆమోదం తెలిపిన తేదీగా (C) రాజ్యసభ బిల్లును ఆమోదించిన తేదీగా (D) ఉమ్మడి గవర్నర్ చేసిన ప్రకటన ద్వారా

సమాధానం

(A) కేంద్ర ప్రభుత్వం గెజిట్ నోటిఫికేషన్ ద్వారా. చట్టంలోని సెక్షన్ 2(a) ప్రకారం అపాయింటెడ్ డే అంటే కేంద్ర ప్రభుత్వం అధికారిక గెజిట్‌లో నోటిఫై చేసే రోజు. ఆ రోజు 2014 జూన్ 2 కాగా, రాష్ట్రపతి ఆమోదం 2014 మార్చి 1న, రాజ్యసభ ఆమోదం ఫిబ్రవరి 20న జరిగాయి. ఈ తేదీని నిర్ణయించే అధికారాన్ని సెక్షన్ 2(a) కేంద్ర ప్రభుత్వానికే ఇచ్చింది, గవర్నర్‌కు కాదు.

10. విభజన చట్టం ప్రకారం తెలంగాణకు కేటాయించిన లోక్‌సభ, రాజ్యసభ స్థానాలు వరుసగా ఎన్ని? (A) 25, 11 (B) 17, 11 (C) 25, 7 (D) 17, 7

సమాధానం

(D) 17, 7. చట్టంలోని సెక్షన్ 14 ప్రకారం లోక్‌సభలో ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు 25, తెలంగాణకు 17 స్థానాలు వచ్చాయి. రాజ్యసభలో ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు 11, తెలంగాణకు 7 స్థానాలు కేటాయించారు. 25, 11 అనేవి ఆంధ్రప్రదేశ్ సంఖ్యలు; మిగతా రెండు ఆప్షన్లు ఇరు రాష్ట్రాల సంఖ్యలను కలగలిపినవి. శాసనసభలో ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు 175, తెలంగాణకు 119 స్థానాలు ఉన్నాయి.

11. 1987 పి. సాంబమూర్తి కేసులో సుప్రీంకోర్టు రాజ్యాంగ విరుద్ధమని ప్రకటించిన ఆర్టికల్ 371D నిబంధన ఏది? (A) క్లాజ్ (1), స్థానిక ప్రాంతాలకు సమాన అవకాశాల అధికారం (B) క్లాజ్ (5), ట్రిబ్యునల్ తీర్పును ప్రభుత్వం మార్చే అధికారం (C) క్లాజ్ (3), అడ్మినిస్ట్రేటివ్ ట్రిబ్యునల్ ఏర్పాటు అధికారం (D) క్లాజ్ (9), గత నియామకాలకు చట్టబద్ధత కల్పించే అధికారం

సమాధానం

(B) క్లాజ్ (5), ట్రిబ్యునల్ తీర్పును ప్రభుత్వం మార్చే అధికారం. ట్రిబ్యునల్ తుది తీర్పును రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మార్చే లేదా రద్దు చేసే అధికారం ఇచ్చిన క్లాజ్ (5), దాని ప్రొవిసోను సుప్రీంకోర్టు రాజ్యాంగ విరుద్ధమని ప్రకటించింది. ట్రిబ్యునల్ ఏర్పాటు అధికారం ఇచ్చే క్లాజ్ (3) మాత్రం చెల్లుబాటులోనే ఉంది. క్లాజ్ (1) 2014 చట్టంలోని సెక్షన్ 97 ద్వారా రెండు రాష్ట్రాలకు వర్తించేలా మారింది, రద్దు కాలేదు.

12. భారత ఎన్నికల సంఘం గణాంకాల ప్రకారం 1971 లోక్‌సభ ఎన్నికల్లో తెలంగాణ ప్రజా సమితి ఫలితం ఏమిటి? (A) 14 స్థానాల్లో పోటీ, 14 స్థానాల్లో గెలుపు (B) 11 స్థానాల్లో పోటీ, 10 స్థానాల్లో గెలుపు (C) 14 స్థానాల్లో పోటీ, 10 స్థానాల్లో గెలుపు (D) 10 స్థానాల్లో పోటీ, 7 స్థానాల్లో గెలుపు

సమాధానం

(C) 14 స్థానాల్లో పోటీ, 10 స్థానాల్లో గెలుపు. ఎన్నికల సంఘం 1971 గణాంక నివేదిక ప్రకారం TPS 14 స్థానాల్లో పోటీ చేసి 10 గెలిచింది, అందులో 7 జనరల్, 3 SC స్థానాలు. కొన్ని ద్వితీయ ఆధారాలు “11 లో 10” అని రాస్తాయి కాబట్టి ఆ ఆప్షన్ తికమక పెడుతుంది; అధికారిక సంఖ్య ఎన్నికల సంఘానిదే. 7 అనేది గెలిచిన జనరల్ స్థానాల సంఖ్య మాత్రమే.

FAQ

తెలంగాణ రాష్ట్రం ఏ తేదీన ఏర్పడింది?

ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 కు రాష్ట్రపతి ఆమోదం 2014 మార్చి 1న వచ్చింది. కానీ రాష్ట్రం ఏర్పడింది చట్టం నిర్దేశించిన ‘అపాయింటెడ్ డే’ అయిన 2014 జూన్ 2న. తెలంగాణ దేశంలో 29వ రాష్ట్రం.

1969 ఉద్యమం ఎందుకు మొదలైంది?

రాష్ట్ర విద్యుత్ బోర్డు 1957 నాటి నివాస అర్హత చట్టం పరిధిలోకి రాదని హైకోర్టు ఇచ్చిన తీర్పుతో 1969 జనవరిలో ఆందోళన మొదలైంది. పెద్దమనుషుల ఒప్పందం, ముల్కీ నిబంధనలు సరిగా అమలు కాలేదన్న అసంతృప్తి దీనికి నేపథ్యం.

ఆర్టికల్ 371D కి ఆరు సూత్రాల పథకానికి సంబంధం ఏమిటి?

1973 ఆరు సూత్రాల పథకంలోని స్థానిక రిజర్వేషన్లు, అడ్మినిస్ట్రేటివ్ ట్రిబ్యునల్ వంటి అంశాలకు రాజ్యాంగ బలం ఇవ్వడానికే 32వ సవరణ ద్వారా 371D చేర్చారు. ఇది 1974 జూలై 1 నుంచి అమల్లోకి వచ్చింది.

శ్రీకృష్ణ కమిటీ ఏ ఆప్షన్‌ను ఉత్తమమని చెప్పింది?

రాష్ట్రాన్ని ఐక్యంగా ఉంచి, చట్టబద్ధ అధికారాలున్న తెలంగాణ ప్రాంతీయ మండలిని ఏర్పాటు చేయడం ‘అత్యంత ఆచరణీయ’ ఆప్షన్ అని కమిటీ చెప్పింది. ఉన్న సరిహద్దులతో విభజనను రెండో ఉత్తమ ఆప్షన్‌గా పేర్కొంది.

Sources

• Committee for Consultations on the Situation in Andhra Pradesh (Srikrishna Committee) Report, December 2010, Ministry of Home Affairs
• The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (No. 6 of 2014), Gazette of India Extraordinary
• The Constitution of India, Legislative Department (Articles 371D, 371E)
• The Andhra Pradesh Reorganisation Bill, 2014, Statement of Objects and Reasons
• PRS Legislative Research: The Andhra Pradesh Reorganisation Bill, 2014
• Election Commission of India, Statistical Report on General Elections 1971, Vol I
• Telangana State Portal: State Profile
• The Tribune, 31 July 2013: Green light for 29th state Telangana
• Deccan Chronicle: Dumped statues to stay in lake bed
• Telangana Today: Telangana recalls Sakala Janula Samme on its 15th anniversary