గవర్నర్‌ను ఎలా నియమిస్తారు? గవర్నర్ అధికారాలు ఏమిటి?

గవర్నర్‌ను రాష్ట్రపతి తన సంతకం, ముద్రతో కూడిన వారెంట్ ద్వారా నియమిస్తారు (ఆర్టికల్ 155). గవర్నర్ రాష్ట్రపతి ఇష్టం ఉన్నంత వరకు పదవిలో ఉంటారు, సాధారణ పదవీకాలం ఐదేళ్లు (ఆర్టికల్ 156). రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం గవర్నర్‌కే ఉంటుంది (ఆర్టికల్ 154), కానీ ముఖ్యమంత్రి నేతృత్వంలోని మంత్రిమండలి సలహాతో పనిచేస్తారు; రాజ్యాంగం విచక్షణ ఇచ్చిన చోట మాత్రమే సొంతంగా నిర్ణయిస్తారు (ఆర్టికల్ 163).

ఈ వ్యాసంలోని ఆర్టికల్ పాఠాలు న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ ప్రచురించిన భారత రాజ్యాంగం (1 మే 2024 నాటి పాఠం) నుంచి, వివరణలు NCERT 11వ తరగతి ‘కార్యనిర్వాహక శాఖ’ అధ్యాయం, సమాఖ్య వ్యవస్థ అధ్యాయం నుంచి తీసుకున్నవి.

పరీక్షల్లో ఈ అంశం

TSPSC గ్రూప్-2 సిలబస్ పేపర్-II లో “గవర్నర్, ముఖ్యమంత్రి, మంత్రిమండలి: అధికారాలు, విధులు” అనే అంశం పేరుపేరునా ఉంది. APPSC గ్రూప్-2 నోటిఫికేషన్ నం. 37/2026 మెయిన్స్ పేపర్-I లో కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలు, సర్కారియా కమిషన్ ఉన్నాయి. అక్కడ గవర్నర్ పేరు విడిగా లేకపోయినా, కేంద్ర-రాష్ట్రాల మధ్య వివాదాస్పద అంశాల్లో గవర్నర్ పాత్ర ఒకటని NCERT సమాఖ్య అధ్యాయం చెబుతుంది.

ఆర్టికల్ నంబర్లు, అర్హతలు, ప్రమాణం ఎవరి ముందు చేస్తారు లాంటి సూటి విషయాలు ఆబ్జెక్టివ్ ప్రశ్నలకు సరిపోతాయి. గవర్నర్ విచక్షణాధికారాలు, బిల్లులను రిజర్వ్ చేయడం, ఆర్టికల్ 356 వివాదం విశ్లేషణకు సంబంధించిన భాగాలు.

నియామకం, అర్హతలు, పదవీకాలం

నియామకం (ఆర్టికల్ 153, 155)

• ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక గవర్నర్ ఉండాలని ఆర్టికల్ 153 చెబుతుంది. ఒకే వ్యక్తిని రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాలకు గవర్నర్‌గా నియమించవచ్చని దీనికి 7వ సవరణ చట్టం, 1956 ఒక నిబంధన చేర్చింది.
• గవర్నర్‌ను రాష్ట్రపతి తన సంతకం, ముద్రతో కూడిన వారెంట్ ద్వారా నియమిస్తారు.
• NCERT ప్రకారం ఈ నియామకం కేంద్ర ప్రభుత్వ సలహాపై జరుగుతుంది. గవర్నర్ ఎన్నికైన పదవి కాదని కూడా NCERT గుర్తు చేస్తుంది.

అర్హతలు (ఆర్టికల్ 157)

• భారత పౌరుడై ఉండాలి, 35 ఏళ్లు నిండి ఉండాలి. రాజ్యాంగం చెప్పే అర్హతలు ఈ రెండే.

షరతులు (ఆర్టికల్ 158)

• పార్లమెంట్‌లో గానీ, రాష్ట్ర శాసనసభలో గానీ సభ్యుడిగా ఉండకూడదు. సభ్యుడిని గవర్నర్‌గా నియమిస్తే, పదవి చేపట్టిన రోజు నుంచి ఆ సీటు ఖాళీ అయినట్లే.
• మరే లాభదాయక పదవిలోనూ ఉండకూడదు. అధికార నివాసాన్ని అద్దె లేకుండా వాడుకోవచ్చు.
• జీతభత్యాలను పార్లమెంట్ చట్టం ద్వారా నిర్ణయిస్తుంది; అంతవరకు రెండో షెడ్యూల్‌లో ఉన్నవి వర్తిస్తాయి. పదవీకాలంలో వాటిని తగ్గించకూడదు.
• ఒకే వ్యక్తి రెండు రాష్ట్రాలకు గవర్నర్ అయితే, జీతభత్యాలను ఆ రాష్ట్రాలు ఏ నిష్పత్తిలో భరించాలో రాష్ట్రపతి నిర్ణయిస్తారు (ఆర్టికల్ 158(3A)).
• గవర్నర్ జీతభత్యాలు రాష్ట్ర సంచిత నిధి మీద భారం (charged) అని ఆర్టికల్ 202 చెబుతుంది.

ప్రమాణం (ఆర్టికల్ 159)

• గవర్నర్ ఆ రాష్ట్ర హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి ముందు ప్రమాణం చేస్తారు. ప్రధాన న్యాయమూర్తి లేకపోతే అదే హైకోర్టులో అందుబాటులో ఉన్న అత్యంత సీనియర్ న్యాయమూర్తి ముందు చేస్తారు.

పదవీకాలం (ఆర్టికల్ 156)

• గవర్నర్ రాష్ట్రపతి ఇష్టం ఉన్నంత వరకు పదవిలో ఉంటారు. రాజీనామా లేఖను రాష్ట్రపతికి రాస్తారు.
• ఈ షరతులకు లోబడి పదవీకాలం ఐదేళ్లు. ఐదేళ్లు ముగిసినా వారసుడు బాధ్యతలు చేపట్టే వరకు కొనసాగుతారు.
• రాజ్యాంగం ఊహించని పరిస్థితుల్లో గవర్నర్ విధులు ఎవరు నిర్వర్తించాలో రాష్ట్రపతి ఏర్పాటు చేయవచ్చు (ఆర్టికల్ 160).

కార్యనిర్వాహక అధికారాలు

• రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం గవర్నర్‌కు ఉంటుంది. దాన్ని నేరుగా గానీ, తన కింది అధికారుల ద్వారా గానీ వినియోగిస్తారు (ఆర్టికల్ 154).
• రాష్ట్ర ప్రభుత్వం తీసుకునే ప్రతి కార్యనిర్వాహక చర్య గవర్నర్ పేరు మీదే జరుగుతుంది (ఆర్టికల్ 166(1)). మంత్రుల మధ్య పనుల కేటాయింపు నిబంధనలను కూడా గవర్నరే రూపొందిస్తారు.
• ముఖ్యమంత్రిని గవర్నర్ నియమిస్తారు. ఇతర మంత్రులను ముఖ్యమంత్రి సలహాపై నియమిస్తారు. మంత్రులు గవర్నర్ ఇష్టం ఉన్నంత వరకు పదవిలో ఉంటారు (ఆర్టికల్ 164(1)).
• మంత్రులకు పదవీ ప్రమాణం, గోప్యతా ప్రమాణం చేయించేది గవర్నరే (ఆర్టికల్ 164(3)). మంత్రిమండలి మాత్రం శాసనసభకు సమిష్టిగా బాధ్యత వహిస్తుంది (ఆర్టికల్ 164(2)).

గవర్నర్ నియమించే పదవులు

పదవి	ఆర్టికల్	గమనిక
ముఖ్యమంత్రి, మంత్రులు	164	మంత్రులు ముఖ్యమంత్రి సలహాపై
అడ్వకేట్ జనరల్	165	హైకోర్టు న్యాయమూర్తి అర్హత ఉండాలి; గవర్నర్ ఇష్టం ఉన్నంత వరకు పదవి
జిల్లా న్యాయమూర్తులు	233	హైకోర్టును సంప్రదించి
రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్	243K	పంచాయతీ ఎన్నికల కోసం
రాష్ట్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ ఛైర్మన్, సభ్యులు	316	ఆరేళ్లు లేదా 62 ఏళ్ల వయసు, ఏది ముందైతే అది

ఈ పట్టికలో APPSC, TSPSC ఛైర్మన్, సభ్యులను నియమించేది గవర్నర్ అనే విషయం మన రాష్ట్ర పరీక్షలకు నేరుగా సంబంధించినది.

ముఖ్యమంత్రి బాధ్యత (ఆర్టికల్ 167)

• మంత్రిమండలి తీసుకునే పరిపాలనా నిర్ణయాలు, శాసన ప్రతిపాదనలు అన్నీ గవర్నర్‌కు తెలియజేయడం ముఖ్యమంత్రి విధి.
• గవర్నర్ అడిగిన సమాచారం ఇవ్వాలి. ఒక మంత్రి నిర్ణయం తీసుకుని మంత్రిమండలి పరిశీలించని అంశాన్ని, గవర్నర్ కోరితే మంత్రిమండలి ముందుకు తేవాలి.

శాసన అధికారాలు

• శాసనవ్యవస్థ అంటే గవర్నర్, సభ లేదా సభలు అని ఆర్టికల్ 168 చెబుతుంది. అంటే గవర్నర్ కూడా దానిలో భాగమే.
• గవర్నర్ సభను సమావేశపరుస్తారు, వాయిదా (prorogue) వేస్తారు, శాసనసభను రద్దు చేయవచ్చు. రెండు సెషన్ల మధ్య ఆరు నెలలకు మించి విరామం ఉండకూడదు (ఆర్టికల్ 174).
• ప్రతి సాధారణ ఎన్నికల తర్వాత మొదటి సెషన్ ప్రారంభంలో, ప్రతి సంవత్సరం మొదటి సెషన్ ప్రారంభంలో గవర్నర్ ప్రత్యేక ప్రసంగం చేస్తారు (ఆర్టికల్ 176). సభకు సందేశాలు పంపవచ్చు (ఆర్టికల్ 175).
• విధాన మండలి ఉన్న రాష్ట్రాల్లో సాహిత్యం, విజ్ఞానశాస్త్రం, కళలు, సహకార ఉద్యమం, సామాజిక సేవ రంగాల్లో ప్రత్యేక జ్ఞానం ఉన్నవారిని గవర్నర్ నామినేట్ చేస్తారు (ఆర్టికల్ 171(5)). ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ రెండింటిలోనూ ద్విసభలు ఉన్నాయని ఆర్టికల్ 168 జాబితా చూపిస్తుంది.

బిల్లులపై గవర్నర్ ముందున్న మార్గాలు (ఆర్టికల్ 200)

మార్గం	వివరం
ఆమోదం	బిల్లు చట్టం అవుతుంది
ఆమోదం నిలిపివేయడం	బిల్లు చట్టం కాదు
పునఃపరిశీలనకు తిప్పి పంపడం	ద్రవ్య బిల్లు కాకపోతేనే; సభ మళ్లీ ఆమోదిస్తే గవర్నర్ ఆమోదం నిలిపివేయకూడదు
రాష్ట్రపతి పరిశీలనకు రిజర్వ్ చేయడం	హైకోర్టు అధికారాలను దెబ్బతీసే బిల్లును తప్పనిసరిగా రిజర్వ్ చేయాలి

రిజర్వ్ చేసిన బిల్లు విషయంలో రాష్ట్రపతి ఆమోదించవచ్చు లేదా నిలిపివేయవచ్చు. ద్రవ్య బిల్లు కాకపోతే సభకు తిప్పి పంపమని ఆదేశించవచ్చు; సభ ఆరు నెలల్లో దాన్ని పునఃపరిశీలించాలి (ఆర్టికల్ 201). ఈ రిజర్వ్ అధికారం కేంద్రానికి రాష్ట్ర బిల్లులను ఆలస్యం చేసే అవకాశం ఇస్తుందని NCERT చెబుతుంది.

ఆర్డినెన్స్ (ఆర్టికల్ 213)

• శాసనసభ సమావేశంలో లేనప్పుడు, తక్షణ చర్య అవసరమని గవర్నర్ సంతృప్తి చెందితే ఆర్డినెన్స్ జారీ చేయవచ్చు. దానికి శాసనసభ చేసిన చట్టంతో సమాన బలం ఉంటుంది.
• సభ తిరిగి సమావేశమైన తర్వాత ఆరు వారాలు ముగిసేసరికి ఆర్డినెన్స్ రద్దయిపోతుంది. గవర్నర్ ఎప్పుడైనా దాన్ని ఉపసంహరించుకోవచ్చు.
• కొన్ని సందర్భాల్లో, ఉదాహరణకు అదే బిల్లుకు రాష్ట్రపతి ముందస్తు అనుమతి అవసరమైతే, రాష్ట్రపతి సూచనలు లేకుండా గవర్నర్ ఆర్డినెన్స్ జారీ చేయలేరు.

ఆర్థిక అధికారాలు

• ప్రతి ఆర్థిక సంవత్సరానికి రాష్ట్ర అంచనా రాబడి, వ్యయాల వార్షిక ఆర్థిక నివేదిక (బడ్జెట్) ను గవర్నర్ సభ ముందు ఉంచేలా చేస్తారు (ఆర్టికల్ 202).
• ఈ నివేదికలో సంచిత నిధిపై భారమయ్యే ఖర్చులను, మిగతా ఖర్చులను వేరుగా చూపాలి. గవర్నర్ జీతభత్యాలు, హైకోర్టు న్యాయమూర్తుల జీతాలు భారమయ్యే ఖర్చుల్లో ఉంటాయి.

క్షమాభిక్ష అధికారం: గవర్నర్ (161), రాష్ట్రపతి (72)

గవర్నర్ రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం పరిధిలోని చట్టాలకు వ్యతిరేకంగా నేరం చేసి శిక్ష పడిన వ్యక్తికి క్షమాభిక్ష, శిక్ష వాయిదా, తగ్గింపు, మార్పు ఇవ్వవచ్చు (ఆర్టికల్ 161).

అంశం	గవర్నర్ (ఆర్టికల్ 161)	రాష్ట్రపతి (ఆర్టికల్ 72)
పరిధి	రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం విస్తరించే అంశాల చట్టాలు	కేంద్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం విస్తరించే అంశాల చట్టాలు
కోర్టు మార్షల్ శిక్షలు	ప్రస్తావన లేదు	అన్ని కేసుల్లో అధికారం ఉంది (72(1)(a))
మరణశిక్ష	ప్రత్యేక ప్రస్తావన లేదు	మరణశిక్ష ఉన్న అన్ని కేసుల్లో అధికారం ఉంది (72(1)(c))

విచక్షణాధికారాలు: అసలు చర్చ ఇక్కడే

ఆర్టికల్ 163 ఏం చెబుతుంది

• రాజ్యాంగం గవర్నర్ తన విచక్షణతో పనిచేయాలని చెప్పిన విధులు తప్ప, మిగతా అన్నింటిలో ముఖ్యమంత్రి నేతృత్వంలోని మంత్రిమండలి సలహాతోనే పనిచేయాలి.
• ఒక అంశం విచక్షణ పరిధిలోనిదా కాదా అనే ప్రశ్న వస్తే, గవర్నర్ విచక్షణతో తీసుకున్న నిర్ణయమే అంతిమం (ఆర్టికల్ 163(2)).
• మంత్రులు గవర్నర్‌కు ఏ సలహా ఇచ్చారనే విషయాన్ని ఏ కోర్టూ విచారించకూడదు (ఆర్టికల్ 163(3)).
• రాష్ట్ర స్థాయిలోనూ పార్లమెంటరీ వ్యవస్థ సూత్రాలే వర్తిస్తాయి, కానీ రాష్ట్రపతి కంటే గవర్నర్‌కు ఎక్కువ విచక్షణాధికారాలు ఉన్నాయని NCERT పేర్కొంటుంది.

ఆర్టికల్ 356 నివేదిక

• గవర్నర్ నుంచి నివేదిక అందిన తర్వాత గానీ, మరో విధంగా గానీ, రాష్ట్రంలో రాజ్యాంగబద్ధ పాలన సాగడం లేదని రాష్ట్రపతి సంతృప్తి చెందితే ప్రకటన ద్వారా రాష్ట్ర ప్రభుత్వ విధులను తీసుకోవచ్చు.
• ఈ ప్రకటనను పార్లమెంట్ ఆమోదించాలి, రాష్ట్రపతి పాలనను మూడేళ్ల వరకు పొడిగించవచ్చని NCERT చెబుతుంది.
• రాష్ట్ర ప్రభుత్వాన్ని తొలగించాలని, శాసనసభను సస్పెండ్ లేదా రద్దు చేయాలని గవర్నర్ సిఫారసు చేయవచ్చు. ఇది చాలా ఘర్షణలకు దారితీసిందని NCERT చెబుతుంది.
• 1959 లో కేరళలో మెజారిటీ ఉన్న ప్రభుత్వాన్ని తొలగించారని, 1967 తర్వాత చాలా రాష్ట్రాల్లో మెజారిటీ పరీక్షించకుండానే తొలగించారని NCERT ఉదాహరణలు ఇస్తుంది. రాష్ట్రపతి పాలన నిర్ణయం రాజ్యాంగబద్ధతను న్యాయవ్యవస్థ పరిశీలించవచ్చని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ఇచ్చింది.

సర్కారియా కమిషన్

• కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలను పరిశీలించడానికి కేంద్రం 1983 లో సర్కారియా కమిషన్‌ను నియమించింది. ఇది 1988 లో నివేదిక సమర్పించింది.
• గవర్నర్ నియామకాలు పూర్తిగా పక్షపాతరహితంగా ఉండాలని కమిషన్ సిఫారసు చేసింది.
• చాలామంది గవర్నర్లు రిటైర్డ్ సైనికాధికారులు, సివిల్ సర్వెంట్లు లేదా రాజకీయ నాయకులని, కేంద్రమే నియమించడం వల్ల వారి చర్యలు కేంద్ర జోక్యంగా కనిపిస్తాయని NCERT చెబుతుంది. కేంద్రంలో, రాష్ట్రంలో వేర్వేరు పార్టీలు అధికారంలో ఉన్నప్పుడు ఈ వివాదం మరింత పెరుగుతుంది.

గవర్నర్‌కు రక్షణలు (ఆర్టికల్ 361)

• తన పదవీ అధికారాలు, విధుల నిర్వహణకు సంబంధించి గవర్నర్ ఏ కోర్టుకూ జవాబుదారీ కాదు.
• పదవీకాలంలో గవర్నర్‌పై ఏ క్రిమినల్ కేసూ ప్రారంభించకూడదు, కొనసాగించకూడదు. అరెస్టు లేదా జైలు ప్రక్రియ జారీ చేయకూడదు.
• వ్యక్తిగత హోదాలో చేసిన పనులపై పదవీకాలంలో సివిల్ కేసు వేయాలంటే రెండు నెలల ముందస్తు లిఖిత నోటీసు ఇవ్వాలి.

ఒక ఉదాహరణ: శాసనసభ ఆమోదించిన బిల్లు గవర్నర్ దగ్గరకు వస్తే

శాసనసభ ఒక సాధారణ బిల్లును ఆమోదించి గవర్నర్‌కు పంపిందనుకోండి. అది హైకోర్టు అధికారాలను తగ్గించే బిల్లు కాదు.

• గవర్నర్ ఆమోదించవచ్చు, నిలిపివేయవచ్చు, లేదా రాష్ట్రపతికి రిజర్వ్ చేయవచ్చు.
• కొన్ని నిబంధనలు మార్చాలని గవర్నర్ భావిస్తే, సూచనలతో కూడిన సందేశంతో బిల్లును సభకు తిప్పి పంపవచ్చు. ఇది ద్రవ్య బిల్లు కాదు కాబట్టి ఈ మార్గం ఉంది.
• సభ బిల్లును మార్పులతో గానీ, మార్పులు లేకుండా గానీ మళ్లీ ఆమోదించి పంపితే, గవర్నర్ ఇక ఆమోదాన్ని నిలిపివేయలేరు (ఆర్టికల్ 200 మొదటి నిబంధన).
• అదే బిల్లు హైకోర్టు అధికారాలను దెబ్బతీసేదైతే, గవర్నర్ దాన్ని ఆమోదించకూడదు; తప్పనిసరిగా రాష్ట్రపతికి రిజర్వ్ చేయాలి.

తరచూ కలిగే గందరగోళాలు

• నియామకం 155, పదవీకాలం 156, అర్హత 157. మూడు వరుస ఆర్టికల్స్ కాబట్టి కలిసిపోతాయి. 153 గవర్నర్ పదవి ఉండాలని, 154 కార్యనిర్వాహక అధికారం గురించి చెబుతాయి.
• ప్రమాణం హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి ముందు. సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి ముందు కాదు. మంత్రులకు ప్రమాణం చేయించేది గవర్నర్.
• గవర్నర్ 35, సభ్యత్వం కాదు. అర్హత వయసు 35 ఏళ్లు. గవర్నర్ ఏ సభలోనూ సభ్యుడు కాదు, కానీ శాసనవ్యవస్థలో భాగం (ఆర్టికల్ 168).
• మంత్రులు గవర్నర్ ఇష్టం మేరకు, బాధ్యత సభకు. మంత్రులు గవర్నర్ ఇష్టం ఉన్నంత వరకు పదవిలో ఉంటారు (164(1)), కానీ సమిష్టిగా బాధ్యత వహించేది శాసనసభకు (164(2)).
• మంత్రిమండలి పరిమాణం. ముఖ్యమంత్రితో కలిపి మంత్రుల సంఖ్య శాసనసభ మొత్తం సభ్యుల్లో 15 శాతానికి మించకూడదు, 12 కంటే తక్కువ ఉండకూడదు. దీన్ని 91వ సవరణ చట్టం, 2003 చేర్చింది.
• ఆర్డినెన్స్ గడువు ఆరు వారాలు. సభ తిరిగి సమావేశమైన తేదీ నుంచి లెక్కిస్తారు, ఆర్డినెన్స్ జారీ చేసిన తేదీ నుంచి కాదు.

మంత్రిమండలి, ముఖ్యమంత్రి స్థానం గురించి పాలిటీ క్రమంలో ఎక్కడ చదవాలో పాలిటీ చదివే క్రమం వ్యాసంలో ఉంది.

నా సూచన, ఒక పరిమితి

నా అభిప్రాయం: గవర్నర్ అధ్యాయాన్ని విడిగా చదవకండి. రాష్ట్రపతి అధ్యాయం పక్కన పెట్టి పోల్చుతూ చదవండి. 155-72-161-163-200-213 లాంటి జంటలే (రాష్ట్రపతికి సమానమైన ఆర్టికల్ ఏది, తేడా ఏమిటి) పరీక్షలో ఎక్కువ ప్రశ్నలకు ఆధారం. TSPSC గ్రూప్-2 రాసేవాళ్లకు ఇది పేపర్-II లో నేరుగా ఉన్న అంశం; TSPSC గ్రూప్-2 పరీక్ష విధానం లో ఆ పేపర్ బరువు చూడండి. APPSC రాసేవాళ్లు సర్కారియా కమిషన్ సిఫారసులను APPSC గ్రూప్-2 పరీక్ష విధానం లోని కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాల భాగంతో కలిపి చదవాలి.

పరిమితి: ఈ వ్యాసం రాజ్యాంగ పాఠం, NCERT దాటి వెళ్లదు. గవర్నర్ విచక్షణ, బిల్లుల ఆమోదంలో ఆలస్యం, ఆర్టికల్ 356 వాడకంపై సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన ప్రధాన తీర్పుల వివరాలు, పుంఛీ కమిషన్ సిఫారసులు ఇక్కడ లేవు. మెయిన్స్ రాసేవాళ్లు అవి తప్పకుండా విడిగా చదవాలి.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. ఒక గవర్నర్ ఐదేళ్ల పదవీకాలం ముగిసింది, కానీ కొత్త గవర్నర్ ఇంకా బాధ్యతలు చేపట్టలేదు. ఆర్టికల్ 156 ప్రకారం అప్పుడు ఏం జరుగుతుంది? (A) హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి తాత్కాలికంగా గవర్నర్ విధులు నిర్వర్తిస్తారు (B) వారసుడు బాధ్యతలు చేపట్టే వరకు అదే గవర్నర్ పదవిలో కొనసాగుతారు (C) ముఖ్యమంత్రి తాత్కాలికంగా గవర్నర్ విధులు నిర్వర్తిస్తారు (D) రాష్ట్రపతి కొత్త నియామకం చేసే వరకు పదవి ఖాళీగా ఉంటుంది

సమాధానం

(B) వారసుడు బాధ్యతలు చేపట్టే వరకు అదే గవర్నర్ పదవిలో కొనసాగుతారు. ఆర్టికల్ 156 ప్రకారం గవర్నర్ రాష్ట్రపతి ఇష్టం ఉన్నంత వరకు పదవిలో ఉంటారు; ఈ షరతుకు లోబడి పదవీకాలం పదవి చేపట్టిన తేదీ నుంచి ఐదేళ్లు. అదే ఆర్టికల్ ఐదేళ్లు ముగిసినా వారసుడు బాధ్యతలు చేపట్టే వరకు గవర్నర్ కొనసాగుతారని చెబుతుంది. అందువల్ల పదవీకాలం ముగియగానే పదవి ఖాళీ అయ్యే పరిస్థితి రాదు, (D) తప్పు. రాజ్యాంగం ఊహించని పరిస్థితుల్లో గవర్నర్ విధులు ఎవరు నిర్వర్తించాలో రాష్ట్రపతి ఏర్పాటు చేయవచ్చని ఆర్టికల్ 160 చెబుతుంది, కానీ పదవీకాలం ముగియడం అనే ఈ సాధారణ సందర్భానికి 156 లోని నిబంధనే వర్తిస్తుంది.

2. ఒక రాష్ట్ర కొత్త గవర్నర్ ప్రమాణం చేసే రోజు ఆ రాష్ట్ర హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి అందుబాటులో లేరు. ఆర్టికల్ 159 ప్రకారం గవర్నర్ ఎవరి ముందు ప్రమాణం చేస్తారు? (A) సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి ముందు (B) పొరుగు రాష్ట్ర హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి ముందు (C) రాష్ట్ర శాసనసభ స్పీకర్ ముందు (D) అదే హైకోర్టులోని అత్యంత సీనియర్ న్యాయమూర్తి ముందు

సమాధానం

(D) అదే హైకోర్టులోని అత్యంత సీనియర్ న్యాయమూర్తి ముందు. ఆర్టికల్ 159 ప్రకారం గవర్నర్ ఆ రాష్ట్ర హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి ముందు ప్రమాణం చేస్తారు; ఆయన లేకపోతే అదే హైకోర్టులో అందుబాటులో ఉన్న అత్యంత సీనియర్ న్యాయమూర్తి ముందు చేస్తారు. ప్రత్యామ్నాయం కూడా అదే హైకోర్టు లోపలే ఉంటుంది, కాబట్టి పొరుగు రాష్ట్ర హైకోర్టు ప్రసక్తి రాదు. గవర్నర్ ప్రమాణం సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి ముందు కాదనే విషయం తరచూ గందరగోళానికి గురవుతుంది. మరోవైపు మంత్రులకు పదవీ ప్రమాణం, గోప్యతా ప్రమాణం చేయించేది గవర్నరే (ఆర్టికల్ 164(3)), అంటే గవర్నర్ ఒకచోట ప్రమాణం చేస్తారు, మరోచోట చేయిస్తారు.

3. ఒక అంశం గవర్నర్ విచక్షణ పరిధిలోకి వస్తుందా లేదా అనే ప్రశ్న తలెత్తితే, ఆర్టికల్ 163(2) ప్రకారం తుది నిర్ణయం ఎవరిది? (A) గవర్నర్ తన విచక్షణతో తీసుకునే నిర్ణయమే అంతిమం (B) ముఖ్యమంత్రి నేతృత్వంలోని మంత్రిమండలి నిర్ణయమే అంతిమం (C) ఆ రాష్ట్ర హైకోర్టు ఇచ్చే తీర్పే అంతిమం (D) రాష్ట్రపతి ఇచ్చే సూచనే అంతిమం

సమాధానం

(A) గవర్నర్ తన విచక్షణతో తీసుకునే నిర్ణయమే అంతిమం. ఆర్టికల్ 163 ప్రకారం గవర్నర్ సాధారణంగా ముఖ్యమంత్రి నేతృత్వంలోని మంత్రిమండలి సలహాతోనే పనిచేయాలి; రాజ్యాంగం విచక్షణ ఇచ్చిన విధుల్లో మాత్రమే సొంతంగా నిర్ణయిస్తారు. ఒక విషయం ఆ విచక్షణ పరిధిలోనిదా కాదా అనే వివాదం వస్తే, గవర్నర్ విచక్షణతో తీసుకున్న నిర్ణయమే అంతిమమని 163(2) చెబుతుంది. మంత్రులు గవర్నర్‌కు ఏ సలహా ఇచ్చారనే విషయాన్ని ఏ కోర్టూ విచారించకూడదని 163(3) కూడా చెబుతుంది. ఈ నిబంధనల వల్లే రాష్ట్రపతి కంటే గవర్నర్‌కు ఎక్కువ విచక్షణాధికారాలు ఉన్నాయని NCERT పేర్కొంటుంది.

4. గవర్నర్ ద్రవ్య బిల్లు కాని ఒక బిల్లును సూచనలతో సభకు తిప్పి పంపారు. సభ ఆ బిల్లును మార్పులు లేకుండానే మళ్లీ ఆమోదించి పంపింది. ఆర్టికల్ 200 ప్రకారం ఇప్పుడు గవర్నర్ అధికారంపై ఉన్న పరిమితి ఏమిటి? (A) బిల్లును మరోసారి సభకు పంపాలంటే రాష్ట్రపతి అనుమతి కావాలి (B) బిల్లును ఆరు నెలల్లోపు ఆమోదించకపోతే అది రద్దవుతుంది (C) బిల్లుకు ఆమోదాన్ని నిలిపివేసే అవకాశం గవర్నర్‌కు ఇక ఉండదు (D) బిల్లుపై నిర్ణయానికి హైకోర్టు సలహా తప్పనిసరిగా తీసుకోవాలి

సమాధానం

(C) బిల్లుకు ఆమోదాన్ని నిలిపివేసే అవకాశం గవర్నర్‌కు ఇక ఉండదు. ఆర్టికల్ 200 మొదటి నిబంధన ప్రకారం ద్రవ్య బిల్లు కాని బిల్లును గవర్నర్ సూచనలతో కూడిన సందేశంతో సభకు తిప్పి పంపవచ్చు. సభ దాన్ని మార్పులతో గానీ, మార్పులు లేకుండా గానీ మళ్లీ ఆమోదించి పంపితే గవర్నర్ ఇక ఆమోదాన్ని నిలిపివేయలేరు. ఆరు నెలల గడువు ఆర్టికల్ 201 లో ఉంది; అది రాష్ట్రపతి తిప్పి పంపమని ఆదేశించిన రిజర్వ్ బిల్లును సభ పునఃపరిశీలించడానికి ఇచ్చిన గడువు, గవర్నర్‌కు కాదు. ద్రవ్య బిల్లు అయితే తిప్పి పంపే మార్గమే గవర్నర్‌కు ఉండదని కూడా గుర్తుంచుకోవాలి.

5. రాష్ట్ర హైకోర్టు అధికారాలను దెబ్బతీసే బిల్లును శాసనసభ ఆమోదించి గవర్నర్‌కు పంపింది. ఆర్టికల్ 200 ప్రకారం గవర్నర్ ఏం చేయాలి? (A) మంత్రిమండలి సలహా మేరకు ఆమోదం తెలపాలి (B) సూచనలతో బిల్లును సభకు తిప్పి పంపాలి (C) ఆమోదాన్ని నిలిపివేసి బిల్లును ఆపాలి (D) తప్పనిసరిగా రాష్ట్రపతి పరిశీలనకు రిజర్వ్ చేయాలి

సమాధానం

(D) తప్పనిసరిగా రాష్ట్రపతి పరిశీలనకు రిజర్వ్ చేయాలి. సాధారణ బిల్లు విషయంలో గవర్నర్ ముందు ఆమోదం, నిలిపివేత, తిప్పి పంపడం, రిజర్వ్ చేయడం అనే నాలుగు మార్గాలు ఉంటాయి. కానీ హైకోర్టు అధికారాలను దెబ్బతీసే బిల్లుకు ఈ ఎంపిక లేదు; గవర్నర్ దాన్ని ఆమోదించకూడదు, తప్పనిసరిగా రాష్ట్రపతి పరిశీలనకు రిజర్వ్ చేయాలి. రిజర్వ్ చేసిన తర్వాత రాష్ట్రపతి ఆమోదించవచ్చు, నిలిపివేయవచ్చు, లేదా ద్రవ్య బిల్లు కాకపోతే సభకు తిప్పి పంపమని ఆదేశించవచ్చు (ఆర్టికల్ 201). ఈ రిజర్వ్ అధికారం కేంద్రానికి రాష్ట్ర బిల్లులను ఆలస్యం చేసే అవకాశం ఇస్తుందని NCERT చెబుతుంది.

6. శాసనసభ సమావేశంలో లేనప్పుడు గవర్నర్ ఒక ఆర్డినెన్స్ జారీ చేశారు. గవర్నర్ దాన్ని ఉపసంహరించుకోకపోతే, ఆర్టికల్ 213 ప్రకారం ఆ ఆర్డినెన్స్ ఎప్పుడు రద్దవుతుంది? (A) ఆర్డినెన్స్ జారీ చేసిన తేదీ నుంచి ఆరు వారాలు ముగిసేసరికి (B) సభ తిరిగి సమావేశమైన తేదీ నుంచి ఆరు వారాలు ముగిసేసరికి (C) ఆర్డినెన్స్ జారీ చేసిన తేదీ నుంచి ఆరు నెలలు ముగిసేసరికి (D) సభ తిరిగి సమావేశమైన తేదీ నుంచి ఆరు నెలలు ముగిసేసరికి

సమాధానం

(B) సభ తిరిగి సమావేశమైన తేదీ నుంచి ఆరు వారాలు ముగిసేసరికి. ఆర్టికల్ 213 కింద జారీ చేసిన ఆర్డినెన్స్‌కు శాసనసభ చేసిన చట్టంతో సమాన బలం ఉంటుంది, కానీ అది తాత్కాలిక ఏర్పాటు మాత్రమే. సభ తిరిగి సమావేశమైన తర్వాత ఆరు వారాలు ముగిసేసరికి అది రద్దవుతుంది; ఈ గడువును జారీ చేసిన తేదీ నుంచి కాకుండా సభ తిరిగి సమావేశమైన తేదీ నుంచి లెక్కిస్తారు. ఆరు నెలలు అనే కాలం ఆర్టికల్ 174 లో రెండు సెషన్ల మధ్య గరిష్ఠ విరామంగా వస్తుంది, అందుకే రెండూ కలిసిపోతాయి. ఈ గడువు లోపల కూడా గవర్నర్ ఎప్పుడైనా ఆర్డినెన్స్‌ను ఉపసంహరించుకోవచ్చు.

7. ఒక వ్యక్తికి కోర్టు మార్షల్ ద్వారా శిక్ష పడింది. రాజ్యాంగంలో అలాంటి శిక్షకు క్షమాభిక్ష ఇచ్చే అధికారం స్పష్టంగా ఎవరికి ఉంది? (A) ఆర్టికల్ 72 కింద రాష్ట్రపతికి (B) ఆర్టికల్ 161 కింద గవర్నర్‌కు (C) ఆర్టికల్ 154 కింద రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక శాఖకు (D) ఆర్టికల్ 72, 161 కింద ఇద్దరికీ

సమాధానం

(A) ఆర్టికల్ 72 కింద రాష్ట్రపతికి. ఆర్టికల్ 72(1)(a) కోర్టు మార్షల్ శిక్షలు ఉన్న అన్ని కేసుల్లో క్షమాభిక్ష అధికారాన్ని రాష్ట్రపతికి ఇస్తుంది. గవర్నర్ అధికారాన్ని ఇచ్చే ఆర్టికల్ 161 లో కోర్టు మార్షల్ ప్రస్తావనే లేదు; అది రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం విస్తరించే అంశాల చట్టాలకు వ్యతిరేకంగా చేసిన నేరాల శిక్షలకే పరిమితం. అందుకే ఇద్దరికీ అధికారం ఉందనే (D) నిలవదు. ఇదే విధంగా మరణశిక్ష ఉన్న అన్ని కేసుల్లో క్షమాభిక్ష అధికారాన్ని ఆర్టికల్ 72(1)(c) ప్రత్యేకంగా రాష్ట్రపతికి ఇస్తుంది.

8. పదవిలో ఉన్న గవర్నర్‌పై, ఆయన వ్యక్తిగత హోదాలో చేసిన ఒక పనికి సంబంధించి సివిల్ కేసు వేయాలనుకుంటున్నారు. ఆర్టికల్ 361 ప్రకారం ఏ నిబంధన వర్తిస్తుంది? (A) పదవీకాలం ముగిసే వరకు ఏ సివిల్ కేసూ వేయడానికి వీలు లేదు (B) రాష్ట్రపతి ముందస్తు అనుమతి తీసుకున్న తర్వాతే కేసు వేయవచ్చు (C) రెండు నెలల ముందస్తు లిఖిత నోటీసు ఇచ్చిన తర్వాత కేసు వేయవచ్చు (D) హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి అనుమతితో మాత్రమే కేసు వేయవచ్చు

సమాధానం

(C) రెండు నెలల ముందస్తు లిఖిత నోటీసు ఇచ్చిన తర్వాత కేసు వేయవచ్చు. ఆర్టికల్ 361 గవర్నర్‌కు ఇచ్చే రక్షణ కేసు స్వభావాన్ని బట్టి మారుతుంది. పదవీకాలంలో గవర్నర్‌పై ఏ క్రిమినల్ కేసూ ప్రారంభించకూడదు, కొనసాగించకూడదు; అరెస్టు లేదా జైలు ప్రక్రియ కూడా జారీ చేయకూడదు. వ్యక్తిగత హోదాలో చేసిన పనులపై సివిల్ కేసుకు మాత్రం పూర్తి నిషేధం లేదు; రెండు నెలల ముందస్తు లిఖిత నోటీసు ఇస్తే వేయవచ్చు. (A) క్రిమినల్ కేసులకు ఉన్న రక్షణను సివిల్ కేసులకు తప్పుగా వర్తింపజేస్తుంది. పదవీ అధికారాలు, విధుల నిర్వహణ విషయంలో అయితే గవర్నర్ ఏ కోర్టుకూ జవాబుదారీ కాదు.

9. ముఖ్యమంత్రితో కలిపి రాష్ట్ర మంత్రుల సంఖ్యపై 91వ సవరణ చట్టం, 2003 విధించిన పరిమితులు ఏవి? (A) శాసనసభ మొత్తం సభ్యుల్లో 15 శాతానికి మించకూడదు, 12 కంటే తగ్గకూడదు (B) శాసనసభ మొత్తం సభ్యుల్లో 15 శాతానికి మించకూడదు, కనీస పరిమితి లేదు (C) శాసనసభ మొత్తం సభ్యుల్లో 12 శాతానికి మించకూడదు, 15 కంటే తగ్గకూడదు (D) శాసనసభ మొత్తం సభ్యుల్లో 10 శాతానికి మించకూడదు, 12 కంటే తగ్గకూడదు

సమాధానం

(A) శాసనసభ మొత్తం సభ్యుల్లో 15 శాతానికి మించకూడదు, 12 కంటే తగ్గకూడదు. 91వ సవరణ చట్టం, 2003 మంత్రిమండలి పరిమాణానికి రెండు వైపులా హద్దులు పెట్టింది. ముఖ్యమంత్రితో కలిపి మంత్రుల సంఖ్య శాసనసభ మొత్తం సభ్యుల్లో 15 శాతానికి మించకూడదు; అదే సమయంలో 12 కంటే తక్కువ ఉండకూడదు. సభ్యులు తక్కువగా ఉన్న శాసనసభల్లో 15 శాతం లెక్క చాలా చిన్న సంఖ్యకు దారితీస్తుంది కాబట్టి దిగువ హద్దు అవసరమవుతుంది. (B) ఎగువ హద్దును మాత్రమే గుర్తుంచుకుని దిగువ హద్దును వదిలేస్తుంది, (C) రెండు సంఖ్యలను తారుమారు చేస్తుంది.

10. ఆర్టికల్ 164 ప్రకారం రాష్ట్ర మంత్రుల పదవి, బాధ్యతల విషయంలో సరైన వివరణ ఏది? (A) మంత్రులు ముఖ్యమంత్రి ఇష్టం మేరకు పదవిలో ఉంటారు, గవర్నర్‌కు సమిష్టిగా బాధ్యులు (B) మంత్రులు శాసనసభ ఇష్టం మేరకు పదవిలో ఉంటారు, గవర్నర్‌కు సమిష్టిగా బాధ్యులు (C) మంత్రులు రాష్ట్రపతి ఇష్టం మేరకు పదవిలో ఉంటారు, శాసనసభకు సమిష్టిగా బాధ్యులు (D) మంత్రులు గవర్నర్ ఇష్టం మేరకు పదవిలో ఉంటారు, శాసనసభకు సమిష్టిగా బాధ్యులు

సమాధానం

(D) మంత్రులు గవర్నర్ ఇష్టం మేరకు పదవిలో ఉంటారు, శాసనసభకు సమిష్టిగా బాధ్యులు. ఆర్టికల్ 164(1) ప్రకారం ముఖ్యమంత్రిని గవర్నర్ నియమిస్తారు, ఇతర మంత్రులను ముఖ్యమంత్రి సలహాపై నియమిస్తారు; మంత్రులు గవర్నర్ ఇష్టం ఉన్నంత వరకు పదవిలో ఉంటారు. కానీ మంత్రిమండలి సమిష్టిగా బాధ్యత వహించేది గవర్నర్‌కు కాదు, శాసనసభకు (ఆర్టికల్ 164(2)). పదవి ఎవరి ఇష్టంపై ఆధారపడుతుంది, బాధ్యత ఎవరికి ఉంటుంది అనే రెండు ప్రశ్నలకు వేర్వేరు జవాబులు ఉండటమే ఈ అంశంలోని చిక్కు. రాష్ట్రపతి ఇష్టం మేరకు పదవిలో ఉండేది గవర్నర్, మంత్రులు కాదు; అందుకే (C) రెండు స్థాయిలను కలిపేస్తుంది.

11. ఆంధ్రప్రదేశ్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ ఛైర్మన్‌ను ఎవరు నియమిస్తారు, ఆయన పదవీకాలం ఎంత? (A) రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు; ఐదేళ్లు లేదా 62 ఏళ్ల వయసు, ఏది ముందైతే అది (B) గవర్నర్ నియమిస్తారు; ఆరేళ్లు లేదా 62 ఏళ్ల వయసు, ఏది ముందైతే అది (C) గవర్నర్ నియమిస్తారు; ఐదేళ్లు లేదా 62 ఏళ్ల వయసు, ఏది ముందైతే అది (D) రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు; ఆరేళ్లు లేదా 62 ఏళ్ల వయసు, ఏది ముందైతే అది

సమాధానం

(B) గవర్నర్ నియమిస్తారు; ఆరేళ్లు లేదా 62 ఏళ్ల వయసు, ఏది ముందైతే అది. ఆర్టికల్ 316 ప్రకారం రాష్ట్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ ఛైర్మన్, సభ్యులను గవర్నర్ నియమిస్తారు; వారి పదవీకాలం ఆరేళ్లు లేదా 62 ఏళ్ల వయసు, ఏది ముందైతే అది. గవర్నర్ పదవీకాలం ఐదేళ్లు కావడంతో ఆ సంఖ్య ఇక్కడ కలిసిపోయే అవకాశం ఉంది, అందుకే (C) ఆకర్షణీయంగా కనిపిస్తుంది. గవర్నర్‌ను రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు కాబట్టి కమిషన్ ఛైర్మన్‌నూ రాష్ట్రపతే నియమిస్తారనుకోవడం మరో పొరపాటు. ఈ నిబంధన వల్ల APPSC, TSPSC రెండింటి ఛైర్మన్, సభ్యుల నియామకం గవర్నర్ చేతుల్లోనే ఉంటుంది.

12. కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలను పరిశీలించడానికి 1983 లో నియమించిన సర్కారియా కమిషన్ గవర్నర్ల విషయంలో చేసిన సిఫారసు ఏది? (A) గవర్నర్‌ను రాష్ట్ర శాసనసభ ఎన్నుకునే విధానం తేవాలి (B) గవర్నర్ విచక్షణాధికారాలను పూర్తిగా రద్దు చేయాలి (C) గవర్నర్ నియామకాలు పూర్తిగా పక్షపాతరహితంగా ఉండాలి (D) ఆర్టికల్ 356 ను రాజ్యాంగం నుంచి తొలగించాలి

సమాధానం

(C) గవర్నర్ నియామకాలు పూర్తిగా పక్షపాతరహితంగా ఉండాలి. కేంద్రం 1983 లో నియమించిన సర్కారియా కమిషన్ 1988 లో నివేదిక సమర్పించి, గవర్నర్ నియామకాలు పూర్తిగా పక్షపాతరహితంగా ఉండాలని సిఫారసు చేసింది. దీని నేపథ్యాన్ని NCERT వివరిస్తుంది: చాలామంది గవర్నర్లు రిటైర్డ్ సైనికాధికారులు, సివిల్ సర్వెంట్లు లేదా రాజకీయ నాయకులు, కేంద్రమే నియమించడం వల్ల వారి చర్యలు కేంద్ర జోక్యంగా కనిపిస్తాయి. ముఖ్యంగా ఆర్టికల్ 356 కింద రాష్ట్ర ప్రభుత్వాన్ని తొలగించాలనే గవర్నర్ సిఫారసులు ఘర్షణలకు దారితీశాయి; 1959 లో కేరళలో మెజారిటీ ఉన్న ప్రభుత్వాన్ని తొలగించడం ఒక ఉదాహరణ. గవర్నర్ ఎన్నికైన పదవి కాదు కాబట్టి, నియామకం నిష్పక్షపాతంగా ఉండటమే ఇక్కడ కీలకం.

FAQ

గవర్నర్‌ను ఎవరు నియమిస్తారు?

ఆర్టికల్ 155 ప్రకారం రాష్ట్రపతి తన సంతకం, ముద్రతో కూడిన వారెంట్ ద్వారా గవర్నర్‌ను నియమిస్తారు. NCERT ప్రకారం ఈ నియామకం కేంద్ర ప్రభుత్వ సలహాపై జరుగుతుంది.

గవర్నర్ పదవీకాలం ఎంత?

ఆర్టికల్ 156 ప్రకారం పదవి చేపట్టిన తేదీ నుంచి ఐదేళ్లు. అయితే గవర్నర్ రాష్ట్రపతి ఇష్టం ఉన్నంత వరకే పదవిలో ఉంటారు, వారసుడు బాధ్యతలు చేపట్టే వరకు కొనసాగుతారు.

గవర్నర్ కావడానికి కనీస వయసు ఎంత?

ఆర్టికల్ 157 ప్రకారం భారత పౌరుడై ఉండాలి, 35 ఏళ్లు నిండి ఉండాలి.

గవర్నర్ మరణశిక్షను క్షమించగలరా?

ఆర్టికల్ 161 కింద గవర్నర్ రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక పరిధిలోని చట్టాలకు సంబంధించిన శిక్షలను క్షమించవచ్చు, తగ్గించవచ్చు. మరణశిక్ష ఉన్న అన్ని కేసుల్లో క్షమాభిక్ష అధికారాన్ని ఆర్టికల్ 72(1)(c) ప్రత్యేకంగా రాష్ట్రపతికి ఇస్తుంది.

Sources

• The Constitution of India (as on 1st May, 2024), Legislative Department, Ministry of Law and Justice
• NCERT Class 11 Indian Constitution at Work, Chapter 4: Executive
• NCERT Class 11 Indian Constitution at Work, Chapter 7: Federalism
• APPSC Brief Notification No. 37/2026, Group-II Services
• TSPSC Scheme and Syllabus for Recruitment to the Posts of Group-II Services