73వ రాజ్యాంగ సవరణ అంటే ఏమిటి? పంచాయతీ రాజ్ వ్యవస్థ ఎలా పనిచేస్తుంది?

73వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1992 గ్రామీణ స్థానిక సంస్థలైన పంచాయతీలకు రాజ్యాంగ హోదా ఇచ్చింది. ఇది భాగం IX (ఆర్టికల్ 243 నుంచి 243O వరకు), 29 అంశాలతో 11వ షెడ్యూల్‌ను చేర్చింది; 24-4-1993 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది. దీని ఫలితంగా ప్రతి రాష్ట్రంలో గ్రామ, మధ్యస్థ (మండల), జిల్లా స్థాయిల్లో మూడంచెల పంచాయతీ రాజ్ వ్యవస్థ, ఐదేళ్లకోసారి ప్రత్యక్ష ఎన్నికలు, మహిళలకు కనీసం మూడో వంతు రిజర్వేషన్ తప్పనిసరి అయ్యాయి.

ఆర్టికల్ పాఠాలు న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ ప్రచురించిన భారత రాజ్యాంగం (1 మే 2024 నాటి పాఠం) నుంచి, చారిత్రక నేపథ్యం, వివరణలు NCERT 11వ తరగతి ‘స్థానిక ప్రభుత్వాలు’ అధ్యాయం నుంచి తీసుకున్నవి.

పరీక్షల్లో ఈ అంశం

APPSC గ్రూప్-2 నోటిఫికేషన్ నం. 37/2026 మెయిన్స్ పేపర్-I, సెక్షన్ B లో “కేంద్రీకరణ vs వికేంద్రీకరణ, సమాజ అభివృద్ధి కార్యక్రమం, బల్వంత్‌రాయ్ మెహతా, అశోక్ మెహతా కమిటీలు, 73, 74 సవరణలు, వాటి అమలు” అనే అంశం ఉంది. TSPSC గ్రూప్-2 సిలబస్ పేపర్-II లో “73, 74 సవరణ చట్టాల ప్రత్యేక ప్రస్తావనతో గ్రామీణ, పట్టణ పాలన” ఉంది.

73వ సవరణకు ముందు: నేపథ్యం

స్వాతంత్ర్యానికి ముందు

• ఆధునిక కాలంలో ఎన్నికైన స్థానిక సంస్థలు 1882 తర్వాత ఏర్పడ్డాయి. అప్పటి వైస్రాయ్ లార్డ్ రిప్పన్ చొరవతో వీటిని “లోకల్ బోర్డులు” అని పిలిచేవారు.
• భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1919 తర్వాత పలు ప్రావిన్సుల్లో గ్రామ పంచాయతీలు ఏర్పడ్డాయి. 1935 చట్టం తర్వాత కూడా ఈ ధోరణి కొనసాగింది.
• ఆర్థిక, రాజకీయ అధికార వికేంద్రీకరణ కోసం మహాత్మా గాంధీ గట్టిగా వాదించారు. దానికి మార్గం గ్రామ పంచాయతీలే అని ఆయన నమ్మారు.

రాజ్యాంగంలో మొదట ఉన్నది

• రాజ్యాంగం తయారైనప్పుడు స్థానిక ప్రభుత్వం రాష్ట్రాల అంశంగా ఉండేది; ఆదేశిక సూత్రాల్లోనూ దీని ప్రస్తావన ఉంది. గ్రామ పంచాయతీలను స్వపరిపాలన విభాగాలుగా ఏర్పాటు చేయాలని ఆర్టికల్ 40 చెబుతుంది.
• ఆదేశిక సూత్రాలు కోర్టు ద్వారా అమలు కావు కాబట్టి పంచాయతీల ఏర్పాటు, ఎన్నికలు పూర్తిగా రాష్ట్రాల ఇష్టంపై ఆధారపడ్డాయి. ఈ తేడా ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాల వ్యాసంలో వివరంగా ఉంది.

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత

• 1952 లో సమాజ అభివృద్ధి కార్యక్రమం (Community Development Programme) మొదలైంది. స్థానిక అభివృద్ధిలో ప్రజల భాగస్వామ్యాన్ని పెంచడం దీని లక్ష్యం.
• ఈ నేపథ్యంలో గ్రామీణ ప్రాంతాలకు మూడంచెల పంచాయతీ రాజ్ వ్యవస్థను సిఫారసు చేశారు. గుజరాత్, మహారాష్ట్ర లాంటి రాష్ట్రాలు 1960 ప్రాంతంలో ఎన్నికైన స్థానిక సంస్థలను ఏర్పాటు చేశాయి.
• కానీ చాలా రాష్ట్రాల్లో ఈ సంస్థలకు తగిన అధికారాలు, నిధులు లేవు. ఎన్నికలు తరచూ వాయిదా పడ్డాయి, సంస్థలను రద్దు చేసి అధికారులకు అప్పగించారు, చాలాచోట్ల పరోక్ష ఎన్నికలు జరిగాయి.
• 1987 తర్వాత స్థానిక సంస్థల పనితీరుపై సమగ్ర సమీక్ష మొదలైంది. 1989 లో పి.కె. తుంగన్ కమిటీ స్థానిక సంస్థలకు రాజ్యాంగ గుర్తింపు ఇవ్వాలని సిఫారసు చేసింది.
• 1989 లోనే కేంద్రం రెండు రాజ్యాంగ సవరణలను ప్రవేశపెట్టింది. చివరికి 1992 లో 73, 74 సవరణలను పార్లమెంట్ ఆమోదించింది; ఇవి 1993 లో అమలులోకి వచ్చాయి.

భాగం IX: ఆర్టికల్ వారీగా

ఆర్టికల్	అంశం
243	నిర్వచనాలు: గ్రామసభ, మధ్యస్థ స్థాయి, పంచాయతీ, గ్రామం
243A	గ్రామసభ అధికారాలు, విధులు (రాష్ట్ర చట్టం ప్రకారం)
243B	గ్రామ, మధ్యస్థ, జిల్లా స్థాయిల్లో పంచాయతీల ఏర్పాటు
243C	పంచాయతీల కూర్పు, అధ్యక్షుల ఎన్నిక
243D	ఎస్సీ, ఎస్టీ, మహిళలకు సీట్లు, అధ్యక్ష పదవుల రిజర్వేషన్
243E	పదవీకాలం ఐదేళ్లు; రద్దయితే ఆరు నెలల్లో ఎన్నిక
243F	సభ్యత్వానికి అనర్హతలు
243G	అధికారాలు, బాధ్యతలు; 11వ షెడ్యూల్ అంశాలు
243H	పన్నులు, సుంకాలు, టోల్‌లు, ఫీజులు; గ్రాంట్లు
243I	రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం (ప్రతి ఐదో సంవత్సరం)
243J	ఖాతాల ఆడిట్
243K	రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం
243L	కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు వర్తింపు
243M	కొన్ని ప్రాంతాలకు వర్తించదు
243N	పాత చట్టాల కొనసాగింపు (ఏడాది వరకు)
243O	ఎన్నికల విషయాల్లో కోర్టుల జోక్యంపై నిషేధం

మూడంచెల నిర్మాణం, గ్రామసభ

మూడు స్థాయిలు (ఆర్టికల్ 243B)

• అడుగున గ్రామ పంచాయతీ ఉంటుంది. ఇది ఒక గ్రామాన్ని లేదా గ్రామాల సమూహాన్ని కవర్ చేస్తుంది.
• మధ్యలో మండల (బ్లాక్ లేదా తాలూకా) పంచాయతీ ఉంటుంది. ఏ ప్రాంతం మధ్యస్థ స్థాయో గవర్నర్ బహిరంగ ప్రకటన ద్వారా నిర్ణయిస్తారు.
• పైన జిల్లా మొత్తం గ్రామీణ ప్రాంతాన్ని కవర్ చేసే జిల్లా పరిషత్ (జిల్లా పంచాయతీ) ఉంటుంది.
• జనాభా 20 లక్షలకు మించని రాష్ట్రంలో మధ్యస్థ స్థాయి పంచాయతీని ఏర్పాటు చేయనవసరం లేదు (ఆర్టికల్ 243B(2)).

గ్రామసభ (ఆర్టికల్ 243, 243A)

• పంచాయతీ పరిధిలోని గ్రామానికి సంబంధించిన ఓటర్ల జాబితాలో పేరు ఉన్నవారందరూ గ్రామసభ సభ్యులు. 73వ సవరణ గ్రామసభ ఏర్పాటును తప్పనిసరి చేసిందని NCERT చెబుతుంది.
• గ్రామసభ అధికారాలు, విధులను రాష్ట్ర శాసనసభ చట్టంతో నిర్ణయిస్తుంది. రాజ్యాంగం వాటిని జాబితా చేయలేదు.

ఎన్నికలు, కూర్పు, పదవీకాలం

• పంచాయతీలో అన్ని సీట్లు ప్రాదేశిక నియోజకవర్గాల నుంచి ప్రత్యక్ష ఎన్నిక ద్వారా భర్తీ అవుతాయి (ఆర్టికల్ 243C(2)).
• గ్రామ పంచాయతీ అధ్యక్షుడిని (సర్పంచ్) ఎలా ఎన్నుకోవాలో రాష్ట్ర చట్టం నిర్ణయిస్తుంది. మండల, జిల్లా స్థాయి అధ్యక్షులను మాత్రం ఎన్నికైన సభ్యులు తమలో నుంచే ఎన్నుకుంటారు (ఆర్టికల్ 243C(5)).
• ఎంపీలు, ఎమ్మెల్యేలకు మధ్యస్థ, జిల్లా స్థాయి పంచాయతీల్లో ప్రాతినిధ్యం కల్పించవచ్చు; ఇది రాష్ట్ర చట్టం ఇష్టం (ఆర్టికల్ 243C(3)).
• ప్రతి పంచాయతీ మొదటి సమావేశం తేదీ నుంచి ఐదేళ్లు కొనసాగుతుంది (ఆర్టికల్ 243E).
• ముందే రద్దయితే ఆరు నెలల్లోపు ఎన్నిక జరగాలి. మిగిలిన కాలం ఆరు నెలల కంటే తక్కువైతే అవసరం లేదు. కొత్త పంచాయతీ మిగిలిన కాలానికే ఉంటుంది.
• రాష్ట్ర శాసనసభ ఎన్నికలకు అనర్హుడైనవాడు పంచాయతీ సభ్యత్వానికి కూడా అనర్హుడే. కానీ 21 ఏళ్లు నిండినవారిని 25 ఏళ్ల లోపు అనే కారణంతో అనర్హులుగా ప్రకటించకూడదు (ఆర్టికల్ 243F).

రిజర్వేషన్లు (ఆర్టికల్ 243D)

ఎవరికి	ఎంత
ఎస్సీ, ఎస్టీ సీట్లు	ఆ పంచాయతీ ప్రాంతంలో వారి జనాభా నిష్పత్తి మేరకు
ఎస్సీ, ఎస్టీ మహిళలు	ఎస్సీ, ఎస్టీలకు రిజర్వ్ చేసిన సీట్లలో కనీసం మూడో వంతు
మహిళలు (మొత్తం)	ప్రత్యక్ష ఎన్నిక సీట్లలో కనీసం మూడో వంతు (ఎస్సీ, ఎస్టీ మహిళల సీట్లతో కలిపి)
అధ్యక్ష పదవులు	ఎస్సీ, ఎస్టీలకు రాష్ట్ర జనాభా నిష్పత్తి మేరకు; మహిళలకు కనీసం మూడో వంతు
వెనుకబడిన తరగతులు	రాష్ట్రాలు కావాలనుకుంటే కల్పించవచ్చు (243D(6))

• రిజర్వ్ సీట్లు, పదవులను వేర్వేరు నియోజకవర్గాలకు, పంచాయతీలకు రొటేషన్ పద్ధతిలో కేటాయిస్తారు.
• ఒకే సీటు ఒకేసారి మహిళకు, ఎస్సీ లేదా ఎస్టీకి రిజర్వ్ కావచ్చు. అప్పుడు సర్పంచ్ దళిత మహిళ లేదా ఆదివాసీ మహిళ అయి ఉండాలని NCERT ఉదాహరణ ఇస్తుంది.
• ఎస్సీ, ఎస్టీ సీట్లు, అధ్యక్ష పదవుల రిజర్వేషన్ ఆర్టికల్ 334 లో చెప్పిన కాలం ముగిసేసరికి ఆగిపోతుంది. ఈ గడువు ఎస్సీ, ఎస్టీ మహిళల సీట్లకూ వర్తిస్తుంది (243D(5)). మహిళలకు మొత్తం సీట్లలో మూడో వంతు, అధ్యక్ష పదవుల్లో మహిళల రిజర్వేషన్‌కు ఈ గడువు లేదు.

అధికారాలు, నిధులు, 11వ షెడ్యూల్

అధికారాలు (ఆర్టికల్ 243G)

• పంచాయతీలు స్వపరిపాలన సంస్థలుగా పనిచేయడానికి అవసరమైన అధికారాలను రాష్ట్ర శాసనసభ చట్టం ద్వారా ఇవ్వవచ్చు.
• ఆర్థికాభివృద్ధి, సామాజిక న్యాయం కోసం ప్రణాళికల తయారీ, పథకాల అమలు, 11వ షెడ్యూల్ అంశాలు ఈ అధికారాల్లోకి వస్తాయి.

11వ షెడ్యూల్: 29 అంశాలు

• ఈ అంశాలు అంతకుముందు రాష్ట్ర జాబితాలో ఉండేవని, ఎక్కువగా స్థానిక అభివృద్ధి, సంక్షేమానికి సంబంధించినవని NCERT చెబుతుంది.
• ఉదాహరణలు: వ్యవసాయం (వ్యవసాయ విస్తరణతో సహా), చిన్న నీటిపారుదల, పశుపోషణ, పాడి, కోళ్ల పెంపకం, మత్స్య పరిశ్రమ, తాగునీరు, గ్రామీణ గృహనిర్మాణం, రోడ్లు, పేదరిక నిర్మూలన కార్యక్రమం.
• ప్రాథమిక, మాధ్యమిక పాఠశాలలతో సహా విద్య, గ్రంథాలయాలు, సంతలు, జాతరలు, ఆరోగ్యం, పారిశుధ్యం, మహిళా-శిశు అభివృద్ధి, ప్రజా పంపిణీ వ్యవస్థ కూడా ఇందులో ఉన్నాయి. చివరి అంశం సామూహిక ఆస్తుల నిర్వహణ.
• ఈ 29 అంశాల్లో ఎన్నింటిని నిజంగా బదిలీ చేయాలో ప్రతి రాష్ట్రం తన చట్టంతో నిర్ణయిస్తుంది.

నిధులు (ఆర్టికల్ 243H, 243I)

• రాష్ట్ర చట్టం పంచాయతీలకు పన్నులు, సుంకాలు, టోల్‌లు, ఫీజులు విధించి వసూలు చేసే అధికారం ఇవ్వవచ్చు. రాష్ట్ర సంచిత నిధి నుంచి గ్రాంట్లు ఇవ్వవచ్చు.
• 73వ సవరణ ప్రారంభమైన ఏడాదిలోపు, తర్వాత ప్రతి ఐదో సంవత్సరం గవర్నర్ రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేయాలి. ఇది పంచాయతీల ఆర్థిక స్థితిని సమీక్షించి, రాష్ట్రం-పంచాయతీల మధ్య పన్నుల పంపకంపై సిఫారసులు చేస్తుంది.
• నిధుల కేటాయింపు రాజకీయ అంశం కాకుండా ఉండటానికి ఈ ఏర్పాటు ఉపయోగపడుతుందని NCERT అభిప్రాయపడుతుంది.

రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం (ఆర్టికల్ 243K)

• పంచాయతీ ఎన్నికల ఓటర్ల జాబితా తయారీ, ఎన్నికల నిర్వహణ రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘానికి అప్పగించారు. రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్‌ను గవర్నర్ నియమిస్తారు.
• హైకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించే విధానంలో, అవే కారణాలపై తప్ప కమిషనర్‌ను తొలగించకూడదు. నియామకం తర్వాత ఆయన సేవా షరతులను ప్రతికూలంగా మార్చకూడదు.
• రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్ స్వతంత్ర అధికారి; భారత ఎన్నికల సంఘం నియంత్రణలో ఉండరని NCERT స్పష్టం చేస్తుంది.
• పంచాయతీ ఎన్నికను రాష్ట్ర చట్టం నిర్ణయించిన అధికారి ముందు ఎన్నికల పిటిషన్ ద్వారా మాత్రమే ప్రశ్నించవచ్చు (ఆర్టికల్ 243O).

భాగం IX వర్తించని ప్రాంతాలు (ఆర్టికల్ 243M)

• ఆర్టికల్ 244 లోని షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలు, గిరిజన ప్రాంతాలకు ఈ భాగం వర్తించదు. నాగాలాండ్, మేఘాలయ, మిజోరం రాష్ట్రాలకు, జిల్లా కౌన్సిళ్లు ఉన్న మణిపూర్ కొండ ప్రాంతాలకు కూడా వర్తించదు.
• పార్లమెంట్ చట్టం ద్వారా ఈ భాగాన్ని షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలకు మార్పులతో విస్తరించవచ్చు. 1996 లో ఆదివాసీ ప్రాంతాలకు పంచాయతీ నిబంధనలను విస్తరిస్తూ వేరే చట్టం వచ్చిందని, అది గ్రామసభలకు ఎక్కువ అధికారాలు ఇచ్చిందని NCERT చెబుతుంది.
• 83వ సవరణ చట్టం, 2000 ద్వారా అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌కు ఎస్సీ సీట్ల రిజర్వేషన్ వర్తించదని 243M(3A) చేర్చారు.

ఒక ఉదాహరణ: గడువుకు ముందే రద్దయిన పంచాయతీ

ఒక గ్రామ పంచాయతీ మొదటి సమావేశం జరిగిన మూడేళ్లకు రాష్ట్ర చట్టం కింద రద్దయింది అనుకుందాం.

• ఆర్టికల్ 243E(3)(b) ప్రకారం రద్దయిన తేదీ నుంచి ఆరు నెలల్లోపు కొత్త ఎన్నిక పూర్తి కావాలి. ఇక్కడ మిగిలిన కాలం రెండేళ్లు, అంటే ఆరు నెలల కంటే ఎక్కువ, కాబట్టి ఎన్నిక తప్పనిసరి.
• కొత్తగా ఎన్నికైన పంచాయతీ పూర్తి ఐదేళ్లు ఉండదు. రద్దయిన పంచాయతీ ఎంత కాలం కొనసాగేదో, ఆ మిగిలిన రెండేళ్లు మాత్రమే ఉంటుంది (ఆర్టికల్ 243E(4)).
• అదే పంచాయతీ ఐదేళ్ల గడువుకు నాలుగు నెలల ముందు రద్దయితే, మిగిలిన కాలం ఆరు నెలల కంటే తక్కువ కాబట్టి ఆ మిగిలిన కాలానికి ఎన్నిక అవసరం లేదు.
• 73వ సవరణకు ముందు చాలా రాష్ట్రాల్లో రద్దు తర్వాత వెంటనే ఎన్నికలు జరపాలనే నిబంధన లేదని NCERT చెబుతుంది. ఆరు నెలల నియమం ఆ లోటును పూడ్చింది.

అమలులో లోపాలు

• చాలా రాష్ట్రాలు 11వ షెడ్యూల్ అంశాల్లో ఎక్కువ భాగాన్ని పంచాయతీలకు బదిలీ చేయలేదని NCERT చెబుతుంది. దీంతో స్థానిక సంస్థలు సమర్థంగా పనిచేయలేకపోతున్నాయి.
• అధికారం తక్కువ కాబట్టి ఇన్ని వేల మంది ప్రతినిధుల ఎన్నిక కొంతవరకు లాంఛనంగా మారిందనే విమర్శ ఉంది. సంక్షేమ పథకాల ఎంపిక, నిధుల కేటాయింపులో స్థానిక ప్రజలకు ఎక్కువ అధికారం లేదు.

తరచూ కలిగే గందరగోళాలు

• 73 గ్రామీణం, 74 పట్టణం. 73వ సవరణ పంచాయతీలు (భాగం IX, 11వ షెడ్యూల్), 74వ సవరణ నగరపాలికలు (12వ షెడ్యూల్). రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం, ఆర్థిక సంఘం, రిజర్వేషన్ల నిబంధనలు రెండింటిలోనూ ఉన్నాయి.
• ఆమోదం 1992, అమలు 1993. సవరణ చట్టం సంవత్సరం 1992; భాగం IX 24-4-1993 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది.
• 11వ షెడ్యూల్ 29, అది బదిలీ హామీ కాదు. షెడ్యూల్ అంశాలను జాబితా చేస్తుంది; ఏవి బదిలీ చేయాలో రాష్ట్ర చట్టం నిర్ణయిస్తుంది.
• ఆర్టికల్ 40 సూత్రం, భాగం IX నిర్మాణం. ఆర్టికల్ 40 ఆదేశిక సూత్రం. భాగం IX పంచాయతీల నిర్మాణాన్ని తప్పనిసరి చేస్తుంది. ఇది ప్రాథమిక హక్కుల భాగం కాదు.
• 243I ఆర్థిక సంఘం, 243K ఎన్నికల సంఘం. రెండింటినీ గవర్నర్ నియమిస్తారు, కాబట్టి కలిపి పొరపడటం సులభం. రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్ భారత ఎన్నికల సంఘం కింద పనిచేయరు.

పాలిటీలో ఈ అధ్యాయాన్ని ఎప్పుడు చదవాలో పాలిటీ చదివే క్రమం వ్యాసంలో ఉంది.

నా సూచన, ఒక పరిమితి

నా అభిప్రాయం: 243A నుంచి 243O వరకు ఒక్కో ఆర్టికల్‌కు ఒక్క పదం (గ్రామసభ, ఏర్పాటు, కూర్పు, రిజర్వేషన్, కాలం…) గుర్తుపెట్టుకుంటే ఆర్టికల్ నంబర్ల ప్రశ్నలు సులభమవుతాయి. “1992 ముందు, తర్వాత” తేడాలను కూడా నాలుగు వరుసల పట్టికగా రాసుకోండి. APPSC మెయిన్స్ రాసేవాళ్లు ఈ సెక్షన్ బరువు కోసం APPSC గ్రూప్-2 పరీక్ష విధానం, TSPSC రాసేవాళ్లు TSPSC గ్రూప్-2 పరీక్ష విధానం చూడండి.

పరిమితి: ఈ వ్యాసం రాజ్యాంగ పాఠం, NCERT దాటి వెళ్లదు. బల్వంత్‌రాయ్ మెహతా, అశోక్ మెహతా కమిటీల సిఫారసుల వివరాలు, ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ పంచాయతీ రాజ్ చట్టాల ప్రత్యేక నిబంధనలు ఇందులో లేవు. APPSC సిలబస్ ఈ కమిటీలను పేరుపేరునా అడుగుతుంది, కాబట్టి వాటిని అధికారిక పత్రాల నుంచి విడిగా చదవాల్సిందే.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. 73వ సవరణకు ముందు పంచాయతీల ఏర్పాటు, ఎన్నికలు పూర్తిగా రాష్ట్రాల ఇష్టంపై ఆధారపడటానికి ప్రధాన కారణం ఏమిటి? (A) పంచాయతీల అంశం ప్రాథమిక హక్కుల భాగంలో ఉండటం (B) పంచాయతీ ఎన్నికలను భారత ఎన్నికల సంఘం నిర్వహించడం (C) పంచాయతీల ప్రస్తావన ఆదేశిక సూత్రమైన ఆర్టికల్ 40 లో మాత్రమే ఉండటం (D) పంచాయతీల అంశం కేంద్ర, రాష్ట్రాల ఉమ్మడి బాధ్యతగా ఉండటం

సమాధానం

(C) పంచాయతీల ప్రస్తావన ఆదేశిక సూత్రమైన ఆర్టికల్ 40 లో మాత్రమే ఉండటం. రాజ్యాంగం తయారైనప్పుడు స్థానిక ప్రభుత్వం రాష్ట్రాల అంశంగా ఉండేది; గ్రామ పంచాయతీలను స్వపరిపాలన విభాగాలుగా ఏర్పాటు చేయాలని ఆర్టికల్ 40 అనే ఆదేశిక సూత్రం మాత్రమే చెప్పింది. ఆదేశిక సూత్రాలు కోర్టు ద్వారా అమలు కావు కాబట్టి పంచాయతీలను ఏర్పాటు చేయాలా, ఎన్నికలు ఎప్పుడు జరపాలా అనేది రాష్ట్రాల ఇష్టానికే మిగిలింది. ఫలితంగా ఎన్నికల వాయిదా, సంస్థల రద్దు వంటి సమస్యలు వచ్చాయి. పంచాయతీలు ప్రాథమిక హక్కుల భాగంలో ఎప్పుడూ లేవు; 73వ సవరణ తర్వాత కూడా అవి విడిగా భాగం IX లోనే ఉన్నాయి. ఈ లోటును పూడ్చడానికే 73వ సవరణ పంచాయతీల నిర్మాణాన్ని రాజ్యాంగబద్ధంగా తప్పనిసరి చేసింది.

2. 73వ సవరణకు ముందు పంచాయతీల్లో కనిపించిన లోపాల్లో, “అన్ని సీట్లు ప్రాదేశిక నియోజకవర్గాల నుంచి ప్రత్యక్ష ఎన్నిక ద్వారా భర్తీ కావాలి” అనే ఆర్టికల్ 243C నిబంధన నేరుగా సరిదిద్దిన లోపం ఏది? (A) చాలాచోట్ల సభ్యులను పరోక్ష ఎన్నికల ద్వారా ఎంపిక చేయడం (B) పంచాయతీలకు తగిన నిధులు, ఆదాయ వనరులు లేకపోవడం (C) పంచాయతీలకు తగిన అధికారాలు బదిలీ కాకపోవడం (D) సంస్థలను రద్దు చేసి పాలనను అధికారులకు అప్పగించడం

సమాధానం

(A) చాలాచోట్ల సభ్యులను పరోక్ష ఎన్నికల ద్వారా ఎంపిక చేయడం. NCERT ప్రకారం 73వ సవరణకు ముందు చాలా రాష్ట్రాల్లో ఎన్నికలు వాయిదా పడ్డాయి, సంస్థలను రద్దు చేసి అధికారులకు అప్పగించారు, చాలాచోట్ల పరోక్ష ఎన్నికలు జరిగాయి. ఆర్టికల్ 243C(2) పంచాయతీలోని అన్ని సీట్లను ప్రాదేశిక నియోజకవర్గాల నుంచి ప్రత్యక్ష ఎన్నిక ద్వారా భర్తీ చేయాలని చెప్పి పరోక్ష ఎన్నికల లోపాన్ని నేరుగా సరిదిద్దింది. రద్దు తర్వాత ఎన్నికల సమస్యను ఆర్టికల్ 243E లోని ఆరు నెలల నియమం చూసుకుంటుంది, 243C కాదు. నిధుల కోసం 243H, 243I, అధికారాల కోసం 243G వేరుగా ఉన్నాయి; ప్రతి లోపాన్ని దానికి సంబంధించిన ఆర్టికల్‌తో జతచేసి చూడాలి.

3. ఒక రాష్ట్ర జనాభా 20 లక్షలకు మించకపోతే, 73వ సవరణ ప్రకారం ఆ రాష్ట్రం ఏర్పాటు చేయనవసరం లేని పంచాయతీ స్థాయి ఏది? (A) గ్రామ స్థాయి పంచాయతీ (B) మధ్యస్థ (మండల) స్థాయి పంచాయతీ (C) జిల్లా స్థాయి పంచాయతీ (D) మధ్యస్థ, జిల్లా రెండు స్థాయిలు

సమాధానం

(B) మధ్యస్థ (మండల) స్థాయి పంచాయతీ. ఆర్టికల్ 243B ప్రకారం ప్రతి రాష్ట్రంలో గ్రామ, మధ్యస్థ, జిల్లా అనే మూడు స్థాయిల్లో పంచాయతీలు ఉండాలి. అయితే 243B(2) జనాభా 20 లక్షలకు మించని రాష్ట్రానికి మధ్యస్థ స్థాయిని ఏర్పాటు చేయనవసరం లేదనే మినహాయింపు ఇస్తుంది. గ్రామ, జిల్లా స్థాయిలకు ఇలాంటి మినహాయింపు లేదు, కాబట్టి చిన్న రాష్ట్రంలోనూ అవి తప్పనిసరిగా ఉండాలి. ఏ ప్రాంతం మధ్యస్థ స్థాయిగా ఉంటుందో గవర్నర్ బహిరంగ ప్రకటన ద్వారా నిర్ణయిస్తారు.

4. 73వ సవరణ ప్రకారం గ్రామసభ అధికారాలు, విధులను ఎవరు నిర్ణయిస్తారు? (A) రాజ్యాంగంలోని 11వ షెడ్యూల్ (B) గవర్నర్ చేసే బహిరంగ ప్రకటన (C) రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం (D) రాష్ట్ర శాసనసభ చేసే చట్టం

సమాధానం

(D) రాష్ట్ర శాసనసభ చేసే చట్టం. ఆర్టికల్ 243A ప్రకారం గ్రామసభ అధికారాలు, విధులను రాష్ట్ర శాసనసభ చట్టంతో నిర్ణయిస్తుంది; రాజ్యాంగం వాటిని జాబితా చేయలేదు. 73వ సవరణ గ్రామసభ ఏర్పాటును తప్పనిసరి చేసింది, పంచాయతీ పరిధిలోని గ్రామ ఓటర్ల జాబితాలో పేరు ఉన్నవారందరూ దాని సభ్యులు. 11వ షెడ్యూల్ పంచాయతీలకు ఇవ్వదగిన 29 అంశాలను చెబుతుంది, గ్రామసభ అధికారాలను కాదు. గవర్నర్ బహిరంగ ప్రకటన మధ్యస్థ స్థాయి ప్రాంతాన్ని నిర్ణయించడానికి సంబంధించినది.

5. మండల, జిల్లా స్థాయి పంచాయతీల అధ్యక్షులను ఎలా ఎన్నుకోవాలని ఆర్టికల్ 243C చెబుతుంది? (A) ఆ ప్రాంత ఓటర్లు నేరుగా ఎన్నుకుంటారు (B) ఎన్నికైన సభ్యులు తమలో నుంచే ఎన్నుకుంటారు (C) రాష్ట్ర చట్టం నిర్ణయించిన పద్ధతిలో ఎన్నుకుంటారు (D) ఎన్నికైన సభ్యుల్లో ఒకరిని గవర్నర్ నియమిస్తారు

సమాధానం

(B) ఎన్నికైన సభ్యులు తమలో నుంచే ఎన్నుకుంటారు. ఆర్టికల్ 243C(5) గ్రామ స్థాయి అధ్యక్షుడికి, పై స్థాయిల అధ్యక్షులకు మధ్య స్పష్టమైన తేడా చూపుతుంది. మధ్యస్థ, జిల్లా స్థాయి పంచాయతీల అధ్యక్షులను అక్కడ ఎన్నికైన సభ్యులు తమలో నుంచే ఎన్నుకోవాలి. గ్రామ పంచాయతీ అధ్యక్షుడైన సర్పంచ్‌ను ఎలా ఎన్నుకోవాలో మాత్రం రాష్ట్ర చట్టానికి వదిలేశారు, కాబట్టి “రాష్ట్ర చట్టం నిర్ణయించిన పద్ధతి” సర్పంచ్‌కు సరిపోతుంది కానీ ఈ ప్రశ్నకు కాదు. ఈ స్థాయిల్లో ఎంపీలు, ఎమ్మెల్యేలకు ప్రాతినిధ్యం కల్పించడం కూడా రాష్ట్ర చట్టం ఇష్టమే (243C(3)).

6. ఒక గ్రామ పంచాయతీ మొదటి సమావేశం జరిగిన మూడేళ్లకు రాష్ట్ర చట్టం కింద రద్దయింది. ఆర్టికల్ 243E ప్రకారం తర్వాత కొత్తగా ఎన్నికయ్యే పంచాయతీ ఎంత కాలం కొనసాగుతుంది? (A) రద్దయిన పంచాయతీకి మిగిలిన రెండేళ్లు మాత్రమే (B) కొత్త మొదటి సమావేశం నుంచి పూర్తి ఐదేళ్లు (C) తదుపరి సాధారణ ఎన్నిక వరకు ఆరు నెలలు మాత్రమే (D) రద్దయిన పంచాయతీ అప్పటికే గడిపిన మూడేళ్లు

సమాధానం

(A) రద్దయిన పంచాయతీకి మిగిలిన రెండేళ్లు మాత్రమే. పంచాయతీ పదవీకాలం మొదటి సమావేశం తేదీ నుంచి ఐదేళ్లు (ఆర్టికల్ 243E). ముందే రద్దయితే ఆరు నెలల్లోపు ఎన్నిక జరగాలి; ఇక్కడ మిగిలిన కాలం రెండేళ్లు, అంటే ఆరు నెలల కంటే ఎక్కువ కాబట్టి ఎన్నిక తప్పనిసరి. అయితే 243E(4) ప్రకారం కొత్త పంచాయతీ పూర్తి ఐదేళ్లు ఉండదు, రద్దయిన పంచాయతీ ఎంతకాలం కొనసాగేదో ఆ మిగిలిన కాలానికే ఉంటుంది. ఆరు నెలలు అనేది ఎన్నిక జరపాల్సిన గడువు, కొత్త పంచాయతీ పదవీకాలం కాదు. ఒకవేళ ఐదేళ్ల గడువుకు నాలుగు నెలల ముందు రద్దయితే మిగిలిన కాలం ఆరు నెలల కంటే తక్కువ కాబట్టి ఎన్నిక అవసరమే ఉండదు.

7. రాష్ట్ర శాసనసభ ఎన్నికలకు అనర్హుడైనవాడు పంచాయతీ సభ్యత్వానికీ అనర్హుడే అని చెబుతూనే, ఆర్టికల్ 243F 21 ఏళ్లు నిండిన వ్యక్తికి ఇచ్చిన ప్రత్యేక రక్షణ ఏమిటి? (A) రిజర్వ్ చేసిన స్థానాల్లో మాత్రమే పోటీ చేసే అవకాశం (B) గ్రామసభ అనుమతితో పోటీ చేసే అవకాశం (C) మధ్యస్థ, జిల్లా స్థాయిల్లో మాత్రమే పోటీ చేసే అవకాశం (D) 25 ఏళ్ల లోపు అనే కారణంతో అనర్హుడు కాకపోవడం

సమాధానం

(D) 25 ఏళ్ల లోపు అనే కారణంతో అనర్హుడు కాకపోవడం. ఆర్టికల్ 243F పంచాయతీ సభ్యత్వ అనర్హతలను రాష్ట్ర శాసనసభ ఎన్నికల అనర్హతలతో ముడిపెడుతుంది. అయితే వయసు విషయంలో ఒక ముఖ్యమైన మినహాయింపు ఇస్తుంది: 21 ఏళ్లు నిండిన వ్యక్తిని 25 ఏళ్ల లోపు అనే కారణంతో అనర్హుడిగా ప్రకటించకూడదు. అంటే శాసనసభకు వర్తించే అనర్హతలను పంచాయతీకి వాడినా, ఈ వయసు కారణాన్ని మాత్రం వాడకూడదు. ఈ రక్షణ రిజర్వ్ స్థానాలకో, ఒక స్థాయికో పరిమితం కాదు, గ్రామసభ అనుమతి వంటి షరతు కూడా లేదు.

8. పంచాయతీ రిజర్వేషన్లలో, ఆర్టికల్ 334 లో చెప్పిన కాలం ముగిసేసరికి ఆగిపోయేది ఏది? (A) మొత్తం సీట్లలో మహిళలకు కనీసం మూడో వంతు రిజర్వేషన్ (B) అధ్యక్ష పదవుల్లో మహిళలకు కనీసం మూడో వంతు రిజర్వేషన్ (C) ఎస్సీ, ఎస్టీలకు సీట్లు, అధ్యక్ష పదవుల రిజర్వేషన్ (D) రాష్ట్రాలు వెనుకబడిన తరగతులకు కల్పించే రిజర్వేషన్

సమాధానం

(C) ఎస్సీ, ఎస్టీలకు సీట్లు, అధ్యక్ష పదవుల రిజర్వేషన్. ఆర్టికల్ 243D(5) ప్రకారం ఎస్సీ, ఎస్టీలకు సీట్లు, అధ్యక్ష పదవుల రిజర్వేషన్ ఆర్టికల్ 334 లో చెప్పిన కాలం ముగిసేసరికి ఆగిపోతుంది. ఈ గడువు ఎస్సీ, ఎస్టీ మహిళల సీట్లకూ వర్తిస్తుంది. కానీ మొత్తం సీట్లలో మహిళలకు మూడో వంతు, అధ్యక్ష పదవుల్లో మహిళలకు మూడో వంతు రిజర్వేషన్‌కు ఇలాంటి గడువు లేదు; అందుకే మహిళల రిజర్వేషన్ ఆప్షన్లు రెండూ తప్పు. వెనుకబడిన తరగతుల రిజర్వేషన్ 243D(6) ప్రకారం రాష్ట్రాల ఇష్టానికి వదిలిన ఐచ్ఛిక నిబంధన మాత్రమే.

9. ఒక పంచాయతీలో మహిళలకు కనీసం మూడో వంతు సీట్లు రిజర్వ్ చేయాలనే నియమాన్ని లెక్కించేటప్పుడు, ఎస్సీ, ఎస్టీ మహిళలకు కేటాయించిన సీట్లను ఆర్టికల్ 243D ఎలా పరిగణిస్తుంది? (A) ఆ సీట్లను కూడా ఈ మూడో వంతులోనే కలిపి లెక్కిస్తారు (B) ఆ సీట్లను మూడో వంతుకు అదనంగా వేరుగా లెక్కిస్తారు (C) ఆ సీట్లను అధ్యక్ష పదవుల కోటాలో మాత్రమే లెక్కిస్తారు (D) ఆ సీట్లను రాష్ట్ర జనాభా నిష్పత్తి మేరకు వేరుగా లెక్కిస్తారు

సమాధానం

(A) ఆ సీట్లను కూడా ఈ మూడో వంతులోనే కలిపి లెక్కిస్తారు. ఆర్టికల్ 243D ప్రకారం ప్రత్యక్ష ఎన్నిక ద్వారా భర్తీ చేసే మొత్తం సీట్లలో కనీసం మూడో వంతు మహిళలకు రిజర్వ్ చేయాలి, ఈ మూడో వంతులో ఎస్సీ, ఎస్టీ మహిళల సీట్లు కలిసే ఉంటాయి. దీనికి తోడు ఎస్సీ, ఎస్టీలకు రిజర్వ్ చేసిన సీట్లలో కనీసం మూడో వంతు ఆ వర్గాల మహిళలకే ఉండాలి. అంటే ఒకే సీటు ఒకేసారి మహిళకు, ఎస్సీ లేదా ఎస్టీకి రిజర్వ్ కావచ్చు; అప్పుడు సర్పంచ్ దళిత మహిళ లేదా ఆదివాసీ మహిళ అయి ఉండాలని NCERT ఉదాహరణ ఇస్తుంది. రాష్ట్ర జనాభా నిష్పత్తి అనేది ఎస్సీ, ఎస్టీ అధ్యక్ష పదవుల కేటాయింపుకు వర్తించే ప్రమాణం.

10. 11వ షెడ్యూల్‌లో 29 అంశాలు ఉన్నా చాలా రాష్ట్రాల్లో పంచాయతీలు సమర్థంగా పనిచేయలేకపోవడానికి NCERT చెప్పిన కారణం ఏమిటి? (A) ఆ అంశాలన్నీ ఇప్పటికీ కేంద్ర జాబితాలోనే ఉండటం (B) ఆ అంశాల్లో విద్య, ఆరోగ్యం వంటివి లేకపోవడం (C) ఆ అంశాలు నగరపాలికలకు మాత్రమే వర్తించడం (D) రాష్ట్రాలు ఆ అంశాల్లో ఎక్కువ భాగాన్ని బదిలీ చేయకపోవడం

సమాధానం

(D) రాష్ట్రాలు ఆ అంశాల్లో ఎక్కువ భాగాన్ని బదిలీ చేయకపోవడం. 11వ షెడ్యూల్ 29 అంశాలను జాబితా చేస్తుంది కానీ వాటిని పంచాయతీలకు ఇచ్చే హామీ ఇవ్వదు; ఎన్ని అంశాలను నిజంగా బదిలీ చేయాలో ప్రతి రాష్ట్రం తన చట్టంతో నిర్ణయిస్తుంది (ఆర్టికల్ 243G). NCERT ప్రకారం చాలా రాష్ట్రాలు ఎక్కువ అంశాలను బదిలీ చేయలేదు, అందుకే స్థానిక సంస్థలు సమర్థంగా పనిచేయలేకపోతున్నాయి. ఈ అంశాలు అంతకుముందు రాష్ట్ర జాబితాలో ఉండేవి, కేంద్ర జాబితాలో కాదు; విద్య, ఆరోగ్యం, పారిశుధ్యం కూడా ఈ షెడ్యూల్‌లోనే ఉన్నాయి. నగరపాలికలకు సంబంధించినది 74వ సవరణ చేర్చిన 12వ షెడ్యూల్.

11. పంచాయతీల ఆర్థిక స్థితిని సమీక్షించి, రాష్ట్రం-పంచాయతీల మధ్య పన్నుల పంపకంపై సిఫారసులు చేసే సంస్థను, దానికి సంబంధించిన ఆర్టికల్‌ను సరిగ్గా జతపరిచినది ఏది? (A) రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం, ఆర్టికల్ 243K (B) రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం, ఆర్టికల్ 243I (C) రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం, ఆర్టికల్ 243H (D) గ్రామసభ, ఆర్టికల్ 243A

సమాధానం

(B) రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం, ఆర్టికల్ 243I. ఆర్టికల్ 243I ప్రకారం 73వ సవరణ ప్రారంభమైన ఏడాదిలోపు, తర్వాత ప్రతి ఐదో సంవత్సరం గవర్నర్ రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేయాలి. ఇది పంచాయతీల ఆర్థిక స్థితిని సమీక్షించి, రాష్ట్రం-పంచాయతీల మధ్య పన్నుల పంపకంపై సిఫారసులు చేస్తుంది. ఆర్టికల్ 243H పంచాయతీలు పన్నులు, సుంకాలు, టోల్‌లు, ఫీజులు విధించే అధికారం, గ్రాంట్ల గురించి చెబుతుంది, ఆర్థిక సంఘం గురించి కాదు. రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్‌ను (243K) కూడా గవర్నరే నియమిస్తారు కాబట్టి ఈ రెండు సంస్థలను కలిపి పొరపడటం సహజం.

12. రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్‌ను పదవి నుంచి తొలగించే విషయంలో ఆర్టికల్ 243K ఇచ్చిన రక్షణ ఏమిటి? (A) భారత ఎన్నికల సంఘం సిఫారసు మేరకే తొలగించవచ్చు (B) రాష్ట్ర శాసనసభ ప్రత్యేక తీర్మానంతోనే తొలగించవచ్చు (C) హైకోర్టు న్యాయమూర్తి తొలగింపు విధానంలోనే తొలగించవచ్చు (D) నియమించిన గవర్నర్ విచక్షణతోనే తొలగించవచ్చు

సమాధానం

(C) హైకోర్టు న్యాయమూర్తి తొలగింపు విధానంలోనే తొలగించవచ్చు. పంచాయతీ ఎన్నికల ఓటర్ల జాబితా తయారీ, ఎన్నికల నిర్వహణను ఆర్టికల్ 243K రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘానికి అప్పగించింది; కమిషనర్‌ను గవర్నర్ నియమిస్తారు. అయితే నియమించిన గవర్నరే ఇష్టానుసారం తొలగించే వీలు లేదు; హైకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించే విధానంలో, అవే కారణాలపై తప్ప తొలగించకూడదు. నియామకం తర్వాత ఆయన సేవా షరతులను ప్రతికూలంగా మార్చకూడదు కూడా. రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్ స్వతంత్ర అధికారి, భారత ఎన్నికల సంఘం నియంత్రణలో ఉండరని NCERT స్పష్టం చేస్తుంది, కాబట్టి ఆ సంఘం సిఫారసు అనే ఆప్షన్ తప్పు.

13. ఆర్టికల్ 244 లోని షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలకు ఆర్టికల్ 243M ప్రకారం భాగం IX నేరుగా వర్తించదు. ఈ భాగాన్ని ఆ ప్రాంతాలకు మార్పులతో విస్తరించే అధికారం ఎవరికి ఉంది? (A) పార్లమెంట్‌కు, చట్టం ద్వారా (B) రాష్ట్ర శాసనసభకు, చట్టం ద్వారా (C) గవర్నర్‌కు, బహిరంగ ప్రకటన ద్వారా (D) రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘానికి, ఉత్తర్వు ద్వారా

సమాధానం

(A) పార్లమెంట్‌కు, చట్టం ద్వారా. ఆర్టికల్ 243M ప్రకారం ఆర్టికల్ 244 లోని షెడ్యూల్డ్, గిరిజన ప్రాంతాలకు, నాగాలాండ్, మేఘాలయ, మిజోరం రాష్ట్రాలకు, జిల్లా కౌన్సిళ్లు ఉన్న మణిపూర్ కొండ ప్రాంతాలకు భాగం IX వర్తించదు. అయితే పార్లమెంట్ చట్టం ద్వారా ఈ భాగాన్ని షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలకు మార్పులతో విస్తరించవచ్చు. NCERT ప్రకారం 1996 లో ఆదివాసీ ప్రాంతాలకు పంచాయతీ నిబంధనలను విస్తరిస్తూ వేరే చట్టం వచ్చింది, అది గ్రామసభలకు ఎక్కువ అధికారాలు ఇచ్చింది. గవర్నర్ బహిరంగ ప్రకటన మధ్యస్థ స్థాయి ప్రాంతాన్ని నిర్ణయించడానికే పరిమితం. ఇదే ఆర్టికల్‌లో 83వ సవరణ చట్టం, 2000 ద్వారా అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌కు ఎస్సీ సీట్ల రిజర్వేషన్ వర్తించదని 243M(3A) చేర్చారు.

FAQ

73వ సవరణ ఎప్పుడు అమలులోకి వచ్చింది?

73వ సవరణ చట్టం 1992 లో ఆమోదం పొందింది. రాజ్యాంగ పాఠం ప్రకారం భాగం IX 24-4-1993 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది.

11వ షెడ్యూల్‌లో ఎన్ని అంశాలు ఉన్నాయి?

29 అంశాలు. వ్యవసాయం, చిన్న నీటిపారుదల, తాగునీరు, గ్రామీణ గృహనిర్మాణం, ప్రజా పంపిణీ వ్యవస్థ వంటివి ఇందులో ఉన్నాయి. ఎన్ని అంశాలు పంచాయతీలకు బదిలీ చేయాలో రాష్ట్ర చట్టం నిర్ణయిస్తుంది.

పంచాయతీల్లో మహిళలకు ఎంత రిజర్వేషన్ ఉంది?

ఆర్టికల్ 243D ప్రకారం ప్రత్యక్ష ఎన్నిక ద్వారా భర్తీ చేసే మొత్తం సీట్లలో కనీసం మూడో వంతు, అధ్యక్ష పదవుల్లో కనీసం మూడో వంతు మహిళలకు రిజర్వ్ చేయాలి.

పంచాయతీ ఎన్నికలు ఎవరు నిర్వహిస్తారు?

ఆర్టికల్ 243K ప్రకారం రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం. రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్‌ను గవర్నర్ నియమిస్తారు; హైకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించే విధానంలో, అవే కారణాలపై మాత్రమే తొలగించగలరు.

Sources

• The Constitution of India (as on 1st May, 2024), Legislative Department, Ministry of Law and Justice
• NCERT Class 11 Indian Constitution at Work, Chapter 8: Local Governments
• APPSC Brief Notification No. 37/2026, Group-II Services
• TSPSC Scheme and Syllabus for Recruitment to the Posts of Group-II Services