తెలంగాణ సాయుధ పోరాటం అంటే ఏమిటి? ఎప్పుడు, ఎందుకు జరిగింది?

తెలంగాణ సాయుధ పోరాటం 1946 నుంచి 1951 వరకు హైదరాబాద్ సంస్థానంలోని తెలంగాణ ప్రాంతంలో జరిగిన రైతాంగ తిరుగుబాటు. ఆంధ్ర మహాసభ, కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకత్వంలో రైతులు, వ్యవసాయ కూలీలు మొదట దేశ్‌ముఖ్‌లు, జాగీర్దార్ల దోపిడీపై, తర్వాత నిజాం పాలన, రజాకార్లపై, చివరికి భారత సైన్యంపై పోరాడారు. 17 సెప్టెంబర్ 1948 న పోలీస్ చర్యతో నిజాం పాలన ముగిసినా, పంచుకున్న భూములను కాపాడుకునేందుకు సాగిన పోరాటాన్ని కమ్యూనిస్టు పార్టీ 21 అక్టోబర్ 1951 న విరమించింది.

ఈ వ్యాసంలోని ప్రధాన వాస్తవాలు తెలంగాణ ప్రభుత్వ సంస్థ ప్రచురించిన తెలంగాణ ఓపెన్ స్కూల్ సొసైటీ (TOSS) ఇంటర్మీడియట్ చరిత్ర పాఠ్యపుస్తకం లోని అసఫ్‌జాహీలు, తెలంగాణ ఉద్యమం అధ్యాయాల నుంచి తీసుకున్నవి. పోరాటం లోపలి సంఘటనలు, గణాంకాలు ఆ పోరాటంలో పాల్గొన్న నాయకుడు పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య రాసిన Telangana People’s Struggle and Its Lessons పుస్తకం నుంచి; ఇది పార్టీ దృష్టికోణంలో రాసిన పుస్తకం కాబట్టి అందులోని సంఖ్యలను “సుందరయ్య ప్రకారం” అనే చెబుతున్నాను.

TSPSC, APPSC పరీక్షల్లో ఈ అంశం

TSPSC గ్రూప్-1 నోటిఫికేషన్ నం. 02/2024 మెయిన్స్ పేపర్-II (చరిత్ర, సంస్కృతి, భూగోళశాస్త్రం) లో “తెలంగాణ చరిత్ర, సాంస్కృతిక వారసత్వం” విభాగం ఐదో అంశం పూర్తిగా ఇదే: నిజాం పాలనపై ప్రజా ఉద్యమాలు, రాంజీ గోండ్, కుమ్రం భీము, తెలంగాణ రైతాంగ సాయుధ పోరాటం, ఆంధ్ర మహాసభ, కమ్యూనిస్టుల పాత్ర, మజ్లిస్ పార్టీ, రజాకార్లు, కాసిం రజ్వీ, పోలీస్ చర్య, హైదరాబాద్ రాష్ట్రం భారత యూనియన్‌లో విలీనం. TSPSC గ్రూప్-2 సిలబస్ పేపర్-II లో జాగీర్దార్లు, దేశ్‌ముఖ్‌లు, దొరలు, వెట్టి, భగేల వ్యవస్థ, ఆంధ్ర మహాసభ, గిరిజన, రైతాంగ తిరుగుబాట్లు, పోలీస్ చర్య ఉన్నాయి.

గ్రూప్-1 ప్రిలిమ్స్ ఎలా ఉంటుందో TSPSC గ్రూప్-1 ప్రిలిమ్స్ సిలబస్ వ్యాసంలో, గ్రూప్-2 పేపర్ల విభజన TSPSC గ్రూప్-2 పరీక్ష విధానం వ్యాసంలో ఉన్నాయి. ఆంధ్ర మహాసభ, విశాలాంధ్ర నేపథ్యం, హైదరాబాద్ విలీనం ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పాటు చరిత్రలో భాగమే, కాబట్టి రెండు పరీక్షలు రాసేవారు దీన్ని ఒకేసారి చదవండి. ఆ కలయికపై APPSC, TSPSC ఒకేసారి ప్రిపేర్ అవడం వ్యాసం చూడండి.

పోరాటానికి నేపథ్యం: నిజాం సంస్థానంలో భూస్వామ్య దోపిడీ

భూమి వ్యవస్థ

• సుందరయ్య ప్రకారం హైదరాబాద్ సంస్థానంలోని మొత్తం భూమిలో సుమారు 60 శాతం ప్రభుత్వ రెవెన్యూ (దివానీ లేదా ఖాల్సా) కింద, సుమారు 30 శాతం జాగీర్దారీ కింద ఉండేది.
• మిగిలిన సుమారు 10 శాతం నిజాం సొంత ఎస్టేట్ అయిన “సర్ఫ్-ఎ-ఖాస్”. దీని ఆదాయం పూర్తిగా నిజాం కుటుంబ ఖర్చులకే వెళ్లేది.
• గ్రామాల్లో దేశ్‌ముఖ్‌లు, జాగీర్దార్లు, దొరలు భూమిపై, ప్రజలపై దాదాపు పూర్తి అధికారం చెలాయించేవారు. వారి దగ్గర తుపాకులు, సొంత గూండాలు ఉండేవి.

వెట్టి చాకిరి

• వెట్టి అంటే భూస్వామికి, అధికారులకు జీతం లేకుండా చేసే బలవంతపు శ్రమ, బలవంతపు వసూళ్లు. ప్రతి దళిత కుటుంబం నుంచి ఒకరు వెట్టి చేయాల్సి వచ్చేదని సుందరయ్య రాశారు.
• రైతుల నుంచి అధిక వడ్డీలు, అక్రమ పన్నులు, భూముల ఆక్రమణ సాధారణంగా జరిగేవి.

చివరి నిజాం

• మీర్ ఉస్మాన్ అలీఖాన్ (1911-1948) ఏడో అసఫ్‌జా, చివరి నిజాం. ఆయన కాలంలోనే భారత జాతీయోద్యమ ప్రభావం హైదరాబాద్ సంస్థానంపై పడింది.

ఆంధ్ర మహాసభ: సంస్కరణల వేదిక నుంచి పోరాట సంఘం వరకు

• TOSS పాఠ్యపుస్తకం ప్రకారం 1921 లో ఆంధ్ర జనసంఘం ఏర్పడింది; 1930 లో అదే ఆంధ్ర మహాసభగా మారింది. దీని సభలు ఏటా జరిగేవి.
• సుందరయ్య ప్రకారం మాడపాటి హనుమంతరావు నాయకత్వంలో 1928 లో ఆంధ్ర మహాసభ ఏర్పడింది. మొదటి మహాసభ 1930 లో జోగిపేటలో సురవరం ప్రతాపరెడ్డి అధ్యక్షతన జరిగింది.
• మొదట్లో మహాసభ పాఠశాలలు, పరిపాలనా సంస్కరణలు, పౌర హక్కుల కోసం తీర్మానాలు మాత్రమే చేసేది.
• 1944 నాటికి మహాసభలో యువత, కమ్యూనిస్టుల ప్రాబల్యం పెరిగింది. సుందరయ్య ప్రకారం 1944 లో భువనగిరిలో రావి నారాయణరెడ్డి అధ్యక్షతన జరిగిన 11వ మహాసభలో చీలిక వచ్చింది, మితవాదులు బయటకు వెళ్లారు.
• TOSS పుస్తకం చీలిక సంవత్సరాన్ని 1945 గా చెబుతుంది: ఒక వర్గం కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చేరగా, రాజకీయ సంస్కరణలపై దృష్టి పెట్టిన వర్గం హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్‌గా ఏర్పడింది. సుందరయ్య ప్రకారం 1945 లో ఖమ్మంలో జరిగినది 12వ, చివరి మహాసభ.
• గ్రామాల్లో ప్రజలు ఆంధ్ర మహాసభను ప్రేమగా “సంఘం” అని పిలిచేవారు. లాఠీలతో గ్రామాలను కాపాడిన దళాలను “గుత్పల సంఘం” అనేవారు.

పోరాటానికి నిప్పు: ఐలమ్మ భూమి, కొమరయ్య బలిదానం

చాకలి ఐలమ్మ పోరాటం

• జనగామ తాలూకా దేశ్‌ముఖ్ విసునూరు రామచంద్రారెడ్డి పాలకుర్తి గ్రామంలో సంఘం కార్యకర్త, రజక మహిళ ఐలమ్మ భూమిని, పంటను బలవంతంగా తీసుకోవాలని ప్రయత్నించాడు.
• సంఘం నాయకులు, 28 మంది వాలంటీర్లు లాఠీలతో అడ్డుకోవడంతో దేశ్‌ముఖ్ మనుషులు పారిపోయారు. పంట ఐలమ్మ ఇంటికే చేరింది; ఈ విజయం తెలంగాణ అంతటా ప్రజలకు ధైర్యం ఇచ్చిందని సుందరయ్య రాశారు.

దొడ్డి కొమరయ్య బలిదానం (4 జూలై 1946)

• ఐలమ్మ ఘటనతో ఆగ్రహించిన విసునూరు దేశ్‌ముఖ్ కడవెండి గ్రామ సంఘం నాయకులను అణచాలని పథకం వేశాడు.
• 4 జూలై 1946 న సంఘం ఊరేగింపు దేశ్‌ముఖ్ ఇంటి దగ్గరకు రాగానే అతని గూండాలు కాల్పులు జరిపారు. ఊరేగింపుకు ముందున్న గ్రామ సంఘం నాయకుడు దొడ్డి కొమరయ్య అక్కడికక్కడే మరణించాడు.
• ఈ బలిదానం తెలంగాణ రైతాంగ ఆగ్రహాన్ని రగిలించిందని, ఇదే సాయుధ పోరాటానికి నాంది అని సుందరయ్య వర్ణించారు. అందుకే పోరాటం ప్రారంభ సంవత్సరంగా 1946 ను తీసుకుంటారు.

రజాకార్లు, నిజాం ప్రతిఘటన (1947-1948)

• 15 ఆగస్టు 1947 న భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చినా నిజాం హైదరాబాద్‌ను భారత్‌లో విలీనం చేయడానికి అంగీకరించలేదు; ప్రత్యేక దేశంగా ఉండాలని ప్రయత్నించాడు.
• నిజాం మజ్లిస్ ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ నాయకుడు కాసిం రజ్వీ నాయకత్వంలో రజాకార్ దళాలను ఏర్పాటు చేశాడు. వీరు సైన్యం అండతో గ్రామాలపై దాడులు, దోపిడీలు, హింసకు పాల్పడ్డారు.
• హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ “జాయిన్ ఇండియా” ఉద్యమం నడపగా, కమ్యూనిస్టులు తెలంగాణ గ్రామాల్లో సాయుధ పోరాటాన్ని కొనసాగించారు.
• సుందరయ్య ప్రకారం రజాకార్ల దాడులు పెరగడంతో చాలా కాంగ్రెస్ దళాలు సరిహద్దు దాటి యూనియన్ భూభాగంలో శిబిరాలు పెట్టుకున్నాయి; సంస్థానం లోపల నిలిచి పోరాడింది కమ్యూనిస్టు, ఆంధ్ర మహాసభ దళాలే.
• 15 ఆగస్టు 1947 నుంచి 13 సెప్టెంబర్ 1948 వరకు ఉన్న కాలాన్ని సుందరయ్య “భూ పంపిణీ, ప్రజా పాలన ఏర్పాటు” దశగా వర్ణించారు.

సుందరయ్య చెప్పిన ఫలితాలు (పార్టీ లెక్కలు)

• నల్గొండ, వరంగల్, ఖమ్మం జిల్లాలు కేంద్రంగా సుమారు 3,000 గ్రామాల్లో గ్రామ కమిటీలతో “గ్రామ రాజ్యం” ఏర్పడింది.
• సుమారు పది లక్షల ఎకరాల (ఒక మిలియన్ ఎకరాల) భూమి రైతులకు పంచారు; వెట్టి రద్దయింది, కూలీల వేతనాలు పెరిగాయి.
• దళాల లెక్క: 10,000 మంది గ్రామ దళ సభ్యులు, సుమారు 2,000 క్రమ గెరిల్లా దళాలు.

పోలీస్ చర్య (ఆపరేషన్ పోలో), తర్వాతి పాలన

• TOSS పుస్తకం ప్రకారం కేంద్ర ప్రభుత్వం 13 నుంచి 17 సెప్టెంబర్ 1948 వరకు పోలీస్ చర్య (ఆపరేషన్ పోలో) జరిపింది. నిజాం లొంగిపోవడంతో 17 సెప్టెంబర్ 1948 న హైదరాబాద్ భారత యూనియన్‌లో విలీనమైంది.
• ఆ సమయంలో ప్రధాని జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ, హోంమంత్రి సర్దార్ వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్, రక్షణ మంత్రి బల్‌దేవ్ సింగ్.
• ఆకాశవాణి వార్త ప్రకారం స్వాతంత్ర్యం తర్వాత 13 నెలల పాటు హైదరాబాద్ నిజాం పాలనలోనే ఉంది. కేంద్ర హోంశాఖ ఏటా 17 సెప్టెంబర్‌ను “హైదరాబాద్ విమోచన దినం” గా జరపాలని 2024 లో నోటిఫై చేసింది.
• పోలీస్ చర్య తర్వాత మేజర్ జనరల్ జె.ఎన్. చౌదరి హైదరాబాద్ సైనిక గవర్నర్‌గా 31 డిసెంబర్ 1949 వరకు ఉన్నారు. జాగీర్దారీ వ్యవస్థ, హాలీ సిక్కా, సర్ఫ్-ఎ-ఖాస్, ఫసలీ క్యాలెండర్ రద్దయ్యాయి; ఉర్దూ స్థానంలో ఇంగ్లిష్ అధికార భాష అయింది.
• సైనిక పాలనలో కమ్యూనిస్టులు, ముస్లింలపై హింస జరగడంతో కేంద్రం పండిత్ సుందర్‌లాల్ కమిటీని (1949) నియమించింది. TOSS ప్రకారం ఈ కమిటీ పోలీస్ చర్య సమయంలో, తర్వాత సుమారు 27,000 నుంచి 40,000 మంది ప్రాణాలు కోల్పోయారని పేర్కొంది.
• 26 జనవరి 1950 న ఐసీఎస్ అధికారి ఎం.కె. వెల్లోడి ముఖ్యమంత్రిగా మొదటి పౌర ప్రభుత్వం ఏర్పడింది; నిజాం రాజప్రముఖ్ అయ్యాడు. 1952 ఎన్నికల తర్వాత బూర్గుల రామకృష్ణారావు ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేశారు.

పోలీస్ చర్య తర్వాత దశ, విరమణ (1948-1951)

• నిజాం పాలన ముగిసిన తర్వాత కూడా కమ్యూనిస్టు పార్టీ పోరాటం కొనసాగించింది. తిరిగి వస్తున్న భూస్వాముల నుంచి రైతులు పంచుకున్న భూములను కాపాడుకోవడమే లక్ష్యమని పార్టీ చెప్పింది.
• CPI కేంద్ర కమిటీ మే 1951 తీర్మానం రైతులు 1946 నుంచే నిజాం, భూస్వామ్య దోపిడీపై పోరాడుతున్నారని, ఈ పోరాటం నెహ్రూ ప్రభుత్వాన్ని కూలదోయడానికి కాదని పేర్కొంది. చర్చల ద్వారా ఒప్పందానికి సిద్ధమని కూడా ప్రకటించింది.
• సుందరయ్య ప్రకారం పోలీస్ చర్య తర్వాత ఉద్యమాన్ని అణచడానికి 50,000 మంది సాయుధ సిబ్బందిని మోహరించారు. పోరాట దశ నల్లమల (కృష్ణా అటవీ ప్రాంతం), గోదావరి అటవీ ప్రాంతాలకు విస్తరించింది.
• చివరికి 21 అక్టోబర్ 1951 న సాయుధ పోరాటాన్ని విరమించారు. 1946-51 మధ్య సుమారు 4,000 మంది చనిపోయారని, కొందరు పరిశోధకులు 6,000 కు దగ్గరగా చెబుతారని సుందరయ్య రాశారు.
• ఈ పోరాట సమయంలోనే వినోబా భావే భూదాన ఆలోచన పుట్టిందని సుందరయ్య ప్రస్తావించారు.

కాలక్రమ పట్టిక

సంవత్సరం / తేదీ	సంఘటన	ఆధారం
1921	ఆంధ్ర జనసంఘం ఏర్పాటు	TOSS
1930	ఆంధ్ర మహాసభగా మార్పు; జోగిపేటలో మొదటి మహాసభ	TOSS, సుందరయ్య
1944	భువనగిరి 11వ మహాసభ, రావి నారాయణరెడ్డి అధ్యక్షత, చీలిక	సుందరయ్య
1945	మహాసభ చీలిక (కమ్యూనిస్టులు / స్టేట్ కాంగ్రెస్)	TOSS
4 జూలై 1946	కడవెండిలో దొడ్డి కొమరయ్య బలిదానం	సుందరయ్య
15 ఆగస్టు 1947	స్వాతంత్ర్యం; నిజాం విలీనానికి నిరాకరణ	TOSS, ఆకాశవాణి
13-17 సెప్టెంబర్ 1948	పోలీస్ చర్య (ఆపరేషన్ పోలో)	TOSS
17 సెప్టెంబర్ 1948	హైదరాబాద్ భారత యూనియన్‌లో విలీనం	TOSS, ఆకాశవాణి
31 డిసెంబర్ 1949	జె.ఎన్. చౌదరి సైనిక పాలన ముగింపు	TOSS
26 జనవరి 1950	వెల్లోడి పౌర ప్రభుత్వం; నిజాం రాజప్రముఖ్	TOSS
మే 1951	CPI కేంద్ర కమిటీ తెలంగాణ తీర్మానం	CPI తీర్మానం
21 అక్టోబర్ 1951	సాయుధ పోరాటం విరమణ	సుందరయ్య

సాధారణంగా కలిపేసే అంశాలు

• పోలీస్ చర్య ముగింపు vs పోరాటం ముగింపు: 17 సెప్టెంబర్ 1948 నిజాం పాలన ముగిసిన తేదీ. సాయుధ పోరాటం ముగిసింది 21 అక్టోబర్ 1951 న. “పోరాటం 1948 లో ముగిసింది” అనే ఆప్షన్ తప్పు.
• ఐలమ్మ గ్రామం vs కొమరయ్య గ్రామం: ఐలమ్మ భూపోరాటం పాలకుర్తిలో, కొమరయ్య బలిదానం కడవెండిలో. రెండు ఘటనల్లోనూ ప్రత్యర్థి విసునూరు దేశ్‌ముఖ్ కావడంతో విద్యార్థులు గ్రామాలను మార్చి రాస్తారు.
• ఆంధ్ర మహాసభ ఏ ప్రాంతానిది: ఈ వ్యాసంలోని ఆంధ్ర మహాసభ హైదరాబాద్ సంస్థానంలోని తెలంగాణ ప్రాంత తెలుగు ప్రజల సంస్థ; సుందరయ్య దీన్ని తెలంగాణ ఆంధ్రుల సాంస్కృతిక సంస్థగా వర్ణించారు. “ఆంధ్ర” అనే పేరు చూసి దీన్ని కోస్తా, రాయలసీమ ప్రాంత సంస్థగా పొరబడవద్దు.
• జె.ఎన్. చౌదరి vs వెల్లోడి: చౌదరి సైనిక గవర్నర్, వెల్లోడి మొదటి పౌర ముఖ్యమంత్రి, బూర్గుల మొదటి ఎన్నికైన ముఖ్యమంత్రి.
• సుందర్‌లాల్ కమిటీ: ఇది పోలీస్ చర్య సమయంలో, తర్వాత జరిగిన హింసపై విచారణ కమిటీ. సాయుధ పోరాట మరణాల లెక్క (సుందరయ్య చెప్పిన సుమారు 4,000) దీనితో వేరు.

ఒక ఉదాహరణ: క్రమం ప్రశ్నను ఎలా సాధించాలి

ప్రశ్న: “ఈ సంఘటనలను కాలక్రమంలో అమర్చండి: (i) సాయుధ పోరాటం విరమణ (ii) కొమరయ్య బలిదానం (iii) వెల్లోడి ప్రభుత్వం (iv) పోలీస్ చర్య.”

మూడు స్తంభాలు గుర్తుంచుకోండి: 1946 మొదలు, 1948 నిజాం ముగింపు, 1951 విరమణ. కొమరయ్య (1946) మొదలు కాబట్టి (ii) ముందు. పోలీస్ చర్య (1948) తర్వాత. వెల్లోడి ప్రభుత్వం 1950 లో, అంటే పోలీస్ చర్యకు, విరమణకు మధ్యలో. విరమణ (1951) చివర. సరైన క్రమం: (ii), (iv), (iii), (i). చౌదరి, సుందర్‌లాల్, వెల్లోడి అన్నీ 1948-1950 లోపలివే. చిన్న నోట్స్‌లో ఈ పట్టికను ఎలా పెట్టుకోవాలో షార్ట్ నోట్స్ తయారీ వ్యాసంలో ఉంది.

నా అభిప్రాయం: ఈ అంశాన్ని “విమోచనం” లేదా “విద్రోహం” అనే ఏదో ఒక రాజకీయ కోణం నుంచి మాత్రమే చదివితే మార్కులు పోతాయి. పరీక్షలో అడిగేది రెండు వేర్వేరు కథలు: భూమి కోసం రైతుల పోరాటం (1946-1951), సంస్థానం విలీనం (1947-1948). రెండూ కలిసి నడిచాయి, ముగింపు తేదీలు వేరు. వీటిని ఒకటిగా చదివినవాళ్లే “పోరాటం 1948 లో ముగిసింది” అనే ఆప్షన్‌కు టిక్ పెడతారు.

పరిమితి: ఈ వ్యాసం రాంజీ గోండ్, కుమ్రం భీము గిరిజన తిరుగుబాట్లు, ఆర్య సమాజ్, వందేమాతరం ఉద్యమం, మహిళల పాత్ర గురించి వివరంగా చెప్పడం లేదు; సిలబస్‌లో ఇవి అదే అంశం కింద ఉన్నాయి. మరణాలు, గ్రామాల సంఖ్యలకు అధికారిక, ఏకాభిప్రాయ లెక్క నాకు దొరకలేదు. అందుకే ప్రతి సంఖ్యకు ఆధారం పేరు పెట్టాను; పరీక్షలో వేరే సంఖ్య కనిపిస్తే ఆశ్చర్యపోవద్దు. ఇలాంటి మరిన్ని అంశాలు చరిత్ర విభాగం లో చూడండి.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. సుందరయ్య వర్ణన ప్రకారం దొడ్డి కొమరయ్య 4 జూలై 1946 న ఏ గ్రామంలో కాల్పుల్లో మరణించాడు? (A) పాలకుర్తి (B) దేవరుప్పుల (C) కడవెండి (D) జోగిపేట

సమాధానం

(C) కడవెండి. జనగామ తాలూకాలోని కడవెండిలో సంఘం ఊరేగింపుపై విసునూరు దేశ్‌ముఖ్ గూండాలు కాల్పులు జరపడంతో గ్రామ సంఘం నాయకుడు కొమరయ్య అక్కడికక్కడే మరణించాడు. పాలకుర్తి చాకలి ఐలమ్మ భూపోరాటం జరిగిన గ్రామం; రెండు ఘటనల్లోనూ ప్రత్యర్థి ఒకే దేశ్‌ముఖ్ కావడంతో ఈ రెండింటిని కలిపేస్తారు. జోగిపేట ఆంధ్ర మహాసభ మొదటి సభ జరిగిన ప్రదేశం.

2. తెలంగాణ సాయుధ పోరాటాన్ని కమ్యూనిస్టు పార్టీ అధికారికంగా విరమించిన తేదీ ఏది? (A) 17 సెప్టెంబర్ 1948 (B) 26 జనవరి 1950 (C) 31 డిసెంబర్ 1949 (D) 21 అక్టోబర్ 1951

సమాధానం

(D) 21 అక్టోబర్ 1951. సుందరయ్య పుస్తకం ఈ తేదీనే విరమణ తేదీగా పేర్కొంటుంది. 17 సెప్టెంబర్ 1948 నిజాం పాలన ముగిసి హైదరాబాద్ విలీనమైన తేదీ; పోరాటం ఆ తర్వాత మూడేళ్లు కొనసాగింది. 31 డిసెంబర్ 1949 చౌదరి సైనిక పాలన ముగింపు, 26 జనవరి 1950 వెల్లోడి పౌర ప్రభుత్వ ప్రారంభం.

3. నిజాంకు మద్దతుగా ఏర్పడిన రజాకార్ దళాలకు నాయకత్వం వహించింది ఎవరు? (A) మీర్ ఉస్మాన్ అలీఖాన్ (B) కాసిం రజ్వీ (C) మాడపాటి హనుమంతరావు (D) ఎం.కె. వెల్లోడి

సమాధానం

(B) కాసిం రజ్వీ. మజ్లిస్ ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ నాయకుడైన కాసిం రజ్వీ నాయకత్వంలో నిజాం రజాకార్లను ఏర్పాటు చేశాడు. ఉస్మాన్ అలీఖాన్ స్వయంగా నిజాం, దళ నాయకుడు కాదు. హనుమంతరావు ఆంధ్ర మహాసభ నాయకుడు, వెల్లోడి పోలీస్ చర్య తర్వాతి పౌర ముఖ్యమంత్రి.

4. పోలీస్ చర్య తర్వాత హైదరాబాద్ రాష్ట్ర సైనిక గవర్నర్‌గా నియమితులైనది ఎవరు? (A) మేజర్ జనరల్ జె.ఎన్. చౌదరి (B) ఎం.కె. వెల్లోడి (C) బూర్గుల రామకృష్ణారావు (D) పండిత్ సుందర్‌లాల్

సమాధానం

(A) మేజర్ జనరల్ జె.ఎన్. చౌదరి. TOSS పాఠ్యపుస్తకం ప్రకారం ఆయన 31 డిసెంబర్ 1949 వరకు సైనిక గవర్నర్‌గా ఉన్నారు, జాగీర్దారీ రద్దు వంటి నిర్ణయాలు తీసుకున్నారు. వెల్లోడి 1950 లో వచ్చిన పౌర ప్రభుత్వ ముఖ్యమంత్రి, బూర్గుల 1952 ఎన్నికల తర్వాతి ముఖ్యమంత్రి. సుందర్‌లాల్ విచారణ కమిటీ అధ్యక్షుడు మాత్రమే.

5. పండిత్ సుందర్‌లాల్ కమిటీని (1949) కేంద్రం ఏ ఉద్దేశంతో నియమించింది? (A) హైదరాబాద్‌లో భూసంస్కరణలు సూచించడానికి (B) నిజాంకు చెల్లించాల్సిన పరిహారం నిర్ణయించడానికి (C) తెలంగాణ ప్రాంత వెనుకబాటుతనాన్ని అంచనా వేయడానికి (D) సైనిక పాలనలో జరిగిన హింసను విచారించడానికి

సమాధానం

(D) సైనిక పాలనలో జరిగిన హింసను విచారించడానికి. పోలీస్ చర్య తర్వాత కమ్యూనిస్టులు, ముస్లింలపై జరిగిన హింసపై ఈ కమిటీ విచారణ చేసింది. TOSS ప్రకారం సుమారు 27,000 నుంచి 40,000 మంది ప్రాణాలు కోల్పోయారని నివేదిక చెప్పింది. 1950 లో సైనిక పాలన స్థానంలో వెల్లోడి పౌర ప్రభుత్వం వచ్చింది; భూసంస్కరణలు, పరిహారం దీని పని కాదు.

6. చాకలి ఐలమ్మ భూమిని, పంటను బలవంతంగా తీసుకోవడానికి ప్రయత్నించిన దేశ్‌ముఖ్ ఎవరు? (A) విసునూరు రామచంద్రారెడ్డి (B) రావి నారాయణరెడ్డి (C) బద్దం ఎల్లారెడ్డి (D) సురవరం ప్రతాపరెడ్డి

సమాధానం

(A) విసునూరు రామచంద్రారెడ్డి. జనగామ తాలూకా దేశ్‌ముఖ్ అయిన ఇతను పాలకుర్తిలో ఐలమ్మ పంటను తీసుకోవాలని మనుషులను పంపగా, సంఘం వాలంటీర్లు అడ్డుకున్నారు. రావి నారాయణరెడ్డి, బద్దం ఎల్లారెడ్డి సంఘం, కమ్యూనిస్టు నాయకులు; దేశ్‌ముఖ్‌లకు వ్యతిరేకంగా పోరాడినవారు. సురవరం ప్రతాపరెడ్డి ఆంధ్ర మహాసభ మొదటి సభకు అధ్యక్షుడు.

7. సుందరయ్య ప్రకారం 1930 లో జోగిపేటలో జరిగిన ఆంధ్ర మహాసభ మొదటి సభకు అధ్యక్షత వహించింది ఎవరు? (A) మాడపాటి హనుమంతరావు (B) సురవరం ప్రతాపరెడ్డి (C) రావి నారాయణరెడ్డి (D) బూర్గుల రామకృష్ణారావు

సమాధానం

(B) సురవరం ప్రతాపరెడ్డి. మహాసభను నిర్మించిన ప్రధాన నాయకుడు మాడపాటి హనుమంతరావు అయినా, జోగిపేట సభ అధ్యక్షుడు ప్రతాపరెడ్డి. రావి నారాయణరెడ్డి 1944 భువనగిరి 11వ సభ అధ్యక్షుడు; ఆ సభలోనే చీలిక వచ్చింది. బూర్గుల తర్వాత హైదరాబాద్ రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు.

8. TOSS పాఠ్యపుస్తకం ప్రకారం ఆంధ్ర మహాసభ చీలిక తర్వాత రాజకీయ సంస్కరణలపై దృష్టి పెట్టిన వర్గం ఏ సంస్థగా ఏర్పడింది? (A) మజ్లిస్ ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ (B) ఆంధ్ర మహిళా సభ (C) హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ (D) విశాలాంధ్ర మహాసభ

సమాధానం

(C) హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్. చీలికలో యువ వర్గం కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చేరగా, మరో వర్గం స్టేట్ కాంగ్రెస్ ఏర్పాటు చేసి “జాయిన్ ఇండియా” ఉద్యమం నడిపింది. మజ్లిస్ రజాకార్లతో సంబంధమున్న పార్టీ. విశాలాంధ్ర మహాసభ పోలీస్ చర్య తర్వాత, 1949 లో ఏర్పడింది.

9. ఆకాశవాణి వార్త ప్రకారం 15 ఆగస్టు 1947 తర్వాత ఎన్ని నెలల పాటు హైదరాబాద్ నిజాం పాలనలోనే ఉంది? (A) 13 నెలలు (B) 6 నెలలు (C) 18 నెలలు (D) 9 నెలలు

సమాధానం

(A) 13 నెలలు. స్వాతంత్ర్యం 15 ఆగస్టు 1947 న వస్తే, హైదరాబాద్ విలీనం 17 సెప్టెంబర్ 1948 న జరిగింది; ఈ మధ్య కాలం సుమారు 13 నెలలు. రెండు తేదీలు గుర్తుంటే లెక్క వేసి సమాధానం చెప్పవచ్చు. 18 నెలలు అంటే 1949 ప్రారంభం దాటిపోతుంది, అప్పటికే హైదరాబాద్ సైనిక పాలనలో ఉంది.

10. సుందరయ్య ప్రకారం గ్రామ రాజ్య కమిటీలు ఎక్కువగా ఏర్పడిన మూడు జిల్లాలు ఏవి? (A) మెదక్, నిజామాబాద్, ఆదిలాబాద్ (B) కరీంనగర్, మెదక్, మహబూబ్‌నగర్ (C) ఆదిలాబాద్, కరీంనగర్, నిజామాబాద్ (D) నల్గొండ, వరంగల్, ఖమ్మం

సమాధానం

(D) నల్గొండ, వరంగల్, ఖమ్మం. సుమారు 3,000 గ్రామాల్లో ప్రజా కమిటీలు ఏర్పడ్డాయని, అవి ఎక్కువగా ఈ మూడు జిల్లాల్లోనే అని సుందరయ్య రాశారు. కడవెండి, పాలకుర్తి లాంటి తొలి ఘటనల గ్రామాలు కూడా ఈ ప్రాంతంలోనివే. కరీంనగర్, ఆదిలాబాద్‌కు ఉద్యమం తర్వాతి దశలో విస్తరించింది.

FAQ

తెలంగాణ సాయుధ పోరాటం ఎప్పుడు మొదలై ఎప్పుడు ముగిసింది?

1946 లో మొదలై 21 అక్టోబర్ 1951 న కమ్యూనిస్టు పార్టీ పోరాటాన్ని విరమించడంతో ముగిసింది. 4 జూలై 1946 న కడవెండిలో దొడ్డి కొమరయ్య కాల్పుల్లో మరణించడం పోరాటానికి నిప్పు రాజేసిన సంఘటనగా సుందరయ్య వర్ణించారు.

తెలంగాణ సాయుధ పోరాటానికి నాయకత్వం వహించింది ఎవరు?

కమ్యూనిస్టు పార్టీ, ఆంధ్ర మహాసభ (ప్రజలు “సంఘం” అని పిలిచేవారు) నాయకత్వం వహించాయి. రావి నారాయణరెడ్డి, బద్దం ఎల్లారెడ్డి లాంటి నాయకులు ఈ దశలో ముందున్నారు.

పోలీస్ చర్య తర్వాత కూడా పోరాటం ఎందుకు కొనసాగింది?

పోలీస్ చర్య తర్వాత భూస్వాములు తిరిగి గ్రామాలకు వచ్చి రైతులు పంచుకున్న భూములను వెనక్కి తీసుకోవడానికి ప్రయత్నించారు. ఆ భూములను కాపాడుకోవడానికే పోరాటం కొనసాగిందని కమ్యూనిస్టు పార్టీ పత్రాలు చెబుతాయి.

రజాకార్లు ఎవరు?

మజ్లిస్ ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ నాయకుడు కాసిం రజ్వీ నాయకత్వంలో నిజాంకు మద్దతుగా పనిచేసిన సాయుధ దళం. పోలీస్ చర్య వరకు గ్రామాలపై దాడులు చేశారు.

Sources

• Telangana Open School Society (TOSS), Intermediate History (English Medium), Chapters 28-29: Asaf Jahis and Telangana Movement
• TSPSC Notification No. 02/2024, Group-I Services (scheme and syllabus)
• TSPSC Scheme and Syllabus for Recruitment to the Posts of Group-II Services
• News On AIR: Government decides to celebrate 17 September as Hyderabad Liberation Day (March 13, 2024)
• P. Sundarayya, Telangana People’s Struggle and Its Lessons (CPI(M), December 1972)
• CPI Central Committee Resolution on Telangana, May 1951