ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాల మధ్య తేడా ఏమిటి?

ప్రాథమిక హక్కులు (భాగం III, ఆర్టికల్ 12-35) పౌరులు కోర్టు ద్వారా అమలు చేయించుకోగల హక్కులు; వాటిని హరించే చట్టం చెల్లదు. ఆదేశిక సూత్రాలు (భాగం IV, ఆర్టికల్ 36-51) ప్రభుత్వానికి ఇచ్చిన విధాన మార్గదర్శకాలు; ఆర్టికల్ 37 ప్రకారం ఇవి ఏ కోర్టులోనూ అమలు కావు, కానీ దేశ పాలనకు మౌలికమైనవి. సరళంగా చెప్పాలంటే, హక్కులు ప్రభుత్వం కొన్ని పనులు చేయకుండా ఆపుతాయి, ఆదేశిక సూత్రాలు కొన్ని పనులు చేయమని ప్రభుత్వాన్ని ప్రోత్సహిస్తాయి.

ఈ వ్యాసంలోని ఆర్టికల్ పాఠాలు, సవరణ వివరాలు న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ ప్రచురించిన భారత రాజ్యాంగం (1 మే 2024 నాటి పాఠం) నుంచి తీసుకున్నవి. వివరణలు NCERT 11వ తరగతి ‘Indian Constitution at Work’ రెండో అధ్యాయం, తొమ్మిదో అధ్యాయం ఆధారంగా ఉన్నాయి.

పరీక్షల్లో ఈ అంశం ఎక్కడ వస్తుంది

APPSC గ్రూప్-2 నోటిఫికేషన్ నం. 37/2026 లో మెయిన్స్ పేపర్-I, సెక్షన్ B (భారత రాజ్యాంగం, 75 మార్కులు) సిలబస్‌లో “ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాలు, వాటి మధ్య సంబంధం” అని నేరుగా ఉంది. TSPSC గ్రూప్-2 సిలబస్ లో పేపర్-II లో ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాలు, ప్రాథమిక విధులు ఒకే అంశంగా ఉన్నాయి.

ప్రశ్నలు సాధారణంగా మూడు రకాలుగా వస్తాయి. ఒక అంశం (ఉదా: సమాన పనికి సమాన వేతనం) హక్కా, సూత్రమా అని అడుగుతారు. ఒక ఆదేశిక సూత్రం ఏ ఆర్టికల్‌లో ఉందో అడుగుతారు. లేదా రెండింటి మధ్య ఘర్షణ, ఆర్టికల్ 31C, కేశవానంద భారతి, మినర్వా మిల్స్ కేసుల గురించి అడుగుతారు.

ప్రాథమిక హక్కులు: ప్రభుత్వంపై పరిమితి

అమలు చేయించుకునే హక్కు

• ఆర్టికల్ 13(2) ప్రకారం భాగం III లోని హక్కులను హరించే లేదా తగ్గించే చట్టాన్ని రాజ్యం చేయకూడదు. అలా చేసిన చట్టం ఆ మేరకు చెల్లదు.
• ఆర్టికల్ 32 ఈ హక్కుల అమలు కోసం సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించే హక్కుకు హామీ ఇస్తుంది. హైకోర్టులకు రిట్ అధికారం ఆర్టికల్ 226 ఇస్తుంది.
• ఆదేశిక సూత్రాలకు ఈ మార్గం లేదు.

ప్రాథమిక హక్కుల ఆరు శీర్షికలు, వాటి ఆర్టికల్స్ వివరంగా ప్రాథమిక హక్కుల వ్యాసంలో ఉన్నాయి.

ఆదేశిక సూత్రాలు: ప్రభుత్వానికి మార్గదర్శనం

ఎందుకు అమలు చేయించలేని విధంగా పెట్టారు

• స్వతంత్ర భారతం ముందు సమానత్వం, అందరి శ్రేయస్సు అనే పెద్ద సవాలు ఉంది. దాని కోసం విధాన దిశ అవసరమని రాజ్యాంగ నిర్మాతలు భావించారు.
• అదే సమయంలో భవిష్యత్ ప్రభుత్వాలను నిర్దిష్ట విధానాలకు కట్టిపడేయడం వారికి ఇష్టం లేదు. అందుకే ఈ మార్గదర్శకాలను చట్టబద్ధంగా అమలు చేయించలేనివిగా ఉంచారని NCERT వివరిస్తుంది.
• నైతిక బలం వల్ల ప్రభుత్వాలు వీటిని గంభీరంగా తీసుకుంటాయని, ప్రజలు ప్రభుత్వాలను బాధ్యులను చేస్తారని నిర్మాతలు ఆశించారు.

ఆర్టికల్ 37 ఏమంటుంది

• ఈ భాగంలోని నిబంధనలు ఏ కోర్టు ద్వారానూ అమలు కావు. అయినా వీటిలోని సూత్రాలు దేశ పాలనకు మౌలికమైనవి.
• చట్టాలు చేసేటప్పుడు ఈ సూత్రాలను పాటించడం రాజ్యం కర్తవ్యం. ఆర్టికల్ 36 ప్రకారం ఇక్కడ “రాజ్యం” అంటే భాగం III లో ఉన్న అర్థమే.

ఆదేశిక సూత్రాల్లో మూడు రకాల అంశాలు (NCERT)

• సమాజంగా మనం స్వీకరించాల్సిన లక్ష్యాలు: ప్రజల సంక్షేమం, సామాజిక-ఆర్థిక-రాజకీయ న్యాయం, అంతర్జాతీయ శాంతి.
• ప్రాథమిక హక్కులు కాకుండా వ్యక్తులకు ఉండాల్సిన కొన్ని హక్కులు: తగిన జీవనోపాధి, సమాన పనికి సమాన వేతనం, పని హక్కు. ఇవి అమలు చేయించలేని హక్కులు.
• ప్రభుత్వం అనుసరించాల్సిన విధానాలు: ఉమ్మడి పౌరస్మృతి, మద్యపాన నిషేధం, కుటీర పరిశ్రమల ప్రోత్సాహం, గ్రామ పంచాయతీల ఏర్పాటు.

ప్రధాన తేడాలు ఒకే పట్టికలో

అంశం	ప్రాథమిక హక్కులు	ఆదేశిక సూత్రాలు
భాగం, ఆర్టికల్స్	భాగం III, ఆర్టికల్ 12-35	భాగం IV, ఆర్టికల్ 36-51
కోర్టులో అమలు	అమలు చేయించుకోవచ్చు (ఆర్టికల్ 32, 226)	ఏ కోర్టులోనూ అమలు కావు (ఆర్టికల్ 37)
ప్రభుత్వంపై ప్రభావం	కొన్ని పనులు చేయకుండా ఆపుతాయి	కొన్ని పనులు చేయమని ప్రోత్సహిస్తాయి
ప్రధాన దృష్టి	వ్యక్తుల హక్కుల రక్షణ	సమాజం మొత్తం శ్రేయస్సు
విరుద్ధమైన చట్టం	ఆర్టికల్ 13(2) ప్రకారం ఆ మేరకు చెల్లదు	సూత్రానికి విరుద్ధమని చట్టాన్ని కోర్టు రద్దు చేయదు
అత్యవసర పరిస్థితి	ఆర్టికల్ 359 కింద అమలు హక్కును నిలిపివేయవచ్చు, ఆర్టికల్ 20, 21 తప్ప	కోర్టులో అమలు అసలే లేనందున ఈ ప్రశ్న రాదు

ఈ తేడాలు ఉన్నా రెండింటినీ ఒకదానికొకటి పూరకాలుగా చూడవచ్చని NCERT చెబుతుంది.

ఆదేశిక సూత్రాలు: ఆర్టికల్ వారీగా

ఆర్టికల్	అంశం
38	ప్రజల సంక్షేమం; సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ న్యాయంతో కూడిన సామాజిక వ్యవస్థ; 38(2) ఆదాయ అసమానతలు తగ్గించడం
39	(a) స్త్రీ పురుషులకు సమానంగా జీవనోపాధి; (b) వనరుల యాజమాన్యం ఉమ్మడి మేలుకు; (c) సంపద కేంద్రీకరణ నివారణ; (d) సమాన పనికి సమాన వేతనం; (e) కార్మికుల ఆరోగ్యం, పిల్లల రక్షణ; (f) పిల్లల ఆరోగ్యకర వికాసం
39A	సమాన న్యాయం, ఉచిత న్యాయ సహాయం
40	గ్రామ పంచాయతీల ఏర్పాటు, స్వపరిపాలన విభాగాలుగా అధికారాలు
41	పని హక్కు, విద్య, నిరుద్యోగం, వృద్ధాప్యం, అనారోగ్యం, వైకల్యంలో ప్రభుత్వ సహాయం (ఆర్థిక సామర్థ్యం పరిధిలో)
42	న్యాయమైన, మానవీయ పని పరిస్థితులు, ప్రసూతి సహాయం
43	జీవన వేతనం; గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో కుటీర పరిశ్రమల ప్రోత్సాహం
43A	పరిశ్రమల నిర్వహణలో కార్మికుల భాగస్వామ్యం
43B	సహకార సంఘాల ప్రోత్సాహం
44	దేశమంతా పౌరులకు ఉమ్మడి పౌరస్మృతి
45	ఆరేళ్లు నిండే వరకు పిల్లలందరికీ బాల్య సంరక్షణ, విద్య
46	ఎస్సీ, ఎస్టీ, బలహీన వర్గాల విద్యా, ఆర్థిక ప్రయోజనాలు
47	పోషకాహార స్థాయి, జీవన ప్రమాణం, ప్రజారోగ్యం; ఔషధ అవసరాలకు తప్ప మత్తు పానీయాల నిషేధం
48	వ్యవసాయం, పశుపోషణ ఆధునిక పద్ధతుల్లో; ఆవులు, దూడలు, పాడి-వ్యవసాయ పశువుల వధ నిషేధం
48A	పర్యావరణ రక్షణ, అడవులు, వన్యప్రాణుల సంరక్షణ
49	జాతీయ ప్రాముఖ్యం గల స్మారకాల రక్షణ
50	కార్యనిర్వాహక శాఖ నుంచి న్యాయవ్యవస్థను వేరు చేయడం
51	అంతర్జాతీయ శాంతి, భద్రత; వివాదాల మధ్యవర్తిత్వ పరిష్కారం

తర్వాత చేర్చిన సూత్రాలు (రాజ్యాంగ పాఠంలోని ఫుట్‌నోట్స్ ప్రకారం)

• 42వ సవరణ చట్టం, 1976: 39(f) ను మార్చింది; 39A, 43A, 48A లను చేర్చింది. ఇవి 3-1-1977 నుంచి అమలులోకి వచ్చాయి.
• 44వ సవరణ చట్టం, 1978: ఆర్టికల్ 38 లో క్లాజ్ (2) ను చేర్చింది. ఇది 20-6-1979 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది.
• 86వ సవరణ చట్టం, 2002: ఆర్టికల్ 45 ను ఇప్పటి రూపంలోకి మార్చింది. ఇది 1-4-2010 నుంచి అమలు.
• 97వ సవరణ చట్టం, 2011: ఆర్టికల్ 43B ని చేర్చింది. ఇది 15-2-2012 నుంచి అమలు.

రెండింటి మధ్య ఘర్షణ: ఆస్తి హక్కు నుంచి మినర్వా మిల్స్ వరకు

ఘర్షణ ఎలా మొదలైంది

• జమీందారీ వ్యవస్థను రద్దు చేసే చట్టాలు తెచ్చినప్పుడు, అవి ఆస్తి హక్కును ఉల్లంఘిస్తున్నాయని వ్యతిరేకత వచ్చింది. రాజ్యాంగంలో మొదట ఆస్తిని సంపాదించే, కలిగి ఉండే హక్కు ప్రాథమిక హక్కుగా ఉండేది.
• ఆదేశిక సూత్రాల అమలు కోసం హక్కులను తగ్గించవచ్చని ప్రభుత్వం వాదించింది. ఆదేశిక సూత్రాల కోసం కూడా ప్రాథమిక హక్కులను పరిమితం చేయలేమని కోర్టు భావించింది.
• 1950 నుంచి ఆస్తి హక్కును పరిమితం చేస్తూ ప్రభుత్వం చాలా చట్టాలు చేసింది. 1967 నుంచి 1973 వరకు తీవ్ర వివాదం నడిచిందని NCERT తొమ్మిదో అధ్యాయం చెబుతుంది.

ఆర్టికల్ 31C

• 25వ సవరణ చట్టం, 1971 ఆర్టికల్ 31C ని చేర్చింది (20-4-1972 నుంచి అమలు). మొదట ఇది ఆర్టికల్ 39 లోని (b), (c) క్లాజుల అమలుకు చేసిన చట్టాలకే రక్షణ ఇచ్చింది.
• ఆర్టికల్ 13 లో ఏమున్నా, ఆ సూత్రాల అమలుకు చేసిన చట్టాన్ని ఆర్టికల్ 14 లేదా 19 కి విరుద్ధం అనే కారణంతో చెల్లదనకూడదని ఇది చెబుతుంది. 44వ సవరణకు ముందు ఈ జాబితాలో ఆర్టికల్ 31 కూడా ఉండేది.
• రాష్ట్ర శాసనసభ చేసిన చట్టానికి ఈ రక్షణ రావాలంటే, దాన్ని రాష్ట్రపతి పరిశీలనకు పంపి ఆమోదం పొందాలి.
• 42వ సవరణ, 1976 ఈ రక్షణను భాగం IV లోని “అన్ని లేదా ఏ సూత్రానికైనా” విస్తరించింది. ఈ మార్పును సుప్రీంకోర్టు మినర్వా మిల్స్ కేసులో చెల్లదని ప్రకటించిందని రాజ్యాంగ పాఠం ఫుట్‌నోట్ చెబుతుంది.

కేశవానంద భారతి, మినర్వా మిల్స్

• 1973 లో కేశవానంద భారతి కేసులో సుప్రీంకోర్టు “మౌలిక నిర్మాణం” సిద్ధాంతాన్ని ఇచ్చింది. ఏ సవరణ మౌలిక నిర్మాణాన్ని ఉల్లంఘించకూడదు, ఆ పరిధిలో రాజ్యాంగంలోని ఏ భాగాన్నైనా పార్లమెంట్ సవరించవచ్చు.
• 1973 లోనే ఆస్తి హక్కు మౌలిక నిర్మాణంలో భాగం కాదని, దాన్ని సవరణ ద్వారా తగ్గించవచ్చని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ఇచ్చిందని NCERT చెబుతుంది.
• 42వ సవరణ కేశవానంద తీర్పును అధిగమించే ప్రయత్నమని NCERT అంటుంది. మినర్వా మిల్స్ కేసులో (1980) కోర్టు తన పాత వైఖరిని మళ్లీ ధృవీకరించింది.
• 1978 లో 44వ సవరణ ఆస్తి హక్కును ప్రాథమిక హక్కుల నుంచి తొలగించి, ఆర్టికల్ 300A కింద చట్టబద్ధ హక్కుగా మార్చింది.

ఒక ఉదాహరణ: సూత్రం అమలు, హక్కుతో ఘర్షణ

ఒక రాష్ట్రం, భూమి కొద్దిమంది చేతుల్లో కేంద్రీకృతం కాకుండా పంపిణీ చేయడానికి ఒక చట్టం తెచ్చింది అనుకుందాం. ఇది ఆర్టికల్ 39(b), (c) లక్ష్యాలకు సరిపోతుంది.

• భూమి కోల్పోయిన వ్యక్తి ఈ చట్టం తనపై వివక్ష చూపుతోందని, ఆర్టికల్ 14 కు విరుద్ధమని కోర్టుకు వెళ్లాడు.
• చట్టం ఆర్టికల్ 39(b) లేదా (c) అమలు కోసమే అయితే, ఆర్టికల్ 31C ప్రకారం ఆర్టికల్ 14 లేదా 19 కి విరుద్ధం అనే కారణంతో దాన్ని చెల్లదనకూడదు.
• కానీ ఇది రాష్ట్ర చట్టం. రాష్ట్రపతి ఆమోదం లేకపోతే 31C రక్షణ వర్తించదు.
• మరోవైపు, ప్రభుత్వం ఈ చట్టం చేయకపోయినా ఏ పౌరుడూ ఆర్టికల్ 39 అమలు చేయమని కోర్టుకు వెళ్లలేడు. ఆర్టికల్ 37 దాన్ని అనుమతించదు.

ఆదేశిక సూత్రాలను ప్రభుత్వాలు ఎలా అమలు చేశాయి

NCERT ఇచ్చిన ఉదాహరణలు ఇవి:

• జమీందారీ రద్దు చట్టాలు, బ్యాంకుల జాతీయీకరణ, ఫ్యాక్టరీ చట్టాలు, కనీస వేతనాల నిర్ణయం.
• కుటీర, చిన్న పరిశ్రమల ప్రోత్సాహం; ఎస్సీ, ఎస్టీల అభ్యున్నతి కోసం రిజర్వేషన్లు.
• విద్యా హక్కు, దేశమంతా పంచాయతీ రాజ్ సంస్థలు, ఉపాధి హామీ పథకం కింద పాక్షిక పని హక్కు, మధ్యాహ్న భోజన పథకం.

తరచూ కలిగే గందరగోళాలు

• విద్య: 21A హక్కు, 45 సూత్రం. 6 నుంచి 14 ఏళ్ల పిల్లలకు ఉచిత, నిర్బంధ విద్య ఆర్టికల్ 21A కింద ప్రాథమిక హక్కు. ఆరేళ్లు నిండే వరకు బాల్య సంరక్షణ, విద్య ఆర్టికల్ 45 కింద ఆదేశిక సూత్రం. రెండింటినీ 86వ సవరణే ఇప్పటి రూపంలోకి తెచ్చింది.
• పని హక్కు ప్రాథమిక హక్కు కాదు. పని హక్కు ఆర్టికల్ 41 లో ఉంది, అది కూడా ఆర్థిక సామర్థ్యం పరిధిలో. పని హక్కును NCERT అమలు చేయించలేని హక్కుల జాబితాలో చూపిస్తుంది.
• పంచాయతీలు: ఆర్టికల్ 40. గ్రామ పంచాయతీల ఏర్పాటు ఆదేశిక సూత్రం. దీన్ని ఆర్టికల్ 43 లోని కుటీర పరిశ్రమలతో కలపకండి.
• 43, 43A, 43B వేరు. 43 జీవన వేతనం, 43A కార్మికుల భాగస్వామ్యం (42వ సవరణ), 43B సహకార సంఘాలు (97వ సవరణ).
• ప్రాథమిక విధులు వేరే భాగం. ఆర్టికల్ 51A భాగం IVA లో ఉంది, భాగం IV లో కాదు. 1976 లో 42వ సవరణ వీటిని చేర్చినప్పుడు పది విధులు ఉన్నాయని NCERT చెబుతుంది.
• 48 పశువులు, 48A పర్యావరణం. రెండూ వ్యవసాయం, ప్రకృతికి సంబంధించినవి కాబట్టి కలిసిపోతాయి. 48A ను 42వ సవరణ చేర్చింది.

పాలిటీలో ఈ అధ్యాయాన్ని ఏ క్రమంలో చదవాలో పాలిటీ చదివే క్రమం వ్యాసంలో ఉంది.

నా సూచన, ఒక పరిమితి

నా అభిప్రాయం: ఈ అంశంలో మార్కులు ఎక్కువగా పోయేది “ఈ అంశం హక్కా, సూత్రమా” అనే ప్రశ్నల్లోనే. ఆర్టికల్ 38 నుంచి 51 వరకు పట్టికను ఒక్కసారి మీరే రాసుకోండి. దాని పక్కన విద్య (21A, 45), పని (41), సమాన వేతనం (39(d)) లాంటి జంటలను గుర్తు పెట్టుకోండి. మెయిన్స్ రాసేవాళ్లు 31C, కేశవానంద, మినర్వా మిల్స్ కాలక్రమాన్ని ఒక్క పేరాలో రాసే అభ్యాసం చేయాలి; APPSC గ్రూప్-2 పరీక్ష విధానం చూస్తే ఈ సెక్షన్ బరువు అర్థమవుతుంది.

పరిమితి: ఈ వ్యాసం రాజ్యాంగ పాఠం, NCERT వివరణకే కట్టుబడింది. సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు ఆదేశిక సూత్రాలను ఆర్టికల్ 21 తో కలిపి ఎలా చదివాయో, ఆర్టికల్ 31C పై తర్వాతి తీర్పులు ఏమన్నాయో ఇక్కడ లేవు. మెయిన్స్ రాసేవాళ్లకు ఈ వ్యాసం ఒక్కటే సరిపోదు; ఆ తీర్పులను విడిగా చదవాలి.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. ఆర్టికల్ 37 ప్రకారం భాగం IV లోని ఆదేశిక సూత్రాల స్థానం ఏమిటి? (A) కోర్టుల ద్వారా అమలవుతాయి, కానీ చట్టాలు చేసేటప్పుడు పాటించాల్సిన అవసరం లేదు (B) కోర్టుల ద్వారా అమలు కావు, అందువల్ల ప్రభుత్వాలపై ఎలాంటి బాధ్యతా మోపవు (C) కోర్టుల ద్వారా అమలు కావు, కానీ చట్టాలు చేసేటప్పుడు వాటిని పాటించడం రాజ్యం కర్తవ్యం (D) ఆర్టికల్ 226 కింద హైకోర్టుల్లో అమలవుతాయి, ఆర్టికల్ 32 కింద సుప్రీంకోర్టులో అమలు కావు

సమాధానం

(C) కోర్టుల ద్వారా అమలు కావు, కానీ చట్టాలు చేసేటప్పుడు వాటిని పాటించడం రాజ్యం కర్తవ్యం. ఆర్టికల్ 37 రెండు విషయాలను ఒకేసారి చెబుతుంది: భాగం IV లోని నిబంధనలు ఏ కోర్టు ద్వారానూ అమలు కావు, అయినా ఆ సూత్రాలు దేశ పాలనకు మౌలికమైనవి. అందుకే చట్టాలు చేసేటప్పుడు వీటిని పాటించడం రాజ్యం కర్తవ్యమని అదే ఆర్టికల్ నిర్దేశిస్తుంది. కోర్టులో అమలు కావు కాబట్టి ప్రభుత్వంపై ఎలాంటి బాధ్యతా లేదనే (B) ఆర్టికల్‌లోని మొదటి భాగాన్నే చూసి, కర్తవ్యం అనే రెండో భాగాన్ని వదిలేస్తుంది. ఆర్టికల్ 32, 226 కింద కోర్టుకు వెళ్లే మార్గం ప్రాథమిక హక్కులకు మాత్రమే ఉంది; ఆదేశిక సూత్రాలకు ఏ కోర్టులోనూ ఆ మార్గం లేదు.

2. ఒక రాష్ట్ర చట్టం ఏ ప్రాథమిక హక్కునూ ఉల్లంఘించడం లేదు, కానీ ఒక ఆదేశిక సూత్రానికి విరుద్ధంగా ఉంది. ఈ కారణంతో ఆ చట్టాన్ని సవాలు చేస్తే కోర్టు ఏం చేస్తుంది? (A) సూత్రానికి విరుద్ధమనే కారణంతో ఆ చట్టాన్ని రద్దు చేయదు (B) ఆర్టికల్ 13(2) కింద ఆ మేరకు చట్టం చెల్లదని ప్రకటిస్తుంది (C) ఆర్టికల్ 31C కింద చట్టాన్ని రాష్ట్రపతి ఆమోదానికి పంపుతుంది (D) ఆర్టికల్ 32 కింద సూత్రాన్ని అమలు చేయమని రిట్ జారీ చేస్తుంది

సమాధానం

(A) సూత్రానికి విరుద్ధమనే కారణంతో ఆ చట్టాన్ని రద్దు చేయదు. ఆర్టికల్ 13(2) ప్రకారం చట్టం ఆ మేరకు చెల్లకుండా పోయేది అది భాగం III లోని హక్కులను హరించినప్పుడు లేదా తగ్గించినప్పుడు మాత్రమే. ఆదేశిక సూత్రాలు ఆర్టికల్ 37 ప్రకారం ఏ కోర్టులోనూ అమలు కావు, కాబట్టి ఒక చట్టం సూత్రానికి విరుద్ధంగా ఉందనే కారణంతో కోర్టు దాన్ని రద్దు చేయదు. (B) ప్రాథమిక హక్కును ఉల్లంఘించే చట్టానికి జరిగే ఫలితం; ఇక్కడ ఏ హక్కూ ఉల్లంఘన కాలేదు. ఆర్టికల్ 32 కింద రిట్ కూడా హక్కుల అమలు కోసమే, సూత్రాల కోసం కాదు. హక్కులు ప్రభుత్వంపై పరిమితి, సూత్రాలు ప్రభుత్వానికి మార్గదర్శనం అనే తేడా ఇక్కడే స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

3. NCERT వివరణ ప్రకారం రాజ్యాంగ నిర్మాతలు ఆదేశిక సూత్రాలను కోర్టుల ద్వారా అమలు చేయించలేనివిగా ఉంచడానికి ప్రధాన కారణం ఏమిటి? (A) ఈ సూత్రాల్లో వ్యక్తులకు సంబంధించిన హక్కులేవీ లేవని వారు భావించడం (B) స్వతంత్ర భారతానికి విధాన దిశ అవసరం లేదని వారు భావించడం (C) ఈ సూత్రాలు ప్రాథమిక హక్కులకు విరుద్ధమని వారు భావించడం (D) భవిష్యత్ ప్రభుత్వాలను నిర్దిష్ట విధానాలకు కట్టిపడేయడం ఇష్టం లేకపోవడం

సమాధానం

(D) భవిష్యత్ ప్రభుత్వాలను నిర్దిష్ట విధానాలకు కట్టిపడేయడం ఇష్టం లేకపోవడం. సమానత్వం, అందరి శ్రేయస్సు అనే సవాలు కోసం విధాన దిశ అవసరమని నిర్మాతలు భావించారు; అదే సమయంలో భవిష్యత్ ప్రభుత్వాలను నిర్దిష్ట విధానాలకు కట్టిపడేయాలనుకోలేదు. ఈ రెండింటి మధ్య సమతుల్యతగానే సూత్రాలను రాజ్యాంగంలో పెట్టి, కోర్టు అమలు నుంచి దూరంగా ఉంచారు. విధాన దిశ అవసరం లేదని భావించి ఉంటే అసలు భాగం IV నే చేర్చేవారు కాదు, కాబట్టి (B) నిలవదు. తగిన జీవనోపాధి, సమాన పనికి సమాన వేతనం వంటి వ్యక్తుల హక్కులు కూడా సూత్రాల్లో ఉన్నాయని NCERT చెబుతుంది, అందువల్ల (A) కూడా తప్పు. వీటి బలం నైతికమైనది; ప్రజలు ప్రభుత్వాలను బాధ్యులను చేస్తారని నిర్మాతలు ఆశించారు.

4. నాలుగేళ్ల పిల్లలకు బాల్య సంరక్షణ, విద్య అందించాలనే నిబంధన రాజ్యాంగంలో ఏ రూపంలో ఉంది? (A) ఆర్టికల్ 21A కింద ప్రాథమిక హక్కుగా (B) ఆర్టికల్ 45 కింద ఆదేశిక సూత్రంగా (C) ఆర్టికల్ 41 కింద ఆదేశిక సూత్రంగా (D) ఆర్టికల్ 46 కింద ఆదేశిక సూత్రంగా

సమాధానం

(B) ఆర్టికల్ 45 కింద ఆదేశిక సూత్రంగా. ఆర్టికల్ 45 ఆరేళ్లు నిండే వరకు పిల్లలందరికీ బాల్య సంరక్షణ, విద్య అందించాలని చెప్పే ఆదేశిక సూత్రం; నాలుగేళ్ల పిల్లలు ఈ వయో పరిధిలోకే వస్తారు. ఆర్టికల్ 21A ఇచ్చే ఉచిత, నిర్బంధ విద్యా హక్కు 6 నుంచి 14 ఏళ్ల పిల్లలకు మాత్రమే, కాబట్టి ఈ పిల్లలకు అది వర్తించదు. విద్య అనే పదం చూడగానే 21A అనుకోవడం ఇక్కడ సాధారణ పొరపాటు; రెండింటినీ వేరు చేసేది వయసే. ఆర్టికల్ 41 ఆర్థిక సామర్థ్యం పరిధిలో ప్రభుత్వ సహాయం గురించి, ఆర్టికల్ 46 ఎస్సీ, ఎస్టీ, బలహీన వర్గాల విద్యా ప్రయోజనాల గురించి చెబుతాయి.

5. ఉపాధి హామీ పథకం ద్వారా పాక్షికంగా అమలవుతున్న పని హక్కు రాజ్యాంగంలో ఎక్కడ, ఏ షరతుతో ఉంది? (A) ఆర్టికల్ 41 లో, రాజ్యం ఆర్థిక సామర్థ్యం పరిధిలో (B) ఆర్టికల్ 21 లో, షరతు లేని ప్రాథమిక హక్కుగా (C) ఆర్టికల్ 43 లో, గ్రామీణ ప్రాంతాలకు మాత్రమే పరిమితంగా (D) ఆర్టికల్ 39 లో, స్త్రీ పురుషులకు సమాన జీవనోపాధిగా

సమాధానం

(A) ఆర్టికల్ 41 లో, రాజ్యం ఆర్థిక సామర్థ్యం పరిధిలో. పని హక్కు ఆర్టికల్ 41 లో ఉంది; పని, విద్య, నిరుద్యోగం, వృద్ధాప్యం, అనారోగ్యం వంటి సందర్భాల్లో సహాయం అందించాల్సిన బాధ్యత రాజ్యం ఆర్థిక సామర్థ్యం పరిధిలో మాత్రమే. ఇది ఆదేశిక సూత్రం కాబట్టి పని దొరకలేదనే కారణంతో ఏ పౌరుడూ కోర్టుకు వెళ్లి దీన్ని అమలు చేయించలేడు; NCERT దీన్ని అమలు చేయించలేని హక్కుల జాబితాలో చూపిస్తుంది. ఉపాధి హామీ పథకం ఈ సూత్రాన్ని పాక్షికంగా అమలు చేసిన ఉదాహరణ మాత్రమే. ఆర్టికల్ 39(a) స్త్రీ పురుషులకు సమాన జీవనోపాధి గురించి, ఆర్టికల్ 43 జీవన వేతనం, కుటీర పరిశ్రమల గురించి చెబుతాయి; పని హక్కు మాత్రం 41 లోనే ఉంది.

6. 42వ సవరణ చట్టం, 1976 భాగం IV లో కొత్తగా చేర్చిన ఆదేశిక సూత్రాల సమూహం ఏది? (A) 39A, 43B, 48A (B) 38(2), 43A, 48A (C) 39A, 43A, 48A (D) 39A, 43A, 45

సమాధానం

(C) 39A, 43A, 48A. రాజ్యాంగ పాఠం ఫుట్‌నోట్స్ ప్రకారం 42వ సవరణ 39A (ఉచిత న్యాయ సహాయం), 43A (పరిశ్రమల నిర్వహణలో కార్మికుల భాగస్వామ్యం), 48A (పర్యావరణ రక్షణ) లను చేర్చింది, 39(f) ను మార్చింది; ఇవి 3-1-1977 నుంచి అమలులోకి వచ్చాయి. సహకార సంఘాల సూత్రం 43B ను చేర్చింది 97వ సవరణ, 2011, కాబట్టి (A) తప్పు. ఆర్టికల్ 38 లో క్లాజ్ (2) వేరే సవరణ ద్వారా వచ్చింది, అందుకే (B) నిలవదు. ఆర్టికల్ 45 ఇప్పటి రూపం 86వ సవరణ, 2002 నుంచి వచ్చింది.

7. ఆదాయ అసమానతలను తగ్గించాలని రాజ్యానికి సూచించే ఆర్టికల్ 38(2) ను ఏ సవరణ చట్టం చేర్చింది? (A) 42వ సవరణ చట్టం, 1976 (B) 86వ సవరణ చట్టం, 2002 (C) 25వ సవరణ చట్టం, 1971 (D) 44వ సవరణ చట్టం, 1978

సమాధానం

(D) 44వ సవరణ చట్టం, 1978. ఆర్టికల్ 38 ప్రజల సంక్షేమం, సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ న్యాయంతో కూడిన సామాజిక వ్యవస్థ గురించి చెబుతుంది; దానికి ఆదాయ అసమానతలు తగ్గించాలనే క్లాజ్ (2) ను 44వ సవరణ చట్టం, 1978 చేర్చింది. ఈ క్లాజ్ 20-6-1979 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది. ఎక్కువ సూత్రాలను చేర్చింది 42వ సవరణ కాబట్టి దాన్ని ఎంచుకోవడం సహజమే, కానీ భాగం IV లో అది చేర్చినవి 39A, 43A, 48A. ఇదే 44వ సవరణ ఆస్తి హక్కును ప్రాథమిక హక్కుల నుంచి తొలగించిందని గుర్తుంచుకుంటే రెండు విషయాలూ కలిసి గుర్తుంటాయి. 25వ సవరణ చేర్చింది ఆర్టికల్ 31C ని.

8. 25వ సవరణ చట్టం, 1971 ఆర్టికల్ 31C ని చేర్చినప్పుడు, మొదట ఏ ఆదేశిక సూత్రాల అమలుకు చేసిన చట్టాలకు రక్షణ ఇచ్చింది? (A) ఆర్టికల్ 39 లోని (d), (e) క్లాజులు (B) ఆర్టికల్ 39 లోని (b), (c) క్లాజులు (C) భాగం IV లోని అన్ని సూత్రాలు (D) ఆర్టికల్ 38 లోని క్లాజ్ (2)

సమాధానం

(B) ఆర్టికల్ 39 లోని (b), (c) క్లాజులు. ఆర్టికల్ 31C మొదటి రూపంలో ఆర్టికల్ 39(b), (c) లకే రక్షణ ఇచ్చింది, అంటే వనరుల యాజమాన్యం ఉమ్మడి మేలుకు ఉపయోగపడటం, సంపద కేంద్రీకరణ నివారణ అనే లక్ష్యాలకు. ఈ సూత్రాల అమలుకు చేసిన చట్టాన్ని ఆర్టికల్ 14 లేదా 19 కి విరుద్ధం అనే కారణంతో చెల్లదనకూడదని అది చెబుతుంది; 44వ సవరణకు ముందు ఈ జాబితాలో ఆర్టికల్ 31 కూడా ఉండేది. రక్షణను భాగం IV లోని “అన్ని లేదా ఏ సూత్రానికైనా” విస్తరించింది తర్వాత వచ్చిన 42వ సవరణ, 1976; అందుకే (C) మొదటి రూపం కాదు. సమాన పనికి సమాన వేతనం, కార్మికుల ఆరోగ్యం గురించి చెప్పే 39(d), (e) లకు ఈ మొదటి రక్షణ లేదు.

9. భూమి కొద్దిమంది చేతుల్లో కేంద్రీకృతం కాకుండా పంపిణీ చేయడానికి, ఆర్టికల్ 39(b), (c) అమలు కోసం ఒక రాష్ట్ర శాసనసభ చట్టం చేసింది. ఆ చట్టానికి ఆర్టికల్ 31C రక్షణ లభించాలంటే రాష్ట్ర చట్టానికి మాత్రమే వర్తించే ఏ అదనపు షరతు నెరవేరాలి? (A) చట్టాన్ని పార్లమెంట్ కూడా ఆమోదించి ఉండాలి (B) చట్టాన్ని రాష్ట్ర హైకోర్టు ముందుగా పరిశీలించి ఉండాలి (C) చట్టాన్ని విధాన మండలి కూడా ఆమోదించి ఉండాలి (D) చట్టానికి రాష్ట్రపతి పరిశీలన తర్వాత ఆమోదం లభించి ఉండాలి

సమాధానం

(D) చట్టానికి రాష్ట్రపతి పరిశీలన తర్వాత ఆమోదం లభించి ఉండాలి. ఆర్టికల్ 31C ప్రకారం రాష్ట్ర శాసనసభ చేసిన చట్టానికి ఈ రక్షణ రావాలంటే దాన్ని రాష్ట్రపతి పరిశీలనకు పంపి ఆమోదం పొందాలి. ఆ ఆమోదం ఉంటే, చట్టం ఆర్టికల్ 39(b) లేదా (c) అమలు కోసమే కాబట్టి ఆర్టికల్ 14 లేదా 19 కి విరుద్ధం అనే కారణంతో దాన్ని చెల్లదనకూడదు. రాష్ట్రపతి ఆమోదం లేకపోతే, భూమి కోల్పోయిన వ్యక్తి ఆర్టికల్ 14 కింద చేసే సవాలుకు 31C అడ్డుగా నిలవదు. పార్లమెంట్ ఆమోదం గానీ, హైకోర్టు ముందస్తు పరిశీలన గానీ 31C లో ఉన్న షరతులు కావు.

10. మినర్వా మిల్స్ కేసులో (1980) సుప్రీంకోర్టు ఏ చర్య తీసుకుంది? (A) 42వ సవరణ 31C రక్షణను అన్ని సూత్రాలకు విస్తరించడాన్ని చెల్లదని ప్రకటించింది (B) ఆస్తి హక్కు మౌలిక నిర్మాణంలో భాగమని ప్రకటించి 44వ సవరణను రద్దు చేసింది (C) కేశవానంద భారతి కేసులో ఇచ్చిన మౌలిక నిర్మాణ సిద్ధాంతాన్ని వెనక్కి తీసుకుంది (D) 42వ సవరణ చేర్చిన ప్రాథమిక విధులను భాగం IVA నుంచి తొలగించింది

సమాధానం

(A) 42వ సవరణ 31C రక్షణను అన్ని సూత్రాలకు విస్తరించడాన్ని చెల్లదని ప్రకటించింది. 42వ సవరణ, 1976 ఆర్టికల్ 31C రక్షణను భాగం IV లోని “అన్ని లేదా ఏ సూత్రానికైనా” విస్తరించింది; NCERT ప్రకారం ఇది కేశవానంద తీర్పును అధిగమించే ప్రయత్నం. మినర్వా మిల్స్ కేసులో సుప్రీంకోర్టు ఈ విస్తరణను చెల్లదని ప్రకటించి, తన పాత వైఖరిని మళ్లీ ధృవీకరించింది. అంటే మౌలిక నిర్మాణ సిద్ధాంతం బలపడింది, వెనక్కి వెళ్లలేదు; (C) జరిగినదానికి పూర్తిగా వ్యతిరేకం. ఆస్తి హక్కు మౌలిక నిర్మాణంలో భాగం కాదని, సవరణ ద్వారా తగ్గించవచ్చని కోర్టు 1973 లోనే చెప్పింది, కాబట్టి (B) కూడా సరిపోదు.

11. 44వ సవరణ చట్టం, 1978 తర్వాత ఆస్తి హక్కు రాజ్యాంగంలో ఏ స్థానంలో ఉంది? (A) భాగం III లో ప్రాథమిక హక్కుగా, ఆర్టికల్ 32 రక్షణతో (B) భాగం IV లో ఆదేశిక సూత్రంగా, ఆర్టికల్ 39(b) కింద (C) ఆర్టికల్ 300A కింద చట్టబద్ధ హక్కుగా, ప్రాథమిక హక్కుల బయట (D) ఆర్టికల్ 31C కింద రక్షిత హక్కుగా, భాగం III లోనే

సమాధానం

(C) ఆర్టికల్ 300A కింద చట్టబద్ధ హక్కుగా, ప్రాథమిక హక్కుల బయట. రాజ్యాంగంలో మొదట ఆస్తిని సంపాదించే, కలిగి ఉండే హక్కు ప్రాథమిక హక్కుగా ఉండేది; జమీందారీ రద్దు చట్టాలు, 1967 నుంచి 1973 వరకు నడిచిన వివాదం దీని చుట్టూనే తిరిగాయి. 1978 లో 44వ సవరణ దాన్ని ప్రాథమిక హక్కుల నుంచి తొలగించి ఆర్టికల్ 300A కింద చట్టబద్ధ హక్కుగా మార్చింది. ఇప్పుడు అది భాగం III లో లేదు కాబట్టి ఆర్టికల్ 32 కింద ప్రాథమిక హక్కుగా దానికి రక్షణ లేదు; (A) పాత స్థితిని వివరిస్తుంది. ఆర్టికల్ 39(b) వనరుల యాజమాన్యం ఉమ్మడి మేలుకు ఉపయోగపడాలనే సూత్రం, అది ఆస్తి హక్కు కాదు.

12. అత్యవసర పరిస్థితిలో ఆర్టికల్ 359 కింద ప్రాథమిక హక్కుల అమలు హక్కును నిలిపివేసినా, ఏ ఆర్టికల్స్‌ను ఆ నిలిపివేత నుంచి మినహాయించారు? (A) ఆర్టికల్ 14, 19 (B) ఆర్టికల్ 20, 21 (C) ఆర్టికల్ 19, 21 (D) ఆర్టికల్ 21, 32

సమాధానం

(B) ఆర్టికల్ 20, 21. ఆర్టికల్ 359 కింద అత్యవసర పరిస్థితిలో ప్రాథమిక హక్కుల అమలు హక్కును నిలిపివేయవచ్చు, కానీ ఆర్టికల్ 20, 21 లను ఆ నిలిపివేతలో చేర్చకూడదు. అంటే ఈ రెండు ఆర్టికల్స్ విషయంలో అప్పుడు కూడా కోర్టుకు వెళ్లే మార్గం మిగిలే ఉంటుంది. ఆర్టికల్ 21 ఉండటంతో (C), (D) కూడా సరైనవిలా కనిపిస్తాయి, కానీ వాటిలోని 19, 32 మినహాయింపులో లేవు. ఆదేశిక సూత్రాలకు ఈ ప్రశ్నే రాదు, ఎందుకంటే వాటికి కోర్టులో అమలు మొదటి నుంచే లేదు.

13. అడవులు, వన్యప్రాణుల సంరక్షణ కోసం ఒక రాష్ట్రం కొత్త చట్టం చేసింది. ఈ చట్టం ఏ ఆదేశిక సూత్రాన్ని అమలు చేస్తుంది? (A) ఆర్టికల్ 48A (B) ఆర్టికల్ 48 (C) ఆర్టికల్ 49 (D) ఆర్టికల్ 47

సమాధానం

(A) ఆర్టికల్ 48A. పర్యావరణ రక్షణ, అడవులు, వన్యప్రాణుల సంరక్షణ ఆర్టికల్ 48A లో ఉన్నాయి; దీన్ని 42వ సవరణ చేర్చింది. ఆర్టికల్ 48 వ్యవసాయం, పశుపోషణను ఆధునిక పద్ధతుల్లో నిర్వహించడం, ఆవులు, దూడలు, పాడి-వ్యవసాయ పశువుల వధ నిషేధం గురించి చెబుతుంది. రెండూ వ్యవసాయం, ప్రకృతికి సంబంధించినవిగా కనిపించడం, నంబర్లు పక్కపక్కన ఉండటంతో తరచూ కలిసిపోతాయి; అడవులు, వన్యప్రాణులు అనే మాటలే 48A ను గుర్తించే ఆధారం. ఆర్టికల్ 49 జాతీయ ప్రాముఖ్యం గల స్మారకాల రక్షణ, ఆర్టికల్ 47 పోషకాహారం, ప్రజారోగ్యం గురించి.

FAQ

ఆదేశిక సూత్రాలు ఏ భాగంలో, ఏ ఆర్టికల్స్‌లో ఉన్నాయి?

రాజ్యాంగం భాగం IV లో ఆర్టికల్ 36 నుంచి 51 వరకు ఆదేశిక సూత్రాలు ఉన్నాయి. ఆర్టికల్ 37 ప్రకారం ఇవి ఏ కోర్టు ద్వారానూ అమలు కావు.

ఆదేశిక సూత్రాలను కోర్టు ద్వారా అమలు చేయించుకోవచ్చా?

లేదు. ఆర్టికల్ 37 ఇవి ఏ కోర్టులోనూ అమలు కావని చెబుతుంది. అయినా ఇవి దేశ పాలనకు మౌలికమైనవి, చట్టాలు చేసేటప్పుడు వీటిని పాటించడం రాజ్యం కర్తవ్యం.

ఆర్టికల్ 31C ఎందుకు ముఖ్యం?

కొన్ని ఆదేశిక సూత్రాల అమలు కోసం చేసిన చట్టాన్ని ఆర్టికల్ 14 లేదా 19 కి విరుద్ధం అనే కారణంతో రద్దు చేయకూడదని ఆర్టికల్ 31C చెబుతుంది. దీన్ని 25వ సవరణ చట్టం, 1971 చేర్చింది.

ఉచిత న్యాయ సహాయం ప్రాథమిక హక్కా, ఆదేశిక సూత్రమా?

ఆదేశిక సూత్రం. ఆర్టికల్ 39A సమాన న్యాయం, ఉచిత న్యాయ సహాయం గురించి చెబుతుంది. దీన్ని 42వ సవరణ, 1976 చేర్చింది.

Sources

• The Constitution of India (as on 1st May, 2024), Legislative Department, Ministry of Law and Justice
• NCERT Class 11 Indian Constitution at Work, Chapter 2: Rights in the Indian Constitution
• NCERT Class 11 Indian Constitution at Work, Chapter 9: Constitution as a Living Document
• APPSC Brief Notification No. 37/2026, Group-II Services
• TSPSC Scheme and Syllabus for Recruitment to the Posts of Group-II Services