పోటీ పరీక్షలకు భారత రాజ్యాంగంలోని ముఖ్యమైన ఆర్టికల్స్ ఏవి?

పోటీ పరీక్షలకు చదవాల్సిన ముఖ్యమైన ఆర్టికల్స్‌ను ఈ గుంపులుగా చూడవచ్చు: యూనియన్, రాష్ట్రాలు (1-4), పౌరసత్వం (5-11), ప్రాథమిక హక్కులు (12-35, ముఖ్యంగా 14, 17, 19, 21, 21A, 32), ఆదేశిక సూత్రాలు (36-51), ప్రాథమిక విధులు (51A), కేంద్ర కార్యనిర్వాహక శాఖ, పార్లమెంట్ (52-123), సుప్రీంకోర్టు, కాగ్ (124-148), రాష్ట్ర ప్రభుత్వం, హైకోర్టు (153-226), పంచాయతీలు (243), కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలు, ఆర్థిక సంఘం (245-280), ఎన్నికల సంఘం (324), అత్యవసర నిబంధనలు (352, 356, 360), సవరణ (368). ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ అభ్యర్థులు అదనంగా ఆర్టికల్ 371D, 371E తప్పక చదవాలి.

ఈ జాబితాలోని ప్రతి ఆర్టికల్ శీర్షిక, భాగం న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ ప్రచురించిన భారత రాజ్యాంగం (1 మే 2024 నాటి పాఠం) నుంచి సరిచూసినవి. సవరణ విధానం వివరణ NCERT 11వ తరగతి తొమ్మిదో అధ్యాయం నుంచి.

ఈ జాబితా ఎవరికి, ఎలా వాడాలి

APPSC గ్రూప్-2 నోటిఫికేషన్ నం. 37/2026 మెయిన్స్ పేపర్-I సెక్షన్ B, TSPSC గ్రూప్-2 పేపర్-II రెండూ ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాలు, ప్రాథమిక విధులు, కేంద్ర-రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు, సవరణ విధానం, 73, 74 సవరణలను సిలబస్‌లో పేర్కొంటాయి.

ఆర్టికల్ నంబర్‌ను ఒంటరిగా గుర్తుపెట్టుకోవడం కష్టం. అది ఏ భాగంలో ఉందో, దాని పక్కన ఏ ఆర్టికల్స్ ఉన్నాయో తెలిస్తే గుర్తుంచుకోవడం సులభం.

రాజ్యాంగ నిర్మాణం: భాగాలు, షెడ్యూళ్లు

భాగం	అంశం	ప్రారంభ ఆర్టికల్
I	యూనియన్, దాని భూభాగం	1
II	పౌరసత్వం	5
III	ప్రాథమిక హక్కులు	12
IV	ఆదేశిక సూత్రాలు	36
IVA	ప్రాథమిక విధులు	51A
V	కేంద్రం (యూనియన్)	52
VI	రాష్ట్రాలు	152
IX	పంచాయతీలు	243
IXA	నగరపాలికలు	243P
IXB	సహకార సంఘాలు	243ZH
XI	కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలు	245
XIII	వాణిజ్యం, వ్యాపారం	301
XV	ఎన్నికలు	324
XVIII	అత్యవసర నిబంధనలు	352
XX	రాజ్యాంగ సవరణ	368
XXI	తాత్కాలిక, పరివర్తన, ప్రత్యేక నిబంధనలు	369 నుంచి (371D ఇందులోనే)

రాజ్యాంగంలో 12 షెడ్యూళ్లు ఉన్నాయి. వీటిలో ముఖ్యమైనవి: మూడో షెడ్యూల్ (ప్రమాణాల రూపాలు), నాలుగో షెడ్యూల్ (రాజ్యసభ సీట్ల కేటాయింపు), ఏడో షెడ్యూల్ (కేంద్ర, రాష్ట్ర, ఉమ్మడి జాబితాలు), ఎనిమిదో షెడ్యూల్ (భాషలు), పదో షెడ్యూల్ (ఫిరాయింపుల వల్ల అనర్హత), పదకొండో షెడ్యూల్ (పంచాయతీలు), పన్నెండో షెడ్యూల్ (నగరపాలికలు).

యూనియన్, పౌరసత్వం (ఆర్టికల్ 1-11)

• ఆర్టికల్ 1: “ఇండియా, అంటే భారత్, రాష్ట్రాల యూనియన్” అని చెబుతుంది.
• ఆర్టికల్ 2: పార్లమెంట్ చట్టం ద్వారా కొత్త రాష్ట్రాలను యూనియన్‌లో చేర్చుకోవచ్చు లేదా స్థాపించవచ్చు.
• ఆర్టికల్ 3: ఉన్న రాష్ట్రం నుంచి భూభాగాన్ని వేరు చేసి కొత్త రాష్ట్రం ఏర్పాటు చేయడం, ఒక రాష్ట్ర విస్తీర్ణాన్ని పెంచడం, తగ్గించడం, సరిహద్దులు, పేరు మార్చడం. ఇలాంటి బిల్లును రాష్ట్రపతి సిఫారసు లేకుండా ప్రవేశపెట్టకూడదు.
• ఆర్టికల్ 5, 11: 5 రాజ్యాంగం ప్రారంభమైనప్పటి పౌరసత్వం గురించి; 11 పౌరసత్వాన్ని చట్టం ద్వారా నియంత్రించే అధికారం పార్లమెంట్‌కు ఇస్తుంది.

ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాలు, విధులు (12-51A)

ఆర్టికల్	అంశం
14	ఏ వ్యక్తికైనా చట్టం ముందు సమానత్వం, చట్టాల సమాన రక్షణ
17	అంటరానితనం రద్దు
19	వాక్ స్వాతంత్ర్యం మొదలైన స్వేచ్ఛలు
21	జీవించే హక్కు, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ
21A	విద్యా హక్కు (86వ సవరణ, 2002)
32	హక్కుల అమలుకు సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించే హక్కు
40	గ్రామ పంచాయతీల ఏర్పాటు (ఆదేశిక సూత్రం)
44	ఉమ్మడి పౌరస్మృతి (ఆదేశిక సూత్రం)
51A	ప్రాథమిక విధులు (42వ సవరణ, 1976)

ప్రతి హక్కు శీర్షిక, రిట్ల వివరాలు ప్రాథమిక హక్కుల వ్యాసంలో, హక్కులకు సూత్రాలకు తేడా ప్రాథమిక హక్కులు vs ఆదేశిక సూత్రాలు వ్యాసంలో ఉన్నాయి.

కేంద్ర ప్రభుత్వం, పార్లమెంట్ (52-123)

ఆర్టికల్	అంశం
52	భారత రాష్ట్రపతి పదవి
53	కేంద్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం రాష్ట్రపతికి
54	రాష్ట్రపతి ఎన్నిక (ఎలక్టోరల్ కాలేజ్)
61	రాజ్యాంగ ఉల్లంఘనకు రాష్ట్రపతి అభిశంసన
63	ఉపరాష్ట్రపతి పదవి
72	రాష్ట్రపతి క్షమాభిక్ష అధికారం
74	ప్రధానమంత్రి నేతృత్వంలో మంత్రిమండలి రాష్ట్రపతికి సలహా
75	ప్రధానమంత్రి నియామకం రాష్ట్రపతి ద్వారా
76	అటార్నీ జనరల్ (సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి అర్హత)
79	పార్లమెంట్ = రాష్ట్రపతి + రాజ్యసభ + లోక్‌సభ
80, 81	రాజ్యసభ, లోక్‌సభ కూర్పు
108	ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశం
110	ద్రవ్య బిల్లు నిర్వచనం
112	వార్షిక ఆర్థిక నివేదిక (కేంద్ర బడ్జెట్)
123	పార్లమెంట్ సమావేశంలో లేనప్పుడు రాష్ట్రపతి ఆర్డినెన్స్

న్యాయవ్యవస్థ, కాగ్ (124-148, 214-226)

• ఆర్టికల్ 124: సుప్రీంకోర్టు ఏర్పాటు, కూర్పు.
• ఆర్టికల్ 143: ప్రజా ప్రాముఖ్యం ఉన్న చట్టపరమైన లేదా వాస్తవ ప్రశ్నపై రాష్ట్రపతి సుప్రీంకోర్టు సలహా కోరవచ్చు.
• ఆర్టికల్ 148: కంప్ట్రోలర్ అండ్ ఆడిటర్ జనరల్ (కాగ్). రాష్ట్రపతి వారెంట్ ద్వారా నియమిస్తారు; సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించే విధానంలోనే తొలగించాలి.
• ఆర్టికల్ 214, 226: ప్రతి రాష్ట్రానికి హైకోర్టు (214); హైకోర్టులకు రిట్లు జారీ చేసే అధికారం (226).

రాష్ట్ర ప్రభుత్వం (153-213)

• 153, 155: ప్రతి రాష్ట్రానికి గవర్నర్; రాష్ట్రపతి వారెంట్ ద్వారా నియామకం.
• 163, 164: ముఖ్యమంత్రి నేతృత్వంలో మంత్రిమండలి గవర్నర్‌కు సలహా ఇస్తుంది; ముఖ్యమంత్రిని గవర్నర్ నియమిస్తారు.
• 165: రాష్ట్ర అడ్వకేట్ జనరల్.
• 200, 213: బిల్లులకు గవర్నర్ ఆమోదం; గవర్నర్ ఆర్డినెన్స్.

కేంద్రంలోని 72, 74, 76, 123 కు రాష్ట్రంలో 161, 163, 165, 213 జంటలు. గవర్నర్ అధికారాల పూర్తి వివరణ గవర్నర్ నియామకం, అధికారాల వ్యాసంలో ఉంది.

స్థానిక సంస్థలు, కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలు, ఆర్థికం (243-300A)

ఆర్టికల్	అంశం
243-243O	పంచాయతీలు (73వ సవరణ, 1992)
243P నుంచి	నగరపాలికలు (74వ సవరణ)
245, 246	పార్లమెంట్, రాష్ట్ర శాసనసభల చట్టాల పరిధి, ఏడో షెడ్యూల్ జాబితాలు
263	అంతర్రాష్ట్ర మండలి
266	భారత, రాష్ట్రాల సంచిత నిధులు, ప్రజా ఖాతాలు
267	ఆగంతుక నిధి (Contingency Fund)
279A	జీఎస్టీ కౌన్సిల్ (101వ సవరణ, 2016)
280	ఆర్థిక సంఘం: రాష్ట్రపతి ప్రతి ఐదో సంవత్సరం ఏర్పాటు; ఛైర్మన్, నలుగురు సభ్యులు
300A	చట్టం ద్వారా తప్ప ఆస్తిని హరించకూడదు

సర్వీసులు, ఎన్నికలు, భాష (312-343)

• ఆర్టికల్ 312: అఖిల భారత సర్వీసులు. రాజ్యసభ హాజరై ఓటు వేసినవారిలో మూడింట రెండు వంతుల మద్దతుతో తీర్మానం చేస్తే, పార్లమెంట్ చట్టం ద్వారా కొత్త సర్వీసు ఏర్పాటు చేయవచ్చు.
• ఆర్టికల్ 315, 316: కేంద్రానికి, ప్రతి రాష్ట్రానికి పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్; సభ్యుల నియామకం.
• ఆర్టికల్ 324: పార్లమెంట్, రాష్ట్ర శాసనసభలు, రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల పర్యవేక్షణ, నిర్వహణ ఎన్నికల సంఘానికి.
• ఆర్టికల్ 326: వయోజన ఓటు హక్కు. 18 ఏళ్లు నిండిన పౌరులకు ఓటు హక్కు. “ఇరవై ఒక్క” ఏళ్ల స్థానంలో 18 ను 61వ సవరణ చట్టం, 1988 తెచ్చింది.
• ఆర్టికల్ 343: కేంద్ర అధికార భాష దేవనాగరి లిపిలో హిందీ.

అత్యవసర నిబంధనలు, సవరణ (352-368)

ఆర్టికల్	అంశం	గుర్తుపెట్టుకోవాల్సిన విషయం
352	జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి	యుద్ధం, విదేశీ దురాక్రమణ, సాయుధ తిరుగుబాటు; కేంద్ర కేబినెట్ నిర్ణయం లిఖితపూర్వకంగా అందాలి
356	రాష్ట్రాల్లో రాజ్యాంగ యంత్రాంగం విఫలం	రాష్ట్రపతి పాలన
360	ఆర్థిక అత్యవసర పరిస్థితి	దేశ ఆర్థిక స్థిరత్వం లేదా పరపతికి ముప్పు
368	రాజ్యాంగ సవరణ	ప్రత్యేక మెజారిటీ; కొన్నింటికి సగం రాష్ట్రాల ఆమోదం

• ఆర్టికల్ 352 లో “సాయుధ తిరుగుబాటు” అనే పదాన్ని “అంతర్గత అలజడి” స్థానంలో 44వ సవరణ చట్టం, 1978 తెచ్చింది.
• ఆర్టికల్ 368 ప్రకారం సవరణ బిల్లు ప్రతి సభలో మొత్తం సభ్యుల్లో మెజారిటీతో, హాజరై ఓటు వేసినవారిలో మూడింట రెండు వంతుల మెజారిటీతో ఆమోదం పొందాలి. సవరణ బిల్లుకు సంయుక్త సమావేశం ఉండదని NCERT స్పష్టం చేస్తుంది.
• రాష్ట్రపతి ఎన్నిక (54, 55), ఏడో షెడ్యూల్ జాబితాలు, పార్లమెంట్‌లో రాష్ట్రాల ప్రాతినిధ్యం, ఆర్టికల్ 368 వంటి వాటిని మార్చాలంటే కనీసం సగం రాష్ట్రాల శాసనసభల ఆమోదం కూడా కావాలి.
• కొన్ని ఆర్టికల్స్‌ను “చట్టం ద్వారా” అనే పదాల వల్ల పార్లమెంట్ సాధారణ చట్టంతోనే మార్చవచ్చని, అవి ఆర్టికల్ 368 పరిధిలోకి రావని NCERT వివరిస్తుంది. ఆర్టికల్ 2, 3 ఇలాంటివే.

మన రాష్ట్రాలకు ప్రత్యేకం: ఆర్టికల్ 371D, 371E

• ఆర్టికల్ 371D: ఆంధ్రప్రదేశ్ లేదా తెలంగాణ రాష్ట్రంలోని వివిధ ప్రాంతాల ప్రజలకు ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు, విద్యలో సమాన అవకాశాలు, సౌకర్యాలు కల్పించడానికి రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు జారీ చేయవచ్చు.
• ఈ ఆర్టికల్‌ను 32వ సవరణ చట్టం, 1973 చేర్చింది; ఇది 1-7-1974 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది. ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 దీని క్లాజ్ (1) ను మార్చి తెలంగాణను కూడా చేర్చింది (2-6-2014 నుంచి).
• ఆర్టికల్ 371E: ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో విశ్వవిద్యాలయం ఏర్పాటుకు పార్లమెంట్ చట్టం చేయవచ్చు. దీన్ని కూడా 32వ సవరణే చేర్చింది.

ఒక ఉదాహరణ: తెలంగాణ ఏర్పాటు ఏ ఆర్టికల్ కింద?

“తెలంగాణ రాష్ట్రం ఏ ఆర్టికల్ కింద ఏర్పడింది?” అనే ప్రశ్న వచ్చిందనుకుందాం. ఆప్షన్లలో 2, 3, 4, 368 ఉంటే ఇలా ఆలోచించండి.

• ఆర్టికల్ 2 కొత్త రాష్ట్రాలను “యూనియన్‌లోకి చేర్చుకోవడం లేదా స్థాపించడం” గురించి; ఉన్న రాష్ట్రాన్ని విభజించడం గురించి అది చెప్పదు.
• ఆర్టికల్ 3 ఉన్న రాష్ట్రం నుంచి భూభాగాన్ని వేరు చేసి కొత్త రాష్ట్రం ఏర్పాటు చేయడం గురించి. తెలంగాణ ఆంధ్రప్రదేశ్ నుంచి వేరుపడింది కాబట్టి సరైన సమాధానం ఆర్టికల్ 3.
• ఇది సాధారణ పార్లమెంట్ చట్టమే (ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014). ఆర్టికల్ 368 కింద సవరణ అవసరం లేదు, అందుకే 368 తప్పు.
• అదే చట్టం ఆర్టికల్ 371D ని కూడా మార్చిందని రాజ్యాంగ పాఠం ఫుట్‌నోట్ చూపిస్తుంది.

తరచూ కలిగే గందరగోళాలు

• 32 సుప్రీంకోర్టు, 226 హైకోర్టు. రెండూ రిట్ల అధికారం, కానీ 32 స్వయంగా ప్రాథమిక హక్కు.
• 72 రాష్ట్రపతి, 161 గవర్నర్. క్షమాభిక్ష అధికారాలు. 123, 213 ఆర్డినెన్స్‌ల జంట.
• 76 అటార్నీ జనరల్, 165 అడ్వకేట్ జనరల్, 148 కాగ్. మూడూ నియామకాలే కాబట్టి కలిసిపోతాయి.
• 266 సంచిత నిధి, 267 ఆగంతుక నిధి. వరుస నంబర్లు, వేర్వేరు నిధులు.
• 352, 356, 360. జాతీయ, రాష్ట్ర, ఆర్థిక అత్యవసర పరిస్థితి.
• 280 ఆర్థిక సంఘం, 279A జీఎస్టీ కౌన్సిల్. పక్కపక్కన ఉన్నా వేర్వేరు సంస్థలు.

ఈ ఆర్టికల్స్‌ను ఏ క్రమంలో చదవాలో పాలిటీ చదివే క్రమం వ్యాసంలో ఉంది.

నా సూచన, ఒక పరిమితి

నా అభిప్రాయం: ఆర్టికల్స్‌ను జాబితాగా బట్టీ పట్టకండి. ముందు భాగాల ప్రారంభ ఆర్టికల్స్ (1, 5, 12, 36, 52, 152, 243, 245, 324, 352, 368) గుర్తుపెట్టుకోండి. తర్వాత కేంద్రం-రాష్ట్రం జంటలు (72-161, 74-163, 76-165, 123-213, 32-226) రాసుకోండి. ఈ రెండు పట్టికలు ఉంటే కొత్త ఆర్టికల్ ఎదురైనా అది ఏ భాగానికి చెందుతుందో ఊహించగలరు.

పరిమితి: ఇది ఎంపిక చేసిన జాబితా మాత్రమే. ఆర్టికల్ 370, ఐదు, ఆరో షెడ్యూళ్ల వివరాలు, ప్రతి ఆర్టికల్ కింది ముఖ్య సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు ఇందులో లేవు. పరీక్షకు ముందు అసలు రాజ్యాంగ పాఠాన్ని ఒకసారి తిరగేయడం తప్పనిసరి.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. ఇప్పటివరకు భారత్‌లో భాగం కాని ఒక భూభాగాన్ని కొత్త రాష్ట్రంగా యూనియన్‌లో చేర్చుకోవాలంటే పార్లమెంట్ ఏ ఆర్టికల్ కింద చట్టం చేస్తుంది? (A) ఆర్టికల్ 3 (B) ఆర్టికల్ 2 (C) ఆర్టికల్ 1 (D) ఆర్టికల్ 368

సమాధానం

(B) ఆర్టికల్ 2. ఆర్టికల్ 2 పార్లమెంట్ చట్టం ద్వారా కొత్త రాష్ట్రాలను యూనియన్‌లోకి చేర్చుకోవడానికి లేదా స్థాపించడానికి అధికారం ఇస్తుంది; యూనియన్ బయటి భూభాగానికి వర్తించేది ఇదే. ఆర్టికల్ 3 ఇప్పటికే ఉన్న రాష్ట్రం నుంచి భూభాగాన్ని వేరు చేసి కొత్త రాష్ట్రం ఏర్పాటు చేయడం, విస్తీర్ణం, సరిహద్దులు, పేర్లు మార్చడం గురించి; తెలంగాణ ఏర్పాటు ఈ రకానికి చెందుతుంది. ఆర్టికల్ 1 “ఇండియా, అంటే భారత్, రాష్ట్రాల యూనియన్” అని ప్రకటిస్తుంది, కొత్త రాష్ట్రాలను చేర్చే విధానాన్ని చెప్పదు. ఆర్టికల్ 2 యూనియన్‌లోకి చేర్చుకోవడం గురించి, ఆర్టికల్ 3 ఉన్న రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ గురించి అని గుర్తుంచుకుంటే ఈ రెండూ కలిసిపోవు.

2. ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 ద్వారా తెలంగాణ ఏర్పడింది. దీనికి ఆర్టికల్ 368 కింద రాజ్యాంగ సవరణ అవసరం లేకపోవడానికి కారణం ఏమిటి? (A) ఆర్టికల్ 371D కింద రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వుతోనే రాష్ట్రం ఏర్పడింది కాబట్టి (B) ఆర్టికల్ 3 కింద మార్పులకు రాష్ట్రాల శాసనసభల ఆమోదం సరిపోతుంది కాబట్టి (C) ఆర్టికల్ 3 బిల్లును ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశం ఆమోదించింది కాబట్టి (D) ఆర్టికల్ 3 కింద మార్పులు పార్లమెంట్ సాధారణ చట్టంతోనే జరుగుతాయి కాబట్టి

సమాధానం

(D) ఆర్టికల్ 3 కింద మార్పులు పార్లమెంట్ సాధారణ చట్టంతోనే జరుగుతాయి కాబట్టి. కొన్ని ఆర్టికల్స్‌లో “చట్టం ద్వారా” అనే పదాలు ఉండటం వల్ల పార్లమెంట్ వాటి కింద సాధారణ చట్టంతోనే మార్పులు చేయవచ్చని, అవి ఆర్టికల్ 368 పరిధిలోకి రావని NCERT వివరిస్తుంది; ఆర్టికల్ 2, 3 ఇలాంటివే. అందుకే ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 ఒక సాధారణ పార్లమెంట్ చట్టంగానే తెలంగాణను ఏర్పాటు చేసింది. ఆర్టికల్ 3 బిల్లుకు ఉన్న ప్రత్యేక షరతు రాష్ట్రపతి సిఫారసు లేకుండా దాన్ని ప్రవేశపెట్టకూడదనేది మాత్రమే. ఆర్టికల్ 371D రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేసే నిబంధన కాదు; అది ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు, విద్యలో ప్రాంతాల వారీ సమాన అవకాశాల గురించి.

3. ఆర్టికల్ 368 కింద రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు ఆమోదం గురించి సరైన వివరణ ఏది? (A) ప్రతి సభలో మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీ, హాజరై ఓటు వేసినవారిలో మూడింట రెండు వంతులు; సంయుక్త సమావేశం ఉండదు (B) ప్రతి సభలో మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీ, హాజరై ఓటు వేసినవారిలో మూడింట రెండు వంతులు; విభేదం వస్తే సంయుక్త సమావేశం (C) ప్రతి సభలో హాజరై ఓటు వేసినవారిలో మూడింట రెండు వంతులు మాత్రమే; విభేదం వస్తే సంయుక్త సమావేశం (D) ప్రతి సభలో హాజరై ఓటు వేసినవారిలో సాధారణ మెజారిటీ మాత్రమే; సంయుక్త సమావేశం ఉండదు

సమాధానం

(A) ప్రతి సభలో మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీ, హాజరై ఓటు వేసినవారిలో మూడింట రెండు వంతులు; సంయుక్త సమావేశం ఉండదు. ఆర్టికల్ 368 ప్రకారం సవరణ బిల్లు ప్రతి సభలో రెండు షరతులనూ ఒకేసారి నెరవేర్చాలి: మొత్తం సభ్యుల్లో మెజారిటీ, హాజరై ఓటు వేసినవారిలో మూడింట రెండు వంతుల మెజారిటీ. ఆర్టికల్ 108 ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశానికి సంబంధించినదైనా, సవరణ బిల్లుకు సంయుక్త సమావేశం ఉండదని NCERT స్పష్టం చేస్తుంది; అందుకే (B) దగ్గరగా కనిపించినా తప్పు. (C) మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీ అనే మొదటి షరతును వదిలేస్తుంది. ప్రతి సభ విడిగా ఈ మెజారిటీ ఇవ్వాల్సిందే కాబట్టి, ఒక సభ ఆమోదించకపోతే సవరణ ముందుకు వెళ్లదు.

4. ఈ కింది మార్పుల్లో పార్లమెంట్ ప్రత్యేక మెజారిటీతో పాటు కనీసం సగం రాష్ట్రాల శాసనసభల ఆమోదం కూడా అవసరమయ్యేది ఏది? (A) ఆర్టికల్ 3 కింద ఒక రాష్ట్రం సరిహద్దులు మార్చడం (B) ఆర్టికల్ 2 కింద కొత్త రాష్ట్రాన్ని యూనియన్‌లో చేర్చడం (C) ఏడో షెడ్యూల్‌లోని కేంద్ర, రాష్ట్ర జాబితాలను మార్చడం (D) ఆర్టికల్ 11 కింద పౌరసత్వ నియమాలను చట్టంతో మార్చడం

సమాధానం

(C) ఏడో షెడ్యూల్‌లోని కేంద్ర, రాష్ట్ర జాబితాలను మార్చడం. ఆర్టికల్ 368 ప్రకారం కొన్ని నిబంధనలను మార్చాలంటే పార్లమెంట్ ప్రత్యేక మెజారిటీతో పాటు కనీసం సగం రాష్ట్రాల శాసనసభల ఆమోదం కూడా కావాలి; రాష్ట్రపతి ఎన్నిక (54, 55), ఏడో షెడ్యూల్ జాబితాలు, పార్లమెంట్‌లో రాష్ట్రాల ప్రాతినిధ్యం, ఆర్టికల్ 368 ఈ కోవలోకి వస్తాయి. ఏడో షెడ్యూల్ కేంద్ర, రాష్ట్ర, ఉమ్మడి జాబితాల ద్వారా రెండు స్థాయిల శాసన పరిధిని విభజిస్తుంది కాబట్టి దాని మార్పు రాష్ట్రాలను నేరుగా తాకుతుంది. ఆర్టికల్ 2, 3 కింద మార్పులు “చట్టం ద్వారా” జరుగుతాయి, అవి ఆర్టికల్ 368 పరిధిలోకే రావు. ఆర్టికల్ 11 కూడా పౌరసత్వాన్ని చట్టం ద్వారా నియంత్రించే అధికారాన్ని పార్లమెంట్‌కు ఇస్తుంది, కాబట్టి అక్కడ రాజ్యాంగ సవరణే అవసరం లేదు.

5. 44వ సవరణ చట్టం, 1978 ఆర్టికల్ 352 లో జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితికి ఉన్న కారణాల్లో ఏ మార్పు చేసింది? (A) “అంతర్గత అలజడి” స్థానంలో “సాయుధ తిరుగుబాటు” అనే పదం తెచ్చింది (B) “సాయుధ తిరుగుబాటు” స్థానంలో “అంతర్గత అలజడి” అనే పదం తెచ్చింది (C) “విదేశీ దురాక్రమణ” స్థానంలో “సాయుధ తిరుగుబాటు” అనే పదం తెచ్చింది (D) “యుద్ధం” స్థానంలో “విదేశీ దురాక్రమణ” అనే పదం తెచ్చింది

సమాధానం

(A) “అంతర్గత అలజడి” స్థానంలో “సాయుధ తిరుగుబాటు” అనే పదం తెచ్చింది. ఆర్టికల్ 352 ప్రకారం యుద్ధం, విదేశీ దురాక్రమణ, సాయుధ తిరుగుబాటు అనే కారణాలతో జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి ప్రకటించవచ్చు. వీటిలో “సాయుధ తిరుగుబాటు” అనే పదాన్ని 44వ సవరణ చట్టం, 1978 “అంతర్గత అలజడి” స్థానంలో తెచ్చింది. (B) ఇదే మార్పును తిరగేసి చెబుతుంది; ఏది పాత పదం, ఏది కొత్త పదం అనేదే ఇక్కడ కీలకం. ఇప్పుడు ఈ ప్రకటనకు కేంద్ర కేబినెట్ నిర్ణయం లిఖితపూర్వకంగా అందాలి అనే షరతు కూడా ఉంది.

6. 61వ సవరణ చట్టం, 1988 ఆర్టికల్ 326 లో చేసిన మార్పు ఏమిటి? (A) ఓటు హక్కు వయసును 18 నుంచి 21 ఏళ్లకు పెంచింది (B) ఎన్నికల పర్యవేక్షణను ఎన్నికల సంఘానికి అప్పగించింది (C) పంచాయతీ ఎన్నికల్లో మాత్రమే ఓటు వయసును 18 ఏళ్లకు తగ్గించింది (D) ఓటు హక్కు వయసును 21 నుంచి 18 ఏళ్లకు తగ్గించింది

సమాధానం

(D) ఓటు హక్కు వయసును 21 నుంచి 18 ఏళ్లకు తగ్గించింది. ఆర్టికల్ 326 వయోజన ఓటు హక్కును ఇస్తుంది; ఇప్పుడు 18 ఏళ్లు నిండిన పౌరులకు ఓటు హక్కు ఉంది. ఈ ఆర్టికల్‌లో మొదట “ఇరవై ఒక్క” ఏళ్లు అని ఉండేది; ఆ స్థానంలో 18 ను 61వ సవరణ చట్టం, 1988 తెచ్చింది. (A) మార్పు దిశను తిరగేసింది. ఎన్నికల పర్యవేక్షణ, నిర్వహణను ఎన్నికల సంఘానికి ఇచ్చేది వేరే ఆర్టికల్ 324, ఓటు వయసుతో దానికి సంబంధం లేదు. ఈ మార్పు అన్ని ఎన్నికలకూ వర్తించే వయోజన ఓటు హక్కుకు సంబంధించినది, పంచాయతీలకే పరిమితం కాదు.

7. ఆర్టికల్ 371D పరిధిలోకి తెలంగాణ కూడా ఎలా వచ్చింది? (A) 101వ సవరణ చట్టం, 2016 ఆర్టికల్ 371D ని సవరించడం ద్వారా (B) ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 దాని క్లాజ్ (1) ను మార్చడం ద్వారా (C) ఆర్టికల్ 371E కింద రాష్ట్రపతి కొత్త ఉత్తర్వు జారీ చేయడం ద్వారా (D) 32వ సవరణ చట్టం, 1973 కింద 1974 లో వచ్చిన ఉత్తర్వు ద్వారా

సమాధానం

(B) ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 దాని క్లాజ్ (1) ను మార్చడం ద్వారా. ఆర్టికల్ 371D ని 32వ సవరణ చట్టం, 1973 చేర్చింది; ఇది 1-7-1974 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది. తెలంగాణ ఏర్పడినప్పుడు ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 దీని క్లాజ్ (1) ను మార్చి తెలంగాణను కూడా చేర్చింది; ఈ మార్పు 2-6-2014 నుంచి అమలు. అంటే ఈ మార్పు రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం ద్వారా కాకుండా, రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేసిన అదే చట్టం ద్వారా వచ్చింది. 1974 నాటికి తెలంగాణ ప్రత్యేక రాష్ట్రమే కాదు కాబట్టి (D) నిలవదు; ఆర్టికల్ 371E ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో విశ్వవిద్యాలయం ఏర్పాటుకు సంబంధించినది.

8. ఆర్టికల్ 280 కింద ఏర్పాటయ్యే ఆర్థిక సంఘం గురించి సరైన వివరణ ఏది? (A) జీఎస్టీ కౌన్సిల్‌లాగే 101వ సవరణ ద్వారా వచ్చింది; ఛైర్మన్, నలుగురు సభ్యులు (B) రాష్ట్రపతి ప్రతి ఐదో సంవత్సరం ఏర్పాటు చేస్తారు; ఛైర్మన్, ఆరుగురు సభ్యులు (C) రాష్ట్రపతి ప్రతి ఐదో సంవత్సరం ఏర్పాటు చేస్తారు; ఛైర్మన్, నలుగురు సభ్యులు (D) పార్లమెంట్ ప్రతి ఐదో సంవత్సరం ఏర్పాటు చేస్తుంది; ఛైర్మన్, నలుగురు సభ్యులు

సమాధానం

(C) రాష్ట్రపతి ప్రతి ఐదో సంవత్సరం ఏర్పాటు చేస్తారు; ఛైర్మన్, నలుగురు సభ్యులు. ఆర్టికల్ 280 ప్రకారం రాష్ట్రపతి ప్రతి ఐదో సంవత్సరం ఆర్థిక సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేస్తారు; అందులో ఛైర్మన్, నలుగురు సభ్యులు ఉంటారు. ఏర్పాటు చేసే అధికారం పార్లమెంట్‌ది కాదు, రాష్ట్రపతిది, అందుకే (D) తప్పు. పక్కనే ఉన్న ఆర్టికల్ 279A జీఎస్టీ కౌన్సిల్ గురించి; దాన్ని 101వ సవరణ, 2016 తెచ్చింది. నంబర్లు పక్కపక్కన ఉన్నా ఈ రెండూ వేర్వేరు సంస్థలు, కాబట్టి (A) రెండింటినీ కలిపేస్తుంది.

9. కొత్త అఖిల భారత సర్వీసును ఏర్పాటు చేయడానికి ఆర్టికల్ 312 ప్రకారం పార్లమెంట్ చట్టం చేసే ముందు ఏ షరతు నెరవేరాలి? (A) లోక్‌సభ హాజరై ఓటు వేసినవారిలో మూడింట రెండు వంతుల మద్దతుతో తీర్మానం చేయాలి (B) కనీసం సగం రాష్ట్రాల శాసనసభలు ఆ సర్వీసుకు ఆమోదం తెలపాలి (C) కేంద్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ ఆ సర్వీసును ముందుగా సిఫారసు చేయాలి (D) రాజ్యసభ హాజరై ఓటు వేసినవారిలో మూడింట రెండు వంతుల మద్దతుతో తీర్మానం చేయాలి

సమాధానం

(D) రాజ్యసభ హాజరై ఓటు వేసినవారిలో మూడింట రెండు వంతుల మద్దతుతో తీర్మానం చేయాలి. ఆర్టికల్ 312 ప్రకారం రాజ్యసభ హాజరై ఓటు వేసినవారిలో మూడింట రెండు వంతుల మద్దతుతో తీర్మానం చేస్తే, పార్లమెంట్ చట్టం ద్వారా కొత్త అఖిల భారత సర్వీసును ఏర్పాటు చేయవచ్చు. ఈ తీర్మానం చేయాల్సింది రాజ్యసభే, లోక్‌సభ కాదు; (A) సభను మార్చి తప్పుదారి పట్టిస్తుంది. సగం రాష్ట్రాల శాసనసభల ఆమోదం ఆర్టికల్ 368 కింద కొన్ని సవరణలకు ఉన్న షరతు, ఆర్టికల్ 312 కు కాదు. పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్లు ఆర్టికల్ 315 కింద ఉన్నా, కొత్త సర్వీసు ఏర్పాటుకు వాటి సిఫారసు ఈ ఆర్టికల్‌లోని షరతు కాదు.

10. కేంద్రంలో రాష్ట్రపతి ఆర్డినెన్స్ అధికారం ఆర్టికల్ 123 లో ఉంది. రాష్ట్ర స్థాయిలో దీనికి సమానమైన గవర్నర్ అధికారం ఏ ఆర్టికల్‌లో ఉంది? (A) ఆర్టికల్ 213 (B) ఆర్టికల్ 200 (C) ఆర్టికల్ 161 (D) ఆర్టికల్ 165

సమాధానం

(A) ఆర్టికల్ 213. రాష్ట్రపతి ఆర్డినెన్స్ (ఆర్టికల్ 123) కు రాష్ట్రంలో జంట గవర్నర్ ఆర్డినెన్స్, అది ఆర్టికల్ 213 లో ఉంది. ఆర్టికల్ 200 కూడా శాసన ప్రక్రియకు సంబంధించినదే కాబట్టి దగ్గరగా అనిపిస్తుంది, కానీ అది సభ ఆమోదించిన బిల్లులకు గవర్నర్ ఆమోదం గురించి, ఆర్డినెన్స్ గురించి కాదు. ఆర్టికల్ 161 రాష్ట్రపతి క్షమాభిక్ష అధికారం (72) కు, ఆర్టికల్ 165 అటార్నీ జనరల్ (76) కు రాష్ట్ర స్థాయి జంటలు. కేంద్రం-రాష్ట్రం జంటలను ఒక పట్టికగా రాసుకుంటే ఇలాంటి ప్రశ్నల్లో తికమక తగ్గుతుంది.

11. రిట్లు జారీ చేసే అధికారానికి సంబంధించి ఆర్టికల్ 32 కు, ఆర్టికల్ 226 కు ఉన్న ముఖ్యమైన తేడా ఏమిటి? (A) ఆర్టికల్ 32 హైకోర్టులకు, ఆర్టికల్ 226 సుప్రీంకోర్టుకు రిట్ అధికారం ఇస్తాయి (B) ఆర్టికల్ 226 స్వయంగా ప్రాథమిక హక్కు, ఆర్టికల్ 32 కోర్టుకు ఇచ్చిన అధికారం మాత్రమే (C) ఆర్టికల్ 32 స్వయంగా ప్రాథమిక హక్కు, ఆర్టికల్ 226 హైకోర్టులకు ఇచ్చిన అధికారం (D) ఆర్టికల్ 32, 226 రెండూ భాగం III లో ఉన్న ప్రాథమిక హక్కులే

సమాధానం

(C) ఆర్టికల్ 32 స్వయంగా ప్రాథమిక హక్కు, ఆర్టికల్ 226 హైకోర్టులకు ఇచ్చిన అధికారం. ఆర్టికల్ 32 హక్కుల అమలు కోసం సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించే హక్కు; ఇది భాగం III లోనే ఉంది కాబట్టి స్వయంగా ప్రాథమిక హక్కు. ఆర్టికల్ 226 హైకోర్టులకు రిట్లు జారీ చేసే అధికారం ఇస్తుంది; ఇది భాగం III బయట, హైకోర్టుల నిబంధనల మధ్య ఉంటుంది. రెండూ రిట్ల అధికారమే కాబట్టి కలిసిపోతాయి, కానీ ఒకటి పౌరుడి హక్కు, మరొకటి న్యాయస్థానానికి ఇచ్చిన అధికారం. (A) రెండు కోర్టులను తారుమారు చేస్తుంది, (B) హక్కు, అధికారం అనే స్థానాలను తారుమారు చేస్తుంది.

12. 73వ సవరణ పంచాయతీలను, 74వ సవరణ నగరపాలికలను రాజ్యాంగంలో చేర్చాయి. వీటికి సంబంధించిన షెడ్యూళ్లు వరుసగా ఏవి? (A) పదో షెడ్యూల్, పదకొండో షెడ్యూల్ (B) పదకొండో షెడ్యూల్, పన్నెండో షెడ్యూల్ (C) పన్నెండో షెడ్యూల్, పదకొండో షెడ్యూల్ (D) ఏడో షెడ్యూల్, పదకొండో షెడ్యూల్

సమాధానం

(B) పదకొండో షెడ్యూల్, పన్నెండో షెడ్యూల్. పదకొండో షెడ్యూల్ పంచాయతీలకు, పన్నెండో షెడ్యూల్ నగరపాలికలకు సంబంధించినవి. పంచాయతీల నిబంధనలు భాగం IX లో ఆర్టికల్ 243 నుంచి (73వ సవరణ, 1992), నగరపాలికలు భాగం IXA లో ఆర్టికల్ 243P నుంచి (74వ సవరణ) ఉన్నాయి; భాగాల క్రమం, షెడ్యూళ్ల క్రమం రెండూ ఒకే వరుసలో సాగుతాయి. (C) ఈ వరుసను తారుమారు చేస్తుంది. పదో షెడ్యూల్ ఫిరాయింపుల వల్ల అనర్హత గురించి, ఏడో షెడ్యూల్ కేంద్ర, రాష్ట్ర, ఉమ్మడి జాబితాల గురించి.

FAQ

రాజ్యాంగాన్ని సవరించే ఆర్టికల్ ఏది?

ఆర్టికల్ 368. ప్రతి సభలో మొత్తం సభ్యుల్లో మెజారిటీ, హాజరై ఓటు వేసినవారిలో మూడింట రెండు వంతుల మెజారిటీతో సవరణ బిల్లు ఆమోదం పొందాలి; కొన్ని నిబంధనలకు సగం రాష్ట్రాల శాసనసభల ఆమోదం కూడా కావాలి.

కొత్త రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేసే ఆర్టికల్ ఏది?

ఆర్టికల్ 3. ఒక రాష్ట్రం నుంచి భూభాగాన్ని వేరు చేసి కొత్త రాష్ట్రం ఏర్పాటు చేయడం, ప్రాంతాలు, సరిహద్దులు, పేర్లు మార్చడం పార్లమెంట్ చట్టం ద్వారా చేయవచ్చు; బిల్లుకు రాష్ట్రపతి సిఫారసు అవసరం.

ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణకు ప్రత్యేకమైన ఆర్టికల్ ఏది?

ఆర్టికల్ 371D. ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు, విద్యలో రాష్ట్రంలోని వివిధ ప్రాంతాల ప్రజలకు సమాన అవకాశాల కోసం రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు జారీ చేయవచ్చు. ఆర్టికల్ 371E ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయం గురించి.

అత్యవసర పరిస్థితికి సంబంధించిన మూడు ఆర్టికల్స్ ఏవి?

ఆర్టికల్ 352 జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి, ఆర్టికల్ 356 రాష్ట్రాల్లో రాజ్యాంగ యంత్రాంగం విఫలమైనప్పుడు (రాష్ట్రపతి పాలన), ఆర్టికల్ 360 ఆర్థిక అత్యవసర పరిస్థితి.

Sources

• The Constitution of India (as on 1st May, 2024), Legislative Department, Ministry of Law and Justice
• NCERT Class 11 Indian Constitution at Work, Chapter 9: Constitution as a Living Document
• APPSC Brief Notification No. 37/2026, Group-II Services
• TSPSC Scheme and Syllabus for Recruitment to the Posts of Group-II Services