కాకతీయ రాజులు ఎవరు? వారి పాలన, కట్టడాలు, చెరువులు పరీక్షల కోణంలో

కాకతీయులు ఓరుగల్లు (నేటి వరంగల్) రాజధానిగా తెలుగు ప్రాంతాన్ని పాలించిన రాజవంశం. మొదట రాష్ట్రకూటులు, కళ్యాణి చాళుక్యులకు సామంతులుగా ఉండి, 1163 లో రుద్రదేవుడి కాలంలో స్వతంత్రులయ్యారు; 1323 లో ఢిల్లీ సుల్తానుల చేతిలో ప్రతాపరుద్రుడు ఓడిపోవడంతో రాజ్యం అంతమైంది. గణపతిదేవుడు, రుద్రమదేవి, ప్రతాపరుద్రుడు ప్రధాన రాజులు; వేయి స్తంభాల గుడి, రామప్ప దేవాలయం, కాకతీయ తోరణాలు, పాకాల, రామప్ప వంటి చెరువులు వారి ముఖ్యమైన కానుకలు.

రామప్ప ఆలయ వివరాలు UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ కేంద్రం పేజీ నుంచి, రాజుల జాబితా, చెరువుల వివరాలు వరంగల్ జిల్లా అధికారిక చరిత్ర పేజీ, పాకాల సరస్సు పేజీ నుంచి తీసుకున్నాను. పాలనా సంవత్సరాలు, ముట్టడుల క్రమం కాకతీయ రాజవంశంపై వికీపీడియా వ్యాసం నుంచి; అందులో పి.వి.పి. శాస్త్రి, సింథియా టాల్బోట్ పరిశోధనలు ఉదహరించారు.

పరీక్షల్లో ఈ అంశం ఎక్కడ వస్తుంది

TSPSC / TGPSC

• TGPSC గ్రూప్-2 సిలబస్ పేపర్-II, సెక్షన్ I లో “మధ్యయుగ తెలంగాణ: కాకతీయులు, రాచకొండ, దేవరకొండ వెలమలు, కుతుబ్‌షాహీల సేవలు” అనే అంశం నేరుగా ఉంది.
• గ్రూప్-1, గ్రూప్-2, గ్రూప్-3 తెలంగాణ చరిత్ర భాగంలో కాకతీయులు ముఖ్యమైన అంశం. పరీక్ష విధానం కోసం TSPSC గ్రూప్-2 పరీక్ష విధానం వ్యాసం చూడండి.

APPSC

• APPSC గ్రూప్-2 నోటిఫికేషన్ నం. 37/2026 మెయిన్స్ పేపర్-I, సెక్షన్ A లో “11 నుంచి 16వ శతాబ్దాల మధ్య ఆంధ్రదేశాన్ని పాలించిన ప్రధాన, చిన్న రాజవంశాలు” అనే అంశం ఉంది. కాకతీయులు ఈ కాలంలోనే వస్తారు.
• అక్కడ సామాజిక, మత, ఆర్థిక పరిస్థితులు, తెలుగు భాషా సాహిత్యం, కళ, వాస్తు అనే కోణాల్లో అడుగుతారు. కాబట్టి రాజుల పేర్లతో పాటు ఆలయాలు, చెరువులు, సమాజం కూడా చదవాలి. సిలబస్ పూర్తి వివరం APPSC గ్రూప్-2 పరీక్ష విధానం వ్యాసంలో ఉంది.

కాకతీయ అనే పేరు, తొలి సామంత దశ

పేరు వెనుక కథ

• కాకతీయుల కులదేవత “కాకతి” అనే దుర్గా రూపం నుంచి వంశానికి ఈ పేరు వచ్చిందని హనుమకొండ జిల్లా అధికారిక చరిత్ర పేజీ చెబుతుంది.
• తొలి కాకతీయ నాయకులు “కాకర్తి” అనే ఊరిలో ఉన్నందువల్ల ఆ పేరు వచ్చిందని మరో అభిప్రాయం ఉంది. రెండు అభిప్రాయాలనూ గుర్తుంచుకోవాలి.

సామంతులుగా ఉన్న కాలం

• కాకతీయులు మొదట రాష్ట్రకూటులకు, తర్వాత కళ్యాణి చాళుక్యులకు సామంతులుగా పనిచేశారు. చాళుక్యుల శక్తి తగ్గిన 12వ శతాబ్దంలో తెలంగాణలోని ఇతర సామంతులను అణచి స్వతంత్రులయ్యారు.
• మొదటి బేతరాజు (గరుడ బేత) ఈ దశలో ముఖ్యమైన నాయకుడు. ఆయన కుమారుడు మొదటి ప్రోలరాజు అనుమకొండను వంశపారంపర్య జాగీరుగా పొందాడు.
• రెండో బేతరాజు, దుర్గరాజు తర్వాత రెండో ప్రోలరాజు అధికారంలోకి వచ్చాడు. 1149 నాటి సనిగరం శాసనం కాకతీయులను సామంతులుగా చూపే చివరి శాసనం.
• కాలాముఖ శైవ గురువు రామేశ్వర పండితుడు రెండో ప్రోలరాజుకు శైవ దీక్ష ఇచ్చాడని సంప్రదాయం చెబుతుంది. అప్పటి నుంచి శైవమే వంశ మతంగా మారింది; తర్వాతి రాజుల పేర్లు రుద్ర, మహాదేవ, గణపతి కావడం దీనికి సూచన.
• రెండో ప్రోలరాజు వెలనాటి చోడ రాజు రెండో గొంకనితో జరిగిన యుద్ధంలో సుమారు 1157/1158 లో మరణించాడు.

రాజుల కాలక్రమం (పట్టిక)

పాలనా సంవత్సరాలు ఆధారాన్ని బట్టి మారుతాయి. ఈ వ్యాసం అంతటా పి.వి.పి. శాస్త్రి ఇచ్చిన తేదీలనే (వికీపీడియా వంశవృక్షం ప్రకారం) వాడాను. అన్ని తేదీలూ సుమారు తేదీలే.

రాజు	పాలన (సుమారు)	గుర్తుంచుకోవాల్సిన అంశం
మొదటి బేతరాజు	996-1051	గరుడ బేత; సామంత దశ
మొదటి ప్రోలరాజు	1052-1076	అనుమకొండ జాగీరు
రెండో బేతరాజు	1076-1108	చాళుక్య సామంతుడు
దుర్గరాజు	1108-1116	రెండో బేతరాజు కుమారుడు
రెండో ప్రోలరాజు	1116-1157	శైవ దీక్ష; గొంకనితో యుద్ధంలో మరణం
రుద్రదేవుడు (మొదటి ప్రతాపరుద్రుడు)	1158-1195	1163 లో స్వతంత్రం; వేయి స్తంభాల గుడి
మహాదేవుడు	1196-1199	రుద్రదేవుడి సోదరుడు
గణపతిదేవుడు	1199-1262	విస్తరణ, ఓరుగల్లు కోట, పాకాల, రామప్ప
రుద్రమదేవి	1262-1289	రాణి పాలన; మార్కో పోలో ప్రశంస
రెండో ప్రతాపరుద్రుడు	1289-1323	చివరి రాజు; ఢిల్లీ దాడులు

తేదీలపై భేదాలు

• UNESCO రామప్ప పేజీ కాకతీయ కాలాన్ని 1123-1323 గా చెబుతుంది. హనుమకొండ జిల్లా పేజీ 1158-1323 అని ఇస్తుంది; పర్యాటక శాఖ వరంగల్ కోట పేజీ 1175 నుంచి 1324 అని చెబుతుంది.
• రుద్రదేవుడి పాలనను శాస్త్రి 1158 నుంచి, సర్కార్ 1163 నుంచి లెక్కిస్తారు. గణపతిదేవుడి పాలన ముగింపును శాస్త్రి 1262 గా, సర్కార్ 1260 గా ఇస్తారు.
• రుద్రమదేవి 1295 వరకు పాలించిందని పాత పుస్తకాలు రాశాయి. కానీ చందుపట్ల శాసనం ఆమె 27 నవంబర్ 1289 కి కొన్ని రోజుల ముందే మరణించినట్లు చూపుతుంది; అందుకే ఇప్పుడు 1289 ను ప్రమాణంగా తీసుకుంటున్నారు.
• ఒకే ఆధారం (శాస్త్రి) తేదీలను స్థిరంగా గుర్తుంచుకోండి; ఆప్షన్లలో ప్రత్యామ్నాయ తేదీ కనిపిస్తే పై భేదాలను గుర్తుకు తెచ్చుకోండి.

ప్రధాన రాజులు, వారి సేవలు

రుద్రదేవుడు (మొదటి ప్రతాపరుద్రుడు)

• రెండో ప్రోలరాజు కుమారుడు. ఆయన వేయించిన 1163 నాటి అనుమకొండ శాసనం కాకతీయులను స్వతంత్ర పాలకులుగా చూపే తొలి శాసనం.
• ఆ శాసనం కళ్యాణి చాళుక్యుల ప్రస్తావన లేకుండా వచ్చింది. తన కొత్త హోదాను చాటడానికే హనుమకొండలో వేయి స్తంభాల గుడిని కట్టించాడని చరిత్రకారిణి టాల్బోట్ వివరిస్తుంది.
• ఈ కాలం నుంచే కాకతీయ శాసనాలు కన్నడకు బదులు తెలుగులో రాయడం మొదలైంది.

మహాదేవుడు

• రుద్రదేవుడి సోదరుడు; సుమారు 1196 నుంచి 1199 వరకు కొద్దికాలమే పాలించాడు. ఆయన కుమారుడే గణపతిదేవుడు.

గణపతిదేవుడు

• కాకతీయుల్లో ఎక్కువ కాలం (1199-1262) పాలించిన రాజు. 1230ల్లో దండయాత్రలు చేసి గోదావరి, కృష్ణా డెల్టా ప్రాంతాలను రాజ్యంలో కలిపాడు.
• ఆయన కాలంలోనే రాజ్యం గరిష్ఠ విస్తీర్ణానికి చేరింది. తెలుగు మాట్లాడే మెట్ట ప్రాంతం, డెల్టా ఒకే పాలనలోకి వచ్చాయి.
• రాజధానిని హనుమకొండ నుంచి ఓరుగల్లుకు పూర్తిగా మార్చింది గణపతిదేవుడేనని ఎక్కువ ఆధారాలు చెబుతాయి. ఓరుగల్లు చుట్టూ రాతి గోడ, కందకం, బురుజులు కట్టించాడు.
• విదేశీ వ్యాపారులను ప్రోత్సహించడానికి ఒక నిర్ణీత సుంకం మినహా మిగతా పన్నులు తొలగించాడు.
• పాకాల సరస్సును సుమారు 1213 లో గణపతిదేవుడు నిర్మించాడని వరంగల్ జిల్లా పేజీ చెబుతుంది; అది 30 చ.కి.మీ. విస్తీర్ణంలో ఉంది. రామప్ప చెరువు కూడా ఆయన కాలంలోనే కట్టారని ములుగు జిల్లా అధికారిక పేజీ పేర్కొంటుంది.
• ఆయన సేనాని రేచర్ల రుద్రుడు 1213 లో రామప్ప దేవాలయాన్ని ప్రారంభించాడు. ఆయన సోదరి మైలమ బయ్యారం చెరువు శాసనం వేయించింది; ఇది వంశ చరిత్రకు ముఖ్యమైన ఆధారం.

రుద్రమదేవి

• గణపతిదేవుడికి కుమారులు లేకపోవడంతో కుమార్తె రుద్రమదేవిని సహపాలకురాలిగా నియమించాడు. ఆమె “రుద్రదేవ మహారాజు” అనే పురుష బిరుదుతో పాలించింది.
• భారతదేశ చరిత్రలో అతి కొద్దిమంది రాణుల్లో ఆమె ఒకరు. తూర్పు చాళుక్య వంశానికి చెందిన నిడదవోలు రాకుమారుడు వీరభద్రుడు ఆమె భర్త.
• దేవగిరి యాదవ రాజు మహాదేవుడి దాడిని తిప్పికొట్టింది. ఆమె సేనానులు పోతి నాయకుడు, ప్రోలి నాయకుడు గజపతుల దండయాత్రను అడ్డుకున్నారు.
• కాయస్థ వంశ సామంతుడు అంబదేవుడు ఆమె కాలంలో తిరుగుబాటు చేసి స్వతంత్ర రాజ్యం ఏర్పరచాడు. ఈ తిరుగుబాటును తర్వాత ప్రతాపరుద్రుడు అణచాడు.
• గణపతిదేవుడు మొదలుపెట్టిన కోట పనులను కొనసాగించి, గోడ ఎత్తు పెంచి, బయట రెండో మట్టి గోడ, వెడల్పైన కందకం కట్టించింది.
• వెనిస్ యాత్రికుడు మార్కో పోలో సుమారు 1289-1293 మధ్య దక్షిణ భారతదేశాన్ని సందర్శించి ఆమె పాలనను ప్రశంసించాడు. అయితే ఆయన ఆమెను గణపతిదేవుడి భార్యగా పొరపాటుగా రాశాడు; శాసనాలు ఆమె కుమార్తె అని స్పష్టంగా చూపుతాయి.

రెండో ప్రతాపరుద్రుడు

• రుద్రమదేవి కుమార్తె ముమ్మడమ్మ కుమారుడు, అంటే రుద్రమదేవికి మనవడు. 1289 నుంచి 1323 వరకు పాలించిన చివరి కాకతీయ రాజు.
• సింహాసనం ఎక్కగానే సైన్యాన్ని పునర్వ్యవస్థీకరించి అంబదేవుడిని, అతనికి సహాయం చేసిన యాదవులను ఓడించాడు. నెల్లూరు, త్రిపురాంతకం ప్రాంతాలపై మళ్లీ పట్టు సాధించాడు.
• విద్యానాథుడు రాసిన “ప్రతాపరుద్ర యశోభూషణం” (ప్రతాపరుద్రీయం) గ్రంథం ఆయన పేరు మీదే ఉంది.
• ఆయన కాలంలోనే ఓరుగల్లు నగరం చారిత్రక ప్రాముఖ్యత శిఖరానికి చేరిందని గ్రేటర్ వరంగల్ మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ పేజీ చెబుతుంది. కానీ ఢిల్లీ సుల్తానుల దాడులూ ఆయన కాలంలోనే వచ్చాయి.

ఢిల్లీ సుల్తానుల దాడులు, కాకతీయుల పతనం

సంవత్సరం	సంఘటన
1303	అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ తొలి దాడి; ఉప్పరపల్లి యుద్ధంలో కాకతీయ సైన్యం గెలిచింది
1309-1310	మాలిక్ కాఫూర్ ముట్టడి; ఫిబ్రవరి 1310 లో సంధి, ఏటా కప్పం
1318	కప్పం ఆపడంతో ఖుస్రో ఖాన్ దాడి; మళ్లీ లొంగుబాటు
1320	ఖిల్జీ వంశం పతనం తర్వాత ప్రతాపరుద్రుడు స్వతంత్రం ప్రకటన
1321	ఉలుగ్ ఖాన్ (జౌనా ఖాన్) తొలి ముట్టడి విఫలం
1323	ఉలుగ్ ఖాన్ రెండో దాడి; ఐదు నెలల ముట్టడి తర్వాత ఓరుగల్లు పతనం

• 1310 సంధి సమయంలోనే కోహినూర్ వజ్రం కాకతీయుల నుంచి అల్లావుద్దీన్‌కు చేరి ఉంటుందని చరిత్రకారులు భావిస్తారు.
• 1323 లో ఓరుగల్లును గెలిచిన ఉలుగ్ ఖాన్ ఆ నగరానికి సుల్తాన్‌పూర్ అని పేరు పెట్టాడు. ఉలుగ్ ఖాన్ తర్వాత మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ పేరుతో సుల్తాన్ అయ్యాడు.
• బందీగా ఢిల్లీకి తీసుకెళ్తుండగా ప్రతాపరుద్రుడు నర్మదా నది తీరాన మరణించాడని 1330 నాటి ముసునూరి ప్రోలయ నాయకుడి విలస శాసనం చెబుతుంది. ఆయన ఆత్మహత్య చేసుకున్నాడని ఇతర ఆధారాలను కలిపి చరిత్రకారులు భావిస్తారు.
• తర్వాత ముసునూరి నాయకులు నాయకులందరినీ కూడగట్టి 1336 లో ఓరుగల్లును తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు.

పాలనా వ్యవస్థ: నాయంకర విధానం, సమాజం

నాయంకర విధానం

• కాకతీయ రాజ్యాన్ని 77 నాయంకరాలుగా విభజించారు. ప్రతి నాయంకరం ఒక నాయకుడి అధీనంలో ఉండేది; అతను సైనికాధిపతిగా, ప్రాంత పాలకుడిగా రెండు పాత్రలూ పోషించేవాడు.
• తర్వాత విజయనగర సామ్రాజ్యం నాయకుల పాత్రను ఒక ప్రామాణిక పాలనా-సైనిక వ్యవస్థగా విస్తరించింది; అక్కడ నాయకులకు సైనిక సేవకు బదులుగా భూభాగాలు (నాయంకరాలు) ఇచ్చేవారు.

సమాజం

• పుట్టుకతో సంబంధం లేకుండా ఎవరైనా “నాయక” బిరుదు పొందవచ్చు. రైతులను సైన్యంలో చేర్చుకోవడం వల్ల కొత్త యోధ వర్గం ఏర్పడి, సమాజంలో పైకి ఎదిగే అవకాశాలు పెరిగాయి.
• చాలా కాకతీయ శాసనాలు వంశ వర్ణాన్ని పేర్కొనలేదు. పేర్కొన్న వాటిలో ఎక్కువగా తమను శూద్రులుగానే చెప్పుకున్నారు.

చెరువులు, నీటిపారుదల

• మెట్ట ప్రాంతాల్లో వర్షపు నీటిని నిల్వ చేసే “చెరువుల” నిర్మాణం కాకతీయ కాలంలో విస్తృతంగా జరిగింది. కాకతీయుల కింద ఉన్న యోధ కుటుంబాలు సుమారు 5000 చెరువులు కట్టించాయని అంచనా.
• పాకాల, రామప్ప వంటి పెద్ద చెరువులు ఇప్పటికీ సాగుకు ఉపయోగపడుతున్నాయి. రామప్ప ఆలయ పరిసరాల్లోని కాకతీయ జలాశయం, సాగునీటి కాలువలు ఆలయ విలువలో భాగమని UNESCO కూడా పేర్కొంది.
• లక్నవరం సరస్సు కూడా 13వ శతాబ్దంలో కాకతీయులు కట్టినదే. మూడు సన్నని లోయలను చిన్న కట్టలతో మూసి ఈ సరస్సును ఏర్పరిచారు; కొండలే సహజ గోడలుగా పనిచేశాయి.
• కాకతీయ కాలంలో కట్టిన ఆలయాలు, చెరువులు ఆనాటి సమాజం, కళ, వాస్తు గురించి తెలుసుకోవడానికి ముఖ్యమైన ఆధారాలని చరిత్రకారులు చెబుతారు.

కట్టడాలు: వాస్తు, శిల్పం

వేయి స్తంభాల గుడి (రుద్రేశ్వర స్వామి ఆలయం)

• హనుమకొండ కొండ దిగువన ఉంది. పర్యాటక శాఖ పేజీ ప్రకారం దీనిని 1163 లో రుద్రదేవుడు నిర్మించాడు.
• ఇది నక్షత్రాకారంలో ఉన్న త్రికూటాలయం. శివుడు, విష్ణువు, సూర్యుడు అనే ముగ్గురు దేవతలకు వేర్వేరు గర్భగుడులు ఉన్నాయి.
• ఒకే రాతిలో చెక్కిన నంది విగ్రహం ఇక్కడి ప్రత్యేకత.
• గ్రేటర్ వరంగల్ కార్పొరేషన్ పేజీ నిర్మాణ కాలాన్ని 1196-1256 గా ఇచ్చి, ప్రతాపరుద్రుడు పని పూర్తి చేశాడని చెబుతుంది. ఆధారాల్లో ఈ భేదం ఉన్నా, పర్యాటక శాఖ పేజీ, టాల్బోట్ వివరణ రెండూ “1163, రుద్రదేవుడు” అనే చెబుతాయి.

రామప్ప దేవాలయం (కాకతీయ రుద్రేశ్వర ఆలయం)

• ములుగు జిల్లా పాలంపేట గ్రామంలో, హైదరాబాద్‌కు సుమారు 200 కి.మీ. ఈశాన్యంలో ఉంది. గణపతిదేవుడి సేనాని రేచర్ల రుద్రుడు 1213 లో ప్రారంభించగా, నిర్మాణానికి సుమారు 40 ఏళ్లు పట్టింది.
• దేవుడి పేరు కాకుండా శిల్పి పేరుతో పిలిచే ఆలయం ఇదొక్కటే అని పర్యాటక శాఖ రామప్ప పేజీ చెబుతుంది.
• ఆలయం ఇసుకరాతితో, దూలాలు స్తంభాలు గ్రానైట్, డోలరైట్ రాళ్లతో కట్టారు. పిరమిడ్ ఆకార విమానాన్ని రంధ్రాలున్న తేలికపాటి “తేలే ఇటుకల” (floating bricks)తో నిర్మించారు.
• భూకంపాలను తట్టుకునేలా “శాండ్‌బాక్స్” (ఇసుక పెట్టె) పునాది వాడారు. ఈ ఇంజినీరింగ్ ప్రత్యేకతనే UNESCO మొదటి ప్రమాణం (criterion i) కింద ప్రస్తావించింది.
• కఠినమైన డోలరైట్‌లో చెక్కిన మదనికలు, గజ-వ్యాళాల వంటి బ్రాకెట్ శిల్పాలు లోహంలా మెరుస్తాయి. ఇవి కాకతీయ నాట్య సంప్రదాయాలను చూపుతాయని UNESCO మూడో ప్రమాణం (criterion iii) చెబుతుంది.
• 1914 లోనే దీనిని రక్షిత కట్టడంగా గుర్తించారు; ASI హైదరాబాద్ సర్కిల్ నిర్వహిస్తోంది. 2021 లో ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ 44వ సమావేశంలో UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో చేరింది.

వరంగల్ కోట, కాకతీయ కళా తోరణం

• ఓరుగల్లు అంటే “ఒక రాయి” అని అర్థం; కోటలోని పెద్ద గ్రానైట్ బండ వల్ల ఈ పేరు వచ్చింది. ఏకశిలా నగరం అనే పేరూ ఉంది.
• కోట నిర్మాణం గణపతిదేవుడి కాలంలో మొదలై, రుద్రమదేవి కాలంలో మరింత బలపడింది. కోటకు నాలుగు పెద్ద రాతి ద్వారాలు ఉన్నాయని వరంగల్ జిల్లా కోట పేజీ చెబుతుంది.
• ఈ నాలుగు ద్వారాలు కోట మధ్యలోని స్వయంభూ శివాలయానికి చెందిన తోరణాలు; వీటినే కాకతీయ కళా తోరణాలు అంటారు.
• కాకతీయ కళా తోరణాన్ని 2010 లో UNESCO తాత్కాలిక జాబితాకు పంపారు. అయితే ఇప్పటివరకు పూర్తి ప్రపంచ వారసత్వ గుర్తింపు పొందిన కాకతీయ కట్టడం రామప్ప ఒక్కటే.

ఒక ఉదాహరణ: క్రమాన్ని గుర్తుంచుకోవడం, ప్రశ్న పరిష్కారం

స్వతంత్ర రాజుల క్రమం గుర్తుపెట్టుకోవడానికి “రు-మ-గ-రు-ప్ర” (రుద్రదేవుడు, మహాదేవుడు, గణపతిదేవుడు, రుద్రమదేవి, ప్రతాపరుద్రుడు) అని చదవండి. ఇందులో రెండు “రు”లు ఉంటాయి: మొదటిది పురుషుడు రుద్రదేవుడు, రెండోది రాణి రుద్రమదేవి.

ఉదాహరణ ప్రశ్న: “రామప్ప దేవాలయం నిర్మాణం ప్రారంభమైనప్పుడు కాకతీయ సింహాసనంపై ఎవరు ఉన్నారు?” ఆలయం 1213 లో మొదలైంది. పట్టికలో 1213 ఏ రాజు కాలంలో పడుతుందో చూడండి: గణపతిదేవుడు 1199-1262. రేచర్ల రుద్రుడు ఆయన సేనాని అని తెలిస్తే జవాబు మరింత ఖాయమవుతుంది. పాకాల సరస్సు (సుమారు 1213) కూడా ఇదే కాలం కాబట్టి “1213 = గణపతిదేవుడు” అనే జత ఒక్కటే రెండు ప్రశ్నలకు పనికొస్తుంది.

తరచూ కలిపేసే అంశాలు

• రుద్రదేవుడు vs రేచర్ల రుద్రుడు: రుద్రదేవుడు రాజు, వేయి స్తంభాల గుడి (1163) కట్టించాడు. రేచర్ల రుద్రుడు గణపతిదేవుడి సేనాని, రామప్ప (1213) కట్టించాడు.
• రుద్రేశ్వర ఆలయం రెండు: వేయి స్తంభాల గుడినీ, రామప్పనీ రెండింటినీ “రుద్రేశ్వర” ఆలయాలు అంటారు. ప్రశ్నలో హనుమకొండ ఉంటే వేయి స్తంభాల గుడి, పాలంపేట ఉంటే రామప్ప.
• UNESCO గుర్తింపు: ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో ఉన్న కాకతీయ కట్టడం రామప్ప మాత్రమే; కాకతీయ తోరణం తాత్కాలిక జాబితాలో ఉంది. కొన్ని పర్యాటక పేజీలు వేయి స్తంభాల గుడిని కూడా UNESCO కట్టడంగా రాస్తాయి, కానీ UNESCO జాబితాలో అది లేదు.
• మొదటి, రెండో ప్రతాపరుద్రుడు: రుద్రదేవుడికే “మొదటి ప్రతాపరుద్రుడు” అనే పేరు ఉంది. ఢిల్లీ సుల్తానులతో పోరాడిన చివరి రాజు రెండో ప్రతాపరుద్రుడు.
• రుద్రమదేవి బంధుత్వం: ఆమె గణపతిదేవుడి కుమార్తె, భార్య కాదు. ప్రతాపరుద్రుడు ఆమె కుమారుడు కాదు, మనవడు.

నా అభిప్రాయం: కాకతీయుల్లో పరీక్షకు అత్యంత విలువైన అంశం “చెరువు-ఆలయం-నాయకుడు” అనుసంధానం. గ్రూప్-2 మెయిన్స్ లాంటి వివరణాత్మక ప్రశ్నల్లో కాకతీయులు మెట్ట ప్రాంతాన్ని సాగులోకి ఎలా తెచ్చారో రాస్తే ఎక్కువ మార్కులు వస్తాయి. తేదీలకు అంత సమయం ఇవ్వకండి; పట్టికను ఒక్కసారి కంఠస్థం చేసి వదిలేయండి.

పరిమితి: కాకతీయ కాలపు సాహిత్యం (పాల్కురికి సోమనాథుడు, మారన, విద్యానాథుడు వంటి కవుల రచనలు) ఈ వ్యాసంలో లేదు. జాయపసేనాని నృత్తరత్నావళి, మోటుపల్లి అభయ శాసనం కూడా లేవు. ఈ అంశాలను అధికారిక మూలంలో నిర్ధారించుకుని విడిగా చదవాలి. చిన్న నోట్స్ తయారీకి షార్ట్ నోట్స్ వ్యాసం ఉపయోగపడుతుంది. మరిన్ని చరిత్ర వ్యాసాలు భారత చరిత్ర విభాగంలో ఉన్నాయి.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. కాకతీయులను స్వతంత్ర పాలకులుగా చూపే తొలి శాసనమైన 1163 నాటి అనుమకొండ శాసనాన్ని ఏ రాజు వేయించాడు? (A) రెండో ప్రోలరాజు (B) రుద్రదేవుడు (C) మహాదేవుడు (D) గణపతిదేవుడు

సమాధానం

(B) రుద్రదేవుడు. రెండో ప్రోలరాజు వేయించిన 1149 నాటి సనిగరం శాసనం కాకతీయులను సామంతులుగా చూపే చివరిది. ఆయన కుమారుడు రుద్రదేవుడు 1163 లో అనుమకొండ శాసనంలో చాళుక్యుల ప్రస్తావన లేకుండా తనను స్వతంత్ర రాజుగా చూపించుకున్నాడు. అదే ఏడాది వేయి స్తంభాల గుడి కూడా కట్టించాడు. ప్రోలరాజు తూర్పు ప్రాంతాల్లో కాకతీయ ప్రభావం పెంచే ప్రయత్నంలోనే యుద్ధంలో మరణించాడు; స్వతంత్ర ప్రకటన రుద్రదేవుడి కాలంలో జరిగింది.

2. పాలంపేటలోని రామప్ప దేవాలయ నిర్మాణాన్ని 1213 లో ప్రారంభించిన కాకతీయ సేనాని ఎవరు? (A) మల్యాల గుండ సేనాని (B) పోతి నాయకుడు (C) ఆదిదము మల్లు (D) రేచర్ల రుద్రుడు

సమాధానం

(D) రేచర్ల రుద్రుడు. రేచర్ల రుద్రుడు గణపతిదేవుడి సేనాని; ఆలయం దగ్గర దొరికిన శాసనం ఆయన 1213 లో దీనిని ప్రారంభించినట్లు చెబుతుంది. మల్యాల గుండ కూడా గణపతిదేవుడి సేనానే, కానీ ఆయన పేరు బూదపూర్ వంటి ఇతర శాసనాలతో ముడిపడి ఉంది. పోతి నాయకుడు రుద్రమదేవి సేనాని, ఆదిదము మల్లు ప్రతాపరుద్రుడి అధికారి. రాజు పేరు రుద్రదేవుడు, సేనాని పేరు రేచర్ల రుద్రుడు అనే తేడాను గుర్తుంచుకోండి.

3. రామప్ప దేవాలయాన్ని భూకంపాలను తట్టుకునేలా చేసిన పునాది సాంకేతికత ఏది అని UNESCO పేర్కొంది? (A) ఇసుక పెట్టె (శాండ్‌బాక్స్) పునాది (B) సున్నపు గచ్చుతో కట్టిన రాతి పునాది (C) ఇనుప బిగింపులతో కలిపిన రాతి పునాది (D) కలప దూలాల చట్రంతో వేసిన పునాది

సమాధానం

(A) ఇసుక పెట్టె (శాండ్‌బాక్స్) పునాది. UNESCO ప్రకారం కాకతీయ శిల్పులు పునాదికి ఇసుకను వాడారు; దీనినే శాండ్‌బాక్స్ పునాది అంటారు. దీనితో పాటు విమానానికి తేలికపాటి తేలే ఇటుకలు వాడారు. ఈ రెండూ కలిసి ఆలయాన్ని భూకంపాలను తట్టుకునే కట్టడంగా చేశాయని UNESCO మొదటి ప్రమాణం కింద ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించింది. సున్నపు గచ్చు, ఇనుప బిగింపులు, కలప చట్రం అనేవి ఇక్కడ ప్రస్తావించిన పద్ధతులు కావు.

4. వెనిస్ యాత్రికుడు మార్కో పోలో దక్షిణ భారత పర్యటనలో ఏ కాకతీయ పాలకుడి పాలనను ప్రశంసించాడు? (A) గణపతిదేవుడు (B) రెండో ప్రతాపరుద్రుడు (C) రుద్రమదేవి (D) మహాదేవుడు

సమాధానం

(C) రుద్రమదేవి. మార్కో పోలో సుమారు 1289-1293 మధ్య వచ్చి రుద్రమదేవి పాలనను, ఆమె స్వభావాన్ని మెచ్చుకుంటూ రాశాడు. ఆయన ఆమెను గణపతిదేవుడి భార్యగా పొరపాటుగా పేర్కొన్నాడు, కాబట్టి గణపతిదేవుడి పేరు ఆప్షన్‌లో చూసి తికమకపడకూడదు. ఆమె మరణించిన 1289 లోనే ప్రతాపరుద్రుడు సింహాసనం ఎక్కాడు. అయినా యాత్రా వర్ణనలో ప్రశంస అందుకున్నది రాణే.

5. చివరి కాకతీయ రాజు రెండో ప్రతాపరుద్రుడి తల్లి ఎవరు? (A) ముమ్మడమ్మ (B) గణపమ్మ (C) మైలమ (D) ముప్పమ

సమాధానం

(A) ముమ్మడమ్మ. రుద్రమదేవికి కుమారులు లేరు; ఆమె కుమార్తె ముమ్మడమ్మకు పుట్టిన ప్రతాపరుద్రుడే వారసుడయ్యాడు. అంటే ప్రతాపరుద్రుడు రుద్రమదేవికి మనవడు. గణపమ్మ గణపతిదేవుడి మరో కుమార్తె, మైలమ ఆయన సోదరి, ముప్పమ రెండో ప్రోలరాజు భార్య. బంధుత్వ ప్రశ్నల్లో ఈ నలుగురు స్త్రీల పేర్లు తరచూ కలిసిపోతాయి.

6. వరంగల్ జిల్లా అధికారిక సమాచారం ప్రకారం సుమారు 1213 లో పాకాల సరస్సును నిర్మించిన కాకతీయ రాజు ఎవరు? (A) రుద్రదేవుడు (B) రెండో ప్రోలరాజు (C) రుద్రమదేవి (D) గణపతిదేవుడు

సమాధానం

(D) గణపతిదేవుడు. పాకాల సరస్సును సుమారు 1213 లో గణపతిదేవుడు కట్టించాడని వరంగల్ జిల్లా పేజీ స్పష్టంగా చెబుతుంది. 1213 అనేది 1199-1262 మధ్య గణపతిదేవుడి పాలనలోనే పడుతుంది. రామప్ప చెరువు కూడా ఆయన కాలంలోనే కట్టారు. రుద్రమదేవి కోటను బలపరిచినా, పెద్ద చెరువుల నిర్మాణం గణపతిదేవుడి కాలానికే చెందుతుంది.

7. హనుమకొండలోని వేయి స్తంభాల గుడి త్రికూటాలయంలో పూజలు అందుకునే ముగ్గురు దేవతలు ఎవరు? (A) శివుడు, విష్ణువు, బ్రహ్మ (B) శివుడు, విష్ణువు, సూర్యుడు (C) శివుడు, పార్వతి, గణపతి (D) శివుడు, సూర్యుడు, దుర్గ

సమాధానం

(B) శివుడు, విష్ణువు, సూర్యుడు. ఈ ఆలయం నక్షత్రాకారంలో మూడు గర్భగుడులతో కట్టిన త్రికూటాలయం. ఒక్కో గర్భగుడిలో శివుడు, విష్ణువు, సూర్యుడు ఉన్నారు. త్రిమూర్తులు అనే భావనతో చాలామంది బ్రహ్మను ఎంచుకుంటారు, కానీ ఇక్కడ బ్రహ్మకు బదులు సూర్యుడు ఉన్నాడు. కాకతీయులు శైవులైనా ఈ ఆలయంలో ఇతర దేవతలకూ స్థానం ఇచ్చారు.

8. 1323 లో ఓరుగల్లును జయించిన తర్వాత ఢిల్లీ సుల్తానుల సేనాని ఆ నగరానికి పెట్టిన కొత్త పేరు ఏమిటి? (A) దౌలతాబాద్ (B) ఫిరోజాబాద్ (C) సుల్తాన్‌పూర్ (D) మహమ్మదాబాద్

సమాధానం

(C) సుల్తాన్‌పూర్. ఉలుగ్ ఖాన్ ఐదు నెలల ముట్టడి తర్వాత 1323 లో ఓరుగల్లును గెలిచి దానికి సుల్తాన్‌పూర్ అని పేరు పెట్టాడు. మిగతా ఆప్షన్లు ఓరుగల్లుకు పెట్టిన పేర్లు కావు. ఉలుగ్ ఖాన్ తర్వాత మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్‌గా సుల్తాన్ కావడంతో ఈ రెండు పేర్లూ కలిసిపోతాయి. తర్వాత ముసునూరి నాయకులు 1336 లో నగరాన్ని ఢిల్లీ సుల్తానుల నుంచి తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు.

9. కాకతీయుల నాయంకర విధానంలో ఒక్కో నాయంకరాన్ని అధీనంలో ఉంచుకున్న నాయకుడు ఏ రెండు పాత్రలు పోషించేవాడు? (A) ఆలయ అర్చకుడు, ధర్మకర్త (B) వ్యాపార సంఘ పెద్ద, సుంకాధికారి (C) ఆస్థాన కవి, రాజ మంత్రి (D) సైనికాధిపతి, ప్రాంత పాలకుడు

సమాధానం

(D) సైనికాధిపతి, ప్రాంత పాలకుడు. కాకతీయ రాజ్యాన్ని 77 నాయంకరాలుగా విభజించి ఒక్కోదాన్ని ఒక నాయకుడి అధీనంలో ఉంచారు. ఆ నాయకుడు సైనికాధిపతిగానూ, ఆ ప్రాంతానికి పాలకుడిగానూ రెండు పాత్రలు పోషించాడు. పుట్టుకతో సంబంధం లేకుండా ఎవరైనా నాయక బిరుదు పొందవచ్చు కాబట్టి ఈ విధానం యోధ వర్గాన్ని విస్తరించింది. తర్వాత విజయనగర సామ్రాజ్యం నాయకుల పాత్రను ఇంకా విస్తరించింది.

10. 1310 లో మాలిక్ కాఫూర్ ముట్టడి ముగిసిన తర్వాత ప్రతాపరుద్రుడి పరిస్థితి ఏమైంది? (A) రాజుగా కొనసాగుతూ ఢిల్లీకి ఏటా కప్పం కట్టాడు (B) బందీగా ఢిల్లీకి తరలించబడ్డాడు (C) రాజ్యాన్ని కుమారుడికి అప్పగించి సన్యసించాడు (D) ఢిల్లీ సైన్యాన్ని ఓడించి స్వతంత్రుడిగా నిలిచాడు

సమాధానం

(A) రాజుగా కొనసాగుతూ ఢిల్లీకి ఏటా కప్పం కట్టాడు. కాకతీయ రాజ్యంపై అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ దృష్టి పడటానికి ప్రధాన కారణం దోచుకోగల సంపద. ఫిబ్రవరి 1310 సంధి తర్వాత ప్రతాపరుద్రుడు సింహాసనంపైనే ఉండి సామంతుడిగా కప్పం కట్టాడు. బందీగా ఢిల్లీకి తరలించడం 1323 చివరి దాడిలో జరిగింది. ఢిల్లీ సేనను కాకతీయ సైన్యం ఓడించింది 1303 దాడిలో (ఉప్పరపల్లి), 1321 ముట్టడిలో; 1310 లో కాదు.

FAQ

కాకతీయులు స్వతంత్ర రాజులుగా ఎప్పుడు ప్రకటించుకున్నారు?

రుద్రదేవుడు వేయించిన 1163 నాటి అనుమకొండ శాసనం కాకతీయులను స్వతంత్ర పాలకులుగా చూపే తొలి శాసనం. అంతకుముందు వారు రాష్ట్రకూటులు, కళ్యాణి చాళుక్యులకు సామంతులుగా ఉన్నారు.

రామప్ప దేవాలయాన్ని ఎవరు నిర్మించారు? UNESCO గుర్తింపు ఎప్పుడు వచ్చింది?

గణపతిదేవుడి సేనాని రేచర్ల రుద్రుడు 1213 లో ఈ ఆలయ నిర్మాణం ప్రారంభించాడు. ఇది ములుగు జిల్లా పాలంపేటలో ఉంది. 2021 లో ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ 44వ సమావేశంలో దీనిని UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా ప్రకటించారు.

కాకతీయ రాజధాని హనుమకొండ నుంచి ఓరుగల్లుకు ఎప్పుడు మారింది?

తొలి రాజధాని హనుమకొండ (అనుమకొండ). గణపతిదేవుడి కాలంలో రాజధాని పూర్తిగా ఓరుగల్లుకు మారిందని ఎక్కువ ఆధారాలు చెబుతాయి. ఓరుగల్లు 1195 నాటికే రాజధానిగా ఏర్పడిందని కొందరు చరిత్రకారులు రాశారు.

కాకతీయ రాజ్యం ఎలా అంతమైంది?

1310 లో మాలిక్ కాఫూర్ ముట్టడి తర్వాత ప్రతాపరుద్రుడు ఢిల్లీకి కప్పం కట్టాడు. 1323 లో ఉలుగ్ ఖాన్ (తర్వాతి మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్) ఐదు నెలల ముట్టడితో ఓరుగల్లును గెలిచి దానికి సుల్తాన్‌పూర్ అని పేరు పెట్టాడు. బందీగా ఢిల్లీకి తీసుకెళ్తుండగా నర్మదా తీరాన ప్రతాపరుద్రుడు మరణించాడు.

Sources

• UNESCO World Heritage Centre: Kakatiya Rudreshwara (Ramappa) Temple, Telangana
• Warangal District, Government of Telangana: History
• Warangal District: Pakhal Lake
• Warangal District: Warangal Fort
• Mulugu District: Ramappa Temple
• Mulugu District: Laknavaram Lake
• Hanumakonda District: History
• Incredible India (Ministry of Tourism): Thousand Pillar Temple
• Incredible India (Ministry of Tourism): Ramappa Temple
• Incredible India (Ministry of Tourism): Warangal Fort
• Greater Warangal Municipal Corporation: Know Your Corporation
• TGPSC Group-II Scheme and Syllabus
• APPSC Group-II Services Notification No. 37/2026
• Wikipedia: Kakatiya dynasty
• Wikipedia: Prataparudra
• Wikipedia: Rudrama Devi
• Wikipedia: Ramappa Temple
• Wikipedia: Kakatiya Kala Thoranam
• Wikipedia: Nayaka dynasties
• Wikipedia: Warangal