1953 లో ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడటానికి దారితీసిన సంఘటనలు ఏమిటి?

మద్రాసు రాష్ట్రంలోని తెలుగు ప్రాంతాలను వేరు చేయాలనే ఆంధ్రోద్యమం 1913 నుంచి నడిచినా, స్వాతంత్ర్యం తర్వాత కేంద్ర నాయకత్వం దార్ కమిషన్, JVP కమిటీల ద్వారా భాషా రాష్ట్రాలను వాయిదా వేసింది. పొట్టి శ్రీరాములు 19 అక్టోబర్ 1952 న మొదలుపెట్టిన ఆమరణ దీక్షలో 15 డిసెంబర్ 1952 న మరణించడంతో ఆంధ్రలో తీవ్ర ఆందోళన చెలరేగింది; డిసెంబర్ 1952 లోనే ప్రధాని నెహ్రూ ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఏర్పాటును ప్రకటించారు. వాంఛూ నివేదిక, ఆంధ్ర రాష్ట్ర చట్టం, 1953 తర్వాత 1 అక్టోబర్ 1953 న 11 జిల్లాలతో, కర్నూలు రాజధానిగా ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడింది.

ఈ వ్యాసంలోని సంఘటనలు, తేదీలు ప్రధానంగా NCERT 12వ తరగతి ‘స్వాతంత్ర్యానంతర భారత రాజకీయాలు’ మొదటి అధ్యాయం, నెహ్రూ స్మారక నిధి నిర్వహించే నెహ్రూ ఆర్కైవ్‌లోని అసలు పత్రాల నుంచి తీసుకున్నవి: 19 డిసెంబర్ 1952 పార్లమెంట్ ప్రకటన, 15 మార్చి 1953 క్యాబినెట్ నోట్, 25 మార్చి 1953 ప్రకటన.

పరీక్షల్లో ఈ అంశం

APPSC

• APPSC గ్రూప్-2 నోటిఫికేషన్ నం. 37/2026 మెయిన్స్ పేపర్-I సెక్షన్ A (ఆంధ్రప్రదేశ్ సామాజిక, సాంస్కృతిక చరిత్ర, 75 మార్కులు) లోని నాలుగో యూనిట్‌లో “1953 ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఏర్పాటుకు దారితీసిన సంఘటనలు” అనే లైన్ నేరుగా ఉంది.
• అదే యూనిట్‌లో ఆంధ్ర మహాసభల పాత్ర, ప్రముఖ నాయకులు, పత్రికల పాత్ర కూడా ఉన్నాయి. ఐదో యూనిట్ విశాలాంధ్ర మహాసభ, రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ సంఘం, పెద్దమనుషుల ఒప్పందంతో మొదలవుతుంది. ఈ పరీక్ష విధానం APPSC గ్రూప్-2 పరీక్ష విధానం వ్యాసంలో వివరంగా ఉంది.

TSPSC

• TSPSC గ్రూప్-2 సిలబస్ పేపర్-IV (తెలంగాణ ఉద్యమం, రాష్ట్ర అవతరణ) లో “1953 లో ఫజల్ అలీ నేతృత్వంలో SRC ఏర్పాటుకు కారణాలు”, “1956 ఆంధ్రప్రదేశ్ అవతరణ, పెద్దమనుషుల ఒప్పందం” ఉన్నాయి.
• SRC ఏర్పాటుకు కారణాల్లో ఆంధ్ర రాష్ట్ర అవతరణే మొదటిది కాబట్టి, తెలంగాణ అభ్యర్థులకు కూడా ఈ నేపథ్యం తప్పనిసరి. పేపర్ల వారీ విభజన కోసం TSPSC గ్రూప్-2 పరీక్ష విధానం చూడండి.

ఆంధ్రోద్యమం పుట్టుక (1913-1937)

మద్రాసు ప్రావిన్సులో తెలుగు ప్రాంతాలు

• బ్రిటిష్ పాలనలో రాష్ట్రాల సరిహద్దులు పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం లేదా ఆక్రమించిన భూభాగాల ఆధారంగా గీశారు. భాషను పట్టించుకోలేదు.
• ఇప్పటి తమిళనాడు, ఆంధ్రప్రదేశ్, కేరళ, కర్ణాటకలోని కొన్ని ప్రాంతాలన్నీ పాత మద్రాసు ప్రావిన్సులోనే ఉండేవి. బ్రిటిష్ వారు గీసిన ఈ సరిహద్దులు కృత్రిమమైనవని జాతీయోద్యమం భావించింది అని NCERT చెబుతుంది.

బాపట్ల ఆంధ్ర మహాసభ, 1913

• మొదటి ఆంధ్ర మహాసభ 26 మే 1913 న బాపట్లలో జరిగింది. దాదాపు 800 మంది ప్రతినిధులు హాజరయ్యారని డెక్కన్ క్రానికల్ కథనం చెబుతుంది.
• కొండా వెంకటప్పయ్య, భోగరాజు పట్టాభి సీతారామయ్య, పింగళి వెంకయ్య వంటి నాయకులు ఈ సభలో పాల్గొన్నారు. తెలుగువారికి ప్రత్యేక ప్రావిన్సు కావాలనే డిమాండ్‌కు ఈ సభ ఊపునిచ్చింది.

కాంగ్రెస్ గుర్తింపు

• 1913 నుంచే ఆంధ్రను ప్రత్యేక భాషా ప్రావిన్సుగా గుర్తించాలనే ఉద్యమం ఉందని, 1915 కలకత్తా కాంగ్రెస్ దానిని ప్రత్యేక కాంగ్రెస్ సర్కిల్‌గా గుర్తించిందని JVP కమిటీ నివేదిక ముసాయిదా ఫుట్‌నోట్ చెబుతుంది. కొన్ని పుస్తకాలు ఆంధ్ర ప్రాంతీయ కాంగ్రెస్ ఏర్పాటుకు వేరే సంవత్సరం ఇస్తాయి; ఇక్కడ ఆర్కైవ్ తేదీనే పాటించాం.
• 1920 నాగ్‌పూర్ సమావేశం తర్వాత కాంగ్రెస్ తన సొంత ప్రాంతీయ కమిటీలను భాషా ప్రాతిపదికన ఏర్పాటు చేసుకుంది అని NCERT చెబుతుంది.

శ్రీబాగ్ ఒడంబడిక, 1937

• కోస్తా జిల్లాల కంటే వెనుకబడతామనే భయం రాయలసీమ నాయకుల్లో ఉండేది. ఆ భయం తీర్చడానికి నవంబర్ 1937 లో కోస్తా, రాయలసీమ నాయకుల మధ్య శ్రీబాగ్ ఒడంబడిక కుదిరింది.
• దీనిని పట్టాభి సీతారామయ్య రూపొందించారు; ఆంధ్ర ప్రదేశ్ కాంగ్రెస్ కమిటీ డిసెంబర్ 1937 లో ఆమోదించింది.
• ప్రధాన షరతు: భవిష్యత్ ఆంధ్ర రాష్ట్రం రాజధాని లేదా హైకోర్టులో ఒకటి రాయలసీమ పట్టణంలో ఉండాలి. 1953 లో కర్నూలు రాజధాని కావడానికి ఈ ఒడంబడిక నేపథ్యం ఉంది.

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత వాయిదా

కేంద్రం వెనకడుగుకు కారణాలు

• దేశ విభజన జ్ఞాపకాలు తాజాగా ఉండటంతో భాషా రాష్ట్రాలు దేశాన్ని ముక్కలు చేస్తాయేమో అని నాయకులు భయపడ్డారు. సంస్థానాల భవిష్యత్తు కూడా అప్పటికి తేలలేదు.
• ఆర్థిక, సామాజిక సవాళ్ల నుంచి దృష్టి మళ్లుతుందనే కారణంతో కేంద్ర నాయకత్వం ఈ అంశాన్ని వాయిదా వేసింది అని NCERT వివరిస్తుంది.

దార్ కమిషన్, 1948

• రాజ్యాంగ పరిషత్ అధ్యక్షుడు 16 జూన్ 1948 న ఎస్.కె. దార్ అధ్యక్షతన భాషా ప్రయుక్త ప్రావిన్సుల కమిషన్‌ను నియమించారు. ఆంధ్ర, కర్ణాటక, కేరళ, మహారాష్ట్ర ప్రావిన్సుల ఏర్పాటును పరిశీలించడం దీని పని.
• ఈ కమిషన్ తన నివేదికను కాంగ్రెస్ జైపూర్ సమావేశానికి ముందు సమర్పించింది. అది అనుకూల, ప్రతికూల వాదనలు రెండింటినీ నమోదు చేసినా, కొత్త ప్రావిన్సులు వెంటనే ఏర్పడలేదు.

JVP కమిటీ, 1949

• దార్ నివేదిక తర్వాత జైపూర్ కాంగ్రెస్ జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ, వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్, పట్టాభి సీతారామయ్యలతో కమిటీ వేసింది. మూడు పేర్ల మొదటి అక్షరాలతో దీనిని JVP కమిటీ అంటారు.
• ఈ కమిటీ నివేదికకు నెహ్రూ రాసిన ముసాయిదా 26 మార్చి 1949 నాటిది.
• ప్రావిన్సుల సంఖ్య పెరిగితే కొత్త ప్రావిన్సులపై తీవ్రమైన ఆర్థిక భారం పడుతుందని, పరిపాలనా నాణ్యత దెబ్బతినవచ్చని కూడా కమిటీ హెచ్చరించింది.
• ఇతర డిమాండ్ల కంటే ఆంధ్ర డిమాండ్‌కు ఎక్కువ ఏకాభిప్రాయం ఉందని కమిటీ ఒప్పుకుంది. కానీ ఆంధ్ర ప్రావిన్సు కావాలంటే మద్రాసు నగరంపై వాదన వదులుకోవాలని, మిగతా మద్రాసు ప్రాంతాల అంగీకారం ఉండాలని షరతు పెట్టింది.

ఉద్యమం ఉధృతం

• కేంద్రం ఊగిసలాట వల్లే ఉద్యమం బలపడిందని NCERT చెబుతుంది. తెలుగు ప్రాంతాలను మద్రాసు నుంచి వేరు చేయాలనే ఈ ఉద్యమాన్ని NCERT “విశాలాంధ్ర ఉద్యమం” అని పిలుస్తుంది.
• ఆంధ్ర ప్రాంతంలోని దాదాపు అన్ని రాజకీయ శక్తులు మద్రాసు ప్రావిన్సు భాషా పునర్వ్యవస్థీకరణకు అనుకూలంగా నిలిచాయి.

పొట్టి శ్రీరాములు బలిదానం (1952)

ఆయన నేపథ్యం

• పొట్టి శ్రీరాములు (1901-1952) గాంధేయవాది, కాంగ్రెస్ నాయకుడు. ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో పాల్గొనడానికి ప్రభుత్వ ఉద్యోగం వదిలేశారు; వ్యక్తి సత్యాగ్రహంలోనూ పాల్గొన్నారు.
• మద్రాసు ప్రావిన్సు ఆలయాల్లో దళితులకు ప్రవేశం కల్పించాలని 1946 లో దీక్ష చేశారు.

ఆమరణ దీక్ష, మరణం

• ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రం కోసం 19 అక్టోబర్ 1952 న ఆమరణ నిరాహార దీక్ష ప్రారంభించారు. NCERT ప్రకారం 56 రోజుల తర్వాత, 15 డిసెంబర్ 1952 న దీక్షలోనే మరణించారు.
• ఆయన 15 డిసెంబర్ అర్ధరాత్రి, అంటే 16 డిసెంబర్ తెల్లవారుజామున మరణించారని కొన్ని ఆధారాలు చెబుతాయి. పరీక్షలో NCERT చెప్పిన 15 డిసెంబర్ 1952, 56 రోజులు సురక్షితం.

మరణం తర్వాత

• ఆంధ్ర ప్రాంతంలో తీవ్ర అశాంతి చెలరేగింది; ప్రజలు పెద్ద ఎత్తున వీధుల్లోకి వచ్చారు. పోలీసు కాల్పుల్లో పలువురు గాయపడ్డారు, కొందరు ప్రాణాలు కోల్పోయారు.
• నిరసనగా మద్రాసులో పలువురు శాసనసభ్యులు రాజీనామా చేశారు. ఈ ఒత్తిడితో డిసెంబర్ 1952 లోనే ప్రధాని ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఏర్పాటును ప్రకటించారు.

నెహ్రూ ప్రకటన, వాంఛూ నివేదిక (డిసెంబర్ 1952 - మార్చి 1953)

19 డిసెంబర్ 1952 ప్రకటన

• 9 డిసెంబర్ 1952 న రాజ్యసభలో (కౌన్సిల్ ఆఫ్ స్టేట్స్) చేసిన ప్రకటనకు కొనసాగింపుగా నెహ్రూ 19 డిసెంబర్ 1952 న లోక్‌సభలో కీలక ప్రకటన చేశారు.
• మద్రాసు రాష్ట్రంలోని తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతాలతో, మద్రాసు నగరం లేకుండా, ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పాటు చేస్తామని ప్రభుత్వం నిర్ణయించింది. ఇది రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 3 ప్రకారం జరుగుతుందని ప్రకటన స్పష్టం చేసింది; ఈ ఆర్టికల్ గురించి ముఖ్యమైన రాజ్యాంగ ఆర్టికల్స్ వ్యాసంలో ఉంది.

జస్టిస్ కె.ఎన్. వాంఛూ

• కొత్త రాష్ట్రం ఏర్పాటు వల్ల వచ్చే ఆర్థిక, ఇతర సమస్యలపై నివేదిక ఇవ్వడానికి రాజస్థాన్ హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి జస్టిస్ కె.ఎన్. వాంఛూను నియమించారు. ఆయన తర్వాత భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి అయ్యారు.
• వాంఛూ ఒక నెల మద్రాసు రాష్ట్రంలో ఉండి, ఆంధ్ర ప్రాంతంలో పర్యటించారు; ఐదు వేల వినతిపత్రాలు అందుకున్నారు. 7 ఫిబ్రవరి 1953 న నివేదిక సమర్పించారు.
• కొత్త రాష్ట్రం ఏర్పాటు వల్ల వచ్చే ఆర్థిక, ఇతర పరిణామాలే ఈ నివేదిక పరిధి. రాష్ట్రం ఏర్పాటు చేయాలా వద్దా అనేది ఆయనకు అప్పగించిన ప్రశ్న కాదు; ఆ నిర్ణయం అప్పటికే జరిగిపోయింది.

15 మార్చి 1953 క్యాబినెట్ నోట్

• కొత్త రాష్ట్రానికి 1 అక్టోబర్ 1953 సరైన తేదీ అని నెహ్రూ రాసిన క్యాబినెట్ నోట్ సూచించింది. ఆర్థిక అర్ధ సంవత్సరం ఆ రోజుతో ముగియడమే దీనికి కారణం. చట్టాన్ని జూలై-ఆగస్టు 1953 పార్లమెంట్ సమావేశాల్లో తేవాలని కూడా నోట్ ఆశించింది.
• రాజధాని తాత్కాలికంగా కూడా మద్రాసు నగరంలో ఉండకూడదని, ఆంధ్ర శాసనసభ నిర్ణయించే వరకు వాల్తేరు లేదా విశాఖపట్నంలో ఉంచవచ్చని ఈ నోట్ ప్రతిపాదించింది. చివరికి ఈ ప్రతిపాదన అమలు కాలేదు.

25 మార్చి 1953 ప్రకటన: తుది రూపం

• ఆంధ్ర రాష్ట్రంలో 11 జిల్లాలు ఉంటాయి: శ్రీకాకుళం, విశాఖపట్నం, తూర్పు గోదావరి, పశ్చిమ గోదావరి, కృష్ణా, గుంటూరు, నెల్లూరు, కర్నూలు, అనంతపురం, కడప, చిత్తూరు. వీటికి బళ్లారి జిల్లాలోని కొంత భాగం కలుస్తుంది.
• రాజధాని ఎక్కడ ఉండాలో ఆంధ్ర ప్రజలే తమ శాసనసభ్యుల ద్వారా నిర్ణయించుకోవాలి; ఆ నిర్ణయం జూలై 1953 మొదట్లోగా కేంద్రానికి చెప్పాలి.
• శాసనసభ ఒకే సభగా ఉంటుంది; విధాన మండలి ఉండదు. మద్రాసు శాసనసభకు ఆంధ్ర ప్రాంతం నుంచి ఎన్నికైన సభ్యులే మొదటి ఆంధ్ర శాసనసభగా ఏర్పడతారు.
• ఆంధ్ర శాసనసభ నిర్ణయించే వరకు మద్రాసు హైకోర్టే ఆంధ్రకు కూడా హైకోర్టుగా పనిచేస్తుంది.
• బళ్లారి జిల్లాలోని పది తాలూకాల్లో మూడు తెలుగు తాలూకాలు ఆదోని, ఆలూరు, రాయదుర్గం ఆంధ్రకు వస్తాయి. హర్పనహళ్లి, హడగల్లి, హోస్పేట ఉత్తరం, హోస్పేట దక్షిణం, సండూరు, సిరుగుప్ప అనే ఆరు కన్నడ తాలూకాలు మైసూరు రాష్ట్రానికి వెళ్తాయి; బళ్లారి తాలూకా విషయం తర్వాత తేలుస్తారు.
• తుంగభద్ర ప్రాజెక్టును ఉమ్మడి నియంత్రణలో ఉంచాలని కూడా ఇదే ప్రకటన నిర్ణయించింది.

ఆంధ్ర రాష్ట్ర చట్టం, 1953 మరియు 1 అక్టోబర్ 1953

చట్టం

• పార్లమెంట్ సెప్టెంబర్ 1953 లో ఆంధ్ర రాష్ట్ర చట్టం, 1953 ను ఆమోదించింది; రాష్ట్రపతి 14 సెప్టెంబర్ 1953 న ఆమోదముద్ర వేశారు. ఇది 1 అక్టోబర్ 1953 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది.
• చట్టం పూర్తి పేరే దాని ఉద్దేశాన్ని చెబుతుంది: ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పాటు, మైసూరు రాష్ట్ర విస్తీర్ణం పెంపు, మద్రాసు రాష్ట్ర విస్తీర్ణం తగ్గింపు.
• ఈ చట్టం ఇప్పటికీ రాజ్యాంగంలో కనిపిస్తుంది. భారత రాజ్యాంగం మొదటి షెడ్యూల్ ఆంధ్రప్రదేశ్ భూభాగాన్ని వివరించేటప్పుడు ముందుగా “ఆంధ్ర రాష్ట్ర చట్టం, 1953 సెక్షన్ 3(1)” లోని భూభాగాలను, తర్వాత రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 1956 సెక్షన్ 3(1) ను పేర్కొంటుంది.

రాజధానిగా కర్నూలు

• రాజధాని నిర్ణయాన్ని మద్రాసు శాసనసభలోని ఆంధ్ర సభ్యులకే వదిలేశారు. జూన్ 1953 లో కాంగ్రెస్, PSP, KLP పార్టీలు ఏకగ్రీవంగా కర్నూలును ఎంచుకున్నాయని నెహ్రూ 23 నవంబర్ 1953 లేఖ చెబుతుంది.
• తర్వాత KLP వెనక్కి తగ్గినా, శాసనసభలో స్వల్ప మెజారిటీతో కర్నూలుకే అనుకూలంగా నిర్ణయం వచ్చింది. రాజధానిపై వివాదం రాష్ట్రం ఏర్పడిన తర్వాత కూడా కొనసాగింది.
• రాజధాని వివాదం గురించి రాసిన మరో లేఖలో నెహ్రూ ఈ సమస్య చరిత్ర శ్రీబాగ్ ఒడంబడిక నుంచి తనకు తెలుసని ప్రస్తావించారు.

అవతరణ

• 1 అక్టోబర్ 1953 న కర్నూలులో నెహ్రూ ఆంధ్ర రాష్ట్రాన్ని ప్రారంభించారు; ఆ రోజు ఆంధ్ర శాసనసభ్యులను ఉద్దేశించి ప్రసంగించారు. ఈ రెండు సందర్భాల ఫోటోలు నెహ్రూ ఆర్కైవ్ కర్నూలు పేజీ లో ఉన్నాయి.
• టంగుటూరి ప్రకాశం ఆంధ్ర రాష్ట్ర మొదటి ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. అదే రోజు ఆయన, సి.ఎం. త్రివేదిలతో నెహ్రూ ఉన్న ఫోటో నెహ్రూ ఆర్కైవ్ ప్రకాశం పేజీ లో ఉంది.
• కర్నూలు జిల్లా అధికారిక వెబ్‌సైట్ ప్రకారం కర్నూలు 1 అక్టోబర్ 1953 నుంచి 1 నవంబర్ 1956 వరకు రాజధానిగా ఉంది.

ఆంధ్ర రాష్ట్రం నుంచి ఆంధ్రప్రదేశ్ వరకు (1953-1956)

• ఆంధ్ర అవతరణ ఇతర ప్రాంతాల్లో భాషా రాష్ట్రాల పోరాటాలకు ఊపు ఇచ్చింది. ఆ ఒత్తిడితో కేంద్రం 1953 లోనే రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ సంఘాన్ని (SRC) నియమించిందని NCERT చెబుతుంది.
• డిసెంబర్ 1953 లో ఏర్పడిన ఈ సంఘంలో జస్టిస్ ఫజల్ అలీ, కె.ఎం. పణిక్కర్, హెచ్.ఎన్. కుంజ్రూ సభ్యులు. ఇది 30 సెప్టెంబర్ 1955 న నివేదిక ఇచ్చింది.
• తెలంగాణను వెంటనే ఆంధ్రలో కలపకుండా “హైదరాబాద్ రాష్ట్రం” గా కొనసాగించాలని, 1961 తర్వాత హైదరాబాద్ శాసనసభ మూడింట రెండు వంతుల మెజారిటీతో కోరితే విలీనం చేయవచ్చని SRC సూచించింది.
• ఈ సూచనకు భిన్నంగా 20 ఫిబ్రవరి 1956 న ఇరు ప్రాంతాల నాయకుల మధ్య పెద్దమనుషుల ఒప్పందం కుదిరింది. 1 నవంబర్ 1956 న ఆంధ్ర రాష్ట్రం, తెలంగాణ కలిసి ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడింది.
• రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 1956 ద్వారా 14 రాష్ట్రాలు, ఆరు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు ఏర్పడ్డాయి. 2014 లో ఆంధ్రప్రదేశ్ విభజన వేరే చట్టం కింద జరిగింది.

కాలక్రమ పట్టిక

సంవత్సరం / తేదీ	సంఘటన
26 మే 1913	బాపట్లలో మొదటి ఆంధ్ర మహాసభ
1915	కలకత్తా కాంగ్రెస్ ఆంధ్రను ప్రత్యేక కాంగ్రెస్ సర్కిల్‌గా గుర్తింపు (నెహ్రూ ఆర్కైవ్ ప్రకారం)
1920	నాగ్‌పూర్ కాంగ్రెస్ తర్వాత భాషా ప్రాతిపదికన కాంగ్రెస్ కమిటీలు
నవంబర్ 1937	శ్రీబాగ్ ఒడంబడిక
16 జూన్ 1948	ఎస్.కె. దార్ కమిషన్ నియామకం
26 మార్చి 1949	JVP కమిటీ నివేదిక ముసాయిదా
19 అక్టోబర్ 1952	పొట్టి శ్రీరాములు ఆమరణ దీక్ష ప్రారంభం
15 డిసెంబర్ 1952	శ్రీరాములు మరణం
19 డిసెంబర్ 1952	లోక్‌సభలో నెహ్రూ ప్రకటన; వాంఛూ నియామకం
7 ఫిబ్రవరి 1953	వాంఛూ నివేదిక
25 మార్చి 1953	11 జిల్లాలు, బళ్లారి, రాజధానిపై ప్రకటన
సెప్టెంబర్ 1953	ఆంధ్ర రాష్ట్ర చట్టం ఆమోదం
1 అక్టోబర్ 1953	కర్నూలు రాజధానిగా ఆంధ్ర రాష్ట్రం అవతరణ
డిసెంబర్ 1953	ఫజల్ అలీ సంఘం (SRC) ఏర్పాటు
30 సెప్టెంబర్ 1955	SRC నివేదిక
20 ఫిబ్రవరి 1956	పెద్దమనుషుల ఒప్పందం
1 నవంబర్ 1956	ఆంధ్రప్రదేశ్ అవతరణ

ఒక ఉదాహరణ: క్రమం ప్రశ్న సాధించే పద్ధతి

ప్రశ్న: “దార్ కమిషన్, వాంఛూ నివేదిక, శ్రీబాగ్ ఒడంబడిక, JVP కమిటీ - వీటిని కాలక్రమంలో అమర్చండి.”

• మొదట ప్రతి సంఘటనను దశాబ్దంలో పెట్టండి: శ్రీబాగ్ స్వాతంత్ర్యానికి ముందు (1937), దార్, JVP స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన వెంటనే (1948, 1949), వాంఛూ శ్రీరాములు మరణం తర్వాత (1953).
• దార్, JVP మధ్య క్రమం కోసం కారణ సంబంధం వాడండి: దార్ నివేదిక వచ్చాకే జైపూర్ కాంగ్రెస్ JVP కమిటీని వేసింది. కాబట్టి దార్ ముందు, JVP తర్వాత.
• సరైన క్రమం: శ్రీబాగ్ → దార్ → JVP → వాంఛూ. “ఎవరి వల్ల ఏది వచ్చింది” అని ఆలోచిస్తే తేదీలు మరిచిపోయినా క్రమం తప్పదు.
• ఇలాంటి కాలక్రమాలను ఒక పేజీలో రాసుకునే పద్ధతి పోటీ పరీక్షలకు షార్ట్ నోట్స్ వ్యాసంలో ఉంది.

తరచూ కలిగే గందరగోళాలు

• ఆంధ్ర రాష్ట్రం vs ఆంధ్రప్రదేశ్: 1 అక్టోబర్ 1953 న ఏర్పడింది ఆంధ్ర రాష్ట్రం (రాజధాని కర్నూలు). 1 నవంబర్ 1956 న ఏర్పడింది ఆంధ్రప్రదేశ్ (రాజధాని హైదరాబాద్).
• దార్ కమిషన్ vs JVP కమిటీ: దార్ కమిషన్‌ను రాజ్యాంగ పరిషత్ అధ్యక్షుడు నియమించారు; JVP కమిటీని కాంగ్రెస్ పార్టీ జైపూర్ సమావేశం వేసింది. రెండిటి తర్వాత కూడా కొత్త భాషా ప్రావిన్సులు వెంటనే ఏర్పడలేదు.
• వాంఛూ, ఫజల్ అలీ తేడా: వాంఛూ ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఏర్పాటు ఆర్థిక అంశాలను మాత్రమే పరిశీలించారు. ఫజల్ అలీ సంఘం దేశమంతటా రాష్ట్రాల సరిహద్దులను పరిశీలించింది.
• నెహ్రూ ప్రకటన తేదీ: శ్రీరాములు మరణం 15 డిసెంబర్ 1952; లోక్‌సభ ప్రకటన 19 డిసెంబర్ 1952. రెండూ ఒకే నెలలో కావడంతో తారుమారు చేయకండి.
• ఆంధ్ర మహాసభ vs విశాలాంధ్ర మహాసభ: APPSC సిలబస్ ఆంధ్ర మహాసభలను 1953 యూనిట్‌లో, విశాలాంధ్ర మహాసభను 1956 ఆంధ్రప్రదేశ్ అవతరణ యూనిట్‌లో వేరుగా పెట్టింది. కానీ NCERT మద్రాసు నుంచి వేరు కావాలనే 1952 నాటి ఉద్యమాన్నే “విశాలాంధ్ర ఉద్యమం” అని పిలుస్తుంది. ప్రశ్నలో ఏ దశ గురించి అడుగుతున్నారో సంవత్సరం చూసి నిర్ణయించండి.

నా అభిప్రాయం, ఈ వ్యాసం పరిమితి

నా అభిప్రాయం: చాలా మంది అభ్యర్థులు ఈ అంశాన్ని “శ్రీరాములు దీక్ష, 1 అక్టోబర్ 1953, కర్నూలు” అనే మూడు వాస్తవాలకే పరిమితం చేస్తారు. అది సరిపోదు. 1953 నాటి ప్రభుత్వ పత్రాలు చదివితే బళ్లారి తాలూకాల పంపకం, తుంగభద్ర ఉమ్మడి నిర్వహణ, మద్రాసు నగరం వదులుకోవడం, రాజధాని వివాదం వంటి చిక్కులే అసలు చరిత్ర అని అర్థమవుతుంది. గ్రూప్-1 వ్యాసరూప ప్రశ్నల్లో మార్కులు వచ్చేది ఈ వివరాలకే.

పరిమితి: ఈ వ్యాసం ఆంధ్రోద్యమంలో పత్రికల పాత్ర, గ్రంథాలయ ఉద్యమం, ప్రతి నాయకుడి వ్యక్తిగత పాత్ర గురించి వివరంగా చెప్పదు. ఆంధ్ర రాష్ట్ర చట్టం, 1953 పూర్తి పాఠాన్ని ఇండియా కోడ్‌లో తెరవలేకపోయాం, కాబట్టి సెక్షన్ వారీ వివరాలు ఇవ్వలేదు. 1956 పెద్దమనుషుల ఒప్పందం షరతులు కూడా ఇక్కడ లేవు.

ఇలాంటి మరిన్ని చరిత్ర వ్యాసాలు భారత చరిత్ర విభాగం లో ఉన్నాయి.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. తెలుగువారికి ప్రత్యేక ప్రావిన్సు డిమాండ్‌కు ఊపునిచ్చిన మొదటి ఆంధ్ర మహాసభ బాపట్లలో ఏ సంవత్సరం జరిగింది? (A) 1915 (B) 1920 (C) 1913 (D) 1937

సమాధానం

(C) 1913. మొదటి ఆంధ్ర మహాసభ 26 మే 1913 న బాపట్లలో జరిగింది; కొండా వెంకటప్పయ్య, పట్టాభి సీతారామయ్య వంటి నాయకులు హాజరయ్యారు. 1915 అనేది కలకత్తా కాంగ్రెస్ ఆంధ్రను ప్రత్యేక కాంగ్రెస్ సర్కిల్‌గా గుర్తించిన సంవత్సరం. 1937 శ్రీబాగ్ ఒడంబడిక సంవత్సరం, 1920 నాగ్‌పూర్ కాంగ్రెస్ సంవత్సరం. ఈ నాలుగూ ఆంధ్రోద్యమ దశలే కాబట్టి ఏ సంఘటన ఏ సంవత్సరమో వేరుగా గుర్తుంచుకోవాలి.

2. శ్రీబాగ్ ఒడంబడిక ప్రకారం భవిష్యత్ ఆంధ్ర రాష్ట్రంలో రాయలసీమ పట్టణంలో ఏర్పాటు కావలసినది ఏది? (A) రాజధాని లేదా హైకోర్టులో ఏదో ఒకటి (B) రాజధాని, హైకోర్టు రెండూ తప్పనిసరిగా (C) విశ్వవిద్యాలయం లేదా సచివాలయంలో ఒకటి (D) శాసనసభ, హైకోర్టు రెండూ తప్పనిసరిగా

సమాధానం

(A) రాజధాని లేదా హైకోర్టులో ఏదో ఒకటి. నవంబర్ 1937 లో కోస్తా, రాయలసీమ నాయకుల మధ్య కుదిరిన ఈ ఒడంబడికను పట్టాభి సీతారామయ్య రూపొందించారు. రాయలసీమ వెనుకబడుతుందనే భయం తీర్చడానికి రెండు ముఖ్య సంస్థల్లో ఒకటి సీమకు ఇవ్వాలని నిర్ణయించారు. “రెండూ” అనే ఆప్షన్లు తప్పు, ఎందుకంటే ఒప్పందం ఒకదానినే హామీ ఇచ్చింది. 1953 లో కర్నూలు రాజధాని కావడం ఈ సూత్రానికి అనుగుణంగా జరిగింది.

3. ఆంధ్ర, కర్ణాటక, కేరళ, మహారాష్ట్ర ప్రావిన్సుల ఏర్పాటును పరిశీలించడానికి 1948 లో ఎస్.కె. దార్ కమిషన్‌ను నియమించినది ఎవరు? (A) భారత ప్రధానమంత్రి (B) కాంగ్రెస్ జైపూర్ సమావేశం (C) భారత గవర్నర్ జనరల్ (D) రాజ్యాంగ పరిషత్ అధ్యక్షుడు

సమాధానం

(D) రాజ్యాంగ పరిషత్ అధ్యక్షుడు. 16 జూన్ 1948 న రాజ్యాంగ పరిషత్ అధ్యక్షుడు భాషా ప్రయుక్త ప్రావిన్సుల కమిషన్‌ను ఎస్.కె. దార్ అధ్యక్షతన నియమించారు. జైపూర్ కాంగ్రెస్ వేసింది దార్ నివేదిక తర్వాత వచ్చిన JVP కమిటీని, దార్ కమిషన్‌ను కాదు. ఒకటి ప్రభుత్వ స్థాయి కమిషన్, మరొకటి పార్టీ కమిటీ అనే తేడా ఇక్కడ కీలకం.

4. ఆంధ్ర ప్రావిన్సు ఏర్పాటుకు JVP కమిటీ (1949) పెట్టిన ముఖ్యమైన షరతు ఏది? (A) ఆంధ్ర ప్రాంతం హైదరాబాద్ రాష్ట్రంతో కలిసి ఏర్పడాలి (B) ఆంధ్ర నాయకులు మద్రాసు నగరంపై వాదన వదులుకోవాలి (C) ముందుగా సరిహద్దు కమిషన్ నివేదిక రావాలి (D) మద్రాసు శాసనసభ మూడింట రెండు వంతుల మెజారిటీ ఇవ్వాలి

సమాధానం

(B) ఆంధ్ర నాయకులు మద్రాసు నగరంపై వాదన వదులుకోవాలి. ఇతర డిమాండ్ల కంటే ఆంధ్ర డిమాండ్‌కు ఎక్కువ ఏకాభిప్రాయం ఉందని JVP కమిటీ ఒప్పుకుంది. అయినా ఆంధ్ర ప్రావిన్సు కోరేవారు మద్రాసు నగరంపై వాదన వదులుకోవాలని, మిగతా మద్రాసు ప్రాంతాల అంగీకారం ఉండాలని షరతు పెట్టింది. మూడింట రెండు వంతుల మెజారిటీ అనే షరతు 1955 SRC తెలంగాణ విషయంలో చెప్పింది, JVP కాదు.

5. పొట్టి శ్రీరాములు 1946 లో చేసిన నిరాహార దీక్ష ఏ డిమాండ్ కోసం? (A) మద్రాసు ప్రావిన్సులో ఉప్పు పన్ను రద్దు (B) మద్రాసు ప్రావిన్సు ఆలయాల్లో దళితులకు ప్రవేశం (C) మద్రాసు నగరాన్ని ఆంధ్ర ప్రాంతానికి ఇవ్వడం (D) పాఠశాలల్లో తెలుగు బోధనా మాధ్యమం

సమాధానం

(B) మద్రాసు ప్రావిన్సు ఆలయాల్లో దళితులకు ప్రవేశం. NCERT ప్రకారం శ్రీరాములు 1946 లో మద్రాసు ప్రావిన్సు ఆలయాలను దళితులకు తెరవాలని దీక్ష చేశారు. ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో ఆయన పాల్గొన్నారు కానీ అది దీక్ష కాదు, ఉద్యమం. ఆంధ్ర రాష్ట్రం కోసం దీక్ష 19 అక్టోబర్ 1952 న మొదలైంది. దీంతో ఆయన గాంధేయ సంఘ సంస్కర్త అని కూడా అర్థమవుతుంది.

6. ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఏర్పాటు ఆర్థిక, ఇతర అంశాలను పరిశీలించడానికి నియమితులైనప్పుడు జస్టిస్ కె.ఎన్. వాంఛూ ఏ పదవిలో ఉన్నారు? (A) అలహాబాద్ హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి (B) సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి (C) మద్రాసు హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి (D) రాజస్థాన్ హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి

సమాధానం

(D) రాజస్థాన్ హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి. 19 డిసెంబర్ 1952 నెహ్రూ ప్రకటనలోనే వాంఛూను రాజస్థాన్ హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తిగా పేర్కొన్నారు. ఆయన 1951-58 మధ్య రాజస్థాన్ హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తిగా ఉన్నారు; చాలా తర్వాత 1967-68 లో భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి అయ్యారు. అందుకే ఉన్నత పదవుల ఆప్షన్లు గందరగోళం కలిగిస్తాయి. ఆయన నివేదిక 7 ఫిబ్రవరి 1953 న వచ్చింది.

7. కొత్త ఆంధ్ర రాష్ట్రానికి 1 అక్టోబర్ 1953 తేదీని సూచిస్తూ 15 మార్చి 1953 క్యాబినెట్ నోట్ చెప్పిన ఆర్థిక కారణం ఏమిటి? (A) ఆ రోజుతో ఆర్థిక అర్ధ సంవత్సరం ముగుస్తుంది (B) ఆ రోజుకు వాంఛూ నివేదిక గడువు ముగుస్తుంది (C) ఆ రోజు నుంచి కొత్త పంచవర్ష ప్రణాళిక మొదలవుతుంది (D) ఆ రోజుకు తుంగభద్ర ప్రాజెక్టు పూర్తవుతుంది

సమాధానం

(A) ఆ రోజుతో ఆర్థిక అర్ధ సంవత్సరం ముగుస్తుంది. ఆ రోజుతో ఆర్థిక అర్ధ సంవత్సరం ముగుస్తుంది కాబట్టి 1 అక్టోబర్ 1953 సరైన తేదీ అని నెహ్రూ క్యాబినెట్ నోట్ చెప్పింది. వాంఛూ నివేదిక అప్పటికే 7 ఫిబ్రవరి 1953 న వచ్చేసింది. తుంగభద్ర ప్రాజెక్టు పూర్తి కాలేదు; దానిని ఉమ్మడి నిర్వహణలో కొనసాగించాలని మాత్రమే నిర్ణయించారు.

8. 25 మార్చి 1953 ప్రకటన ప్రకారం బళ్లారి జిల్లాలోని ఏ మూడు తాలూకాలు ఆంధ్ర రాష్ట్రంలో చేరాలి? (A) హోస్పేట ఉత్తరం, సండూరు, సిరుగుప్ప (B) హడగల్లి, హర్పనహళ్లి, బళ్లారి (C) ఆదోని, ఆలూరు, రాయదుర్గం (D) ఆదోని, బళ్లారి, సిరుగుప్ప

సమాధానం

(C) ఆదోని, ఆలూరు, రాయదుర్గం. బళ్లారి జిల్లాలోని పది తాలూకాల్లో ఈ మూడు తెలుగు తాలూకాలు ఆంధ్రకు వెళ్లాలని నిర్ణయించారు. హోస్పేట, సండూరు, సిరుగుప్ప, హడగల్లి, హర్పనహళ్లి కన్నడ తాలూకాలు కాబట్టి మైసూరుకు వెళ్లాయి. బళ్లారి తాలూకా నిర్ణయాన్ని తర్వాతకు వాయిదా వేశారు; అందుకే D తప్పు.

9. ఆంధ్ర రాష్ట్ర రాజధానిగా కర్నూలును ఎంచుకున్నది ఎవరు? (A) కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ (B) జస్టిస్ వాంఛూ నివేదిక (C) ఆంధ్ర ప్రదేశ్ కాంగ్రెస్ కమిటీ (D) మద్రాసు శాసనసభలోని ఆంధ్ర సభ్యులు

సమాధానం

(D) మద్రాసు శాసనసభలోని ఆంధ్ర సభ్యులు. రాజధాని నిర్ణయాన్ని ఆంధ్ర ప్రజలే తమ శాసనసభ్యుల ద్వారా తీసుకోవాలని 25 మార్చి 1953 ప్రకటన చెప్పింది; కేంద్రం ఏ ప్రదేశాన్నీ సూచించలేదు. జూన్ 1953 లో కాంగ్రెస్, PSP, KLP కర్నూలును ఎంచుకున్నాయి; శాసనసభలో స్వల్ప మెజారిటీతో అదే నెగ్గింది. నిర్ణయం పార్టీ కమిటీది కాదు, శాసనసభ్యులది; అందుకే C సరైనది కాదు.

10. ఆంధ్ర అవతరణ తర్వాత 1953 లో ఏర్పడిన రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ సంఘానికి (SRC) నేతృత్వం వహించినది ఎవరు? (A) జస్టిస్ ఫజల్ అలీ (B) ఎస్.కె. దార్ (C) జస్టిస్ కె.ఎన్. వాంఛూ (D) పట్టాభి సీతారామయ్య

సమాధానం

(A) జస్టిస్ ఫజల్ అలీ. TSPSC సిలబస్ కూడా “1953 లో ఫజల్ అలీ నేతృత్వంలో SRC” అనే పేరుతోనే ఈ అంశాన్ని ఇస్తుంది; కె.ఎం. పణిక్కర్, హెచ్.ఎన్. కుంజ్రూ ఇతర సభ్యులు. ఆంధ్ర అవతరణ తర్వాత ఇతర ప్రాంతాల్లో పెరిగిన భాషా ఉద్యమాల ఒత్తిడితో కేంద్రం ఈ సంఘాన్ని వేసింది. ఇది 30 సెప్టెంబర్ 1955 న నివేదిక ఇచ్చింది. దార్ 1948 కమిషన్‌కు, వాంఛూ 1952-53 ఆంధ్ర ఆర్థిక విచారణకు, పట్టాభి 1949 JVP కమిటీకి చెందినవారు; అందుకే మిగతా ఆప్షన్లు తప్పు.

FAQ

ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఎప్పుడు ఏర్పడింది? రాజధాని ఏది?

ఆంధ్ర రాష్ట్రం 1 అక్టోబర్ 1953 న మద్రాసు రాష్ట్రంలోని 11 తెలుగు జిల్లాలతో ఏర్పడింది. రాజధాని కర్నూలు. కర్నూలు 1 అక్టోబర్ 1953 నుంచి 1 నవంబర్ 1956 వరకు రాజధానిగా ఉంది.

పొట్టి శ్రీరాములు దీక్ష ఎప్పుడు మొదలైంది, ఎప్పుడు మరణించారు?

NCERT ప్రకారం ఆయన 19 అక్టోబర్ 1952 న ఆమరణ దీక్ష ప్రారంభించి, 56 రోజుల తర్వాత 15 డిసెంబర్ 1952 న దీక్షలోనే మరణించారు.

వాంఛూ కమిటీ ఏ పని చేసింది?

రాజస్థాన్ హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి జస్టిస్ కె.ఎన్. వాంఛూ కొత్త ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పాటు వల్ల వచ్చే ఆర్థిక, ఇతర సమస్యలను పరిశీలించి 7 ఫిబ్రవరి 1953 న నివేదిక ఇచ్చారు.

శ్రీబాగ్ ఒడంబడిక ఏమి చెబుతుంది?

నవంబర్ 1937 లో కోస్తా, రాయలసీమ నాయకుల మధ్య కుదిరిన ఈ ఒడంబడిక ప్రకారం భవిష్యత్ ఆంధ్ర రాష్ట్రం రాజధాని లేదా హైకోర్టులో ఒకటి రాయలసీమ పట్టణంలో ఉండాలి.

ఆంధ్ర రాష్ట్రం, ఆంధ్రప్రదేశ్ ఒకటేనా?

కాదు. ఆంధ్ర రాష్ట్రం 1953 లో మద్రాసు నుంచి విడిపోయిన తెలుగు జిల్లాలతో ఏర్పడింది. 1 నవంబర్ 1956 న దీనికి హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని తెలంగాణ ప్రాంతం కలిసి ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడింది.

Sources

• NCERT Class 12 Politics in India since Independence, Chapter 1: Challenges of Nation Building
• Formation of Andhra State (19 December 1952), The Nehru Archive
• Formation of Andhra State, Cabinet summary (15 March 1953), The Nehru Archive
• Proposed Inauguration of Andhra State (25 March 1953), The Nehru Archive
• Linguistic Provinces (26 March 1949), JVP Committee report draft, The Nehru Archive
• Sri Bagh Pact (November 1937), The Nehru Archive
• To K. Raghuramaiah (23 November 1953), The Nehru Archive
• About District, Kurnool District, Government of Andhra Pradesh
• The Constitution of India (as on 1st May, 2024), Legislative Department, Ministry of Law and Justice
• APPSC Brief Notification No. 37/2026, Group-II Services
• TSPSC Scheme and Syllabus for Recruitment to the Posts of Group-II Services
• Bapatla Municipality Turns 75, Celebrates Town’s Historic Legacy, Deccan Chronicle
• States Reorganisation Commission, Wikipedia
• Andhra State, Wikipedia
• Andhra State Act, 1953, Wikipedia
• Kurnool, The Nehru Archive
• T. Prakasam, The Nehru Archive