ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణలోని ప్రధాన నదులు ఏవి? వాటి ఉపనదులు, ప్రాజెక్టులు ఏమిటి?

ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ రెండు రాష్ట్రాలకు ప్రధాన నదులు గోదావరి, కృష్ణా. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో వీటితో పాటు పెన్నా మూడో ప్రధాన నది; ఉత్తరాంధ్రలో వంశధార, నాగావళి ముఖ్యమైన మధ్యతరహా నదులు. మంజీర, ప్రాణహిత, మూసీ, భీమా, తుంగభద్ర, శబరి లాంటివి ఈ పెద్ద నదుల ఉపనదులు. పోలవరం, శ్రీరాంసాగర్, కాళేశ్వరం గోదావరిపై; శ్రీశైలం, నాగార్జునసాగర్ కృష్ణాపై ఉన్నాయి.

నదుల పొడవు, పరీవాహక వాటాలు NCERT 11వ తరగతి ‘భారత భౌతిక పర్యావరణం’ అధ్యాయం 3 (డ్రైనేజీ వ్యవస్థ) నుంచి, రాష్ట్రాల వారీ లెక్కలు, ఉప బేసిన్లు జాతీయ జల అభివృద్ధి సంస్థ (NWDA) ప్రచురించిన గోదావరి-కావేరి లింక్ ప్రాజెక్టు నివేదిక, అంతర్రాష్ట్ర అంశాల అధ్యాయం, కృష్ణా-పెన్నా లింక్ నివేదిక నుంచి తీసుకున్నాను. వంశధార, నాగావళి వివరాలు కేంద్ర జల సంఘం (CWC) భువనేశ్వర్ కార్యాలయం పేజీ నుంచి, పోలవరం వివరాలు కాగ్ (CAG) నివేదిక 4/2025 నుంచి తీసుకున్నవి.

పరీక్షల్లో ఈ అంశం

APPSC గ్రూప్-2 నోటిఫికేషన్ నం. 37/2026 స్క్రీనింగ్ టెస్ట్‌లో భూగోళశాస్త్రానికి 30 మార్కులు ఉన్నాయి. అందులో “భారత్, ఆంధ్రప్రదేశ్: ప్రధాన భౌగోళిక స్వరూపాలు, శీతోష్ణస్థితి, నదీ వ్యవస్థ” అని పేరుపేరునా ఉంది. TSPSC గ్రూప్-2 సిలబస్ పేపర్-I లో “తెలంగాణ రాష్ట్ర భూగోళశాస్త్రం” ఉంది; తెలంగాణ ఉద్యమ పేపర్‌లో 1970 తర్వాత సాగునీటి అభివృద్ధి కూడా ఉంది. AP DSC రాసేవారు AP DSC స్కూల్ అసిస్టెంట్ సోషల్ స్టడీస్ సిలబస్ చూడండి.

ప్రశ్నలు సాధారణంగా మూడు రకాలుగా వస్తాయి: నది ఎక్కడ పుడుతుంది, ఏ ఉపనది ఎక్కడ కలుస్తుంది, ఏ ప్రాజెక్టు ఏ నదిపై ఏ జిల్లాలో ఉంది.

గోదావరి: దక్షిణ గంగ

పుట్టుక, పొడవు

• గోదావరి ద్వీపకల్ప భారతదేశంలో అతిపెద్ద నదీ వ్యవస్థ; దీన్ని దక్షిణ గంగ అని కూడా అంటారని NCERT చెబుతుంది.
• ఇది మహారాష్ట్రలోని నాసిక్ జిల్లా త్ర్యంబకేశ్వర్ దగ్గర సహ్యాద్రి కొండల్లో సముద్ర మట్టానికి 1067 మీ. ఎత్తులో పుడుతుంది.
• NCERT ప్రకారం పొడవు 1,465 కి.మీ., పరీవాహక ప్రాంతం 3.13 లక్షల చ.కి.మీ. NWDA నివేదిక పొడవును సుమారు 1462 కి.మీ., బేసిన్‌ను 312813 చ.కి.మీ. అని ఇస్తుంది; ఇది దేశ విస్తీర్ణంలో దాదాపు 10% అని చెబుతుంది.

తెలంగాణలో ప్రవాహం

• గోదావరి నిజామాబాద్ జిల్లా కందకుర్తి దగ్గర తెలంగాణలో ప్రవేశిస్తుంది. అక్కడ మంజీర, హరిద్ర కలుస్తాయి కాబట్టి దీన్ని త్రివేణి సంగమం అంటారు.
• ప్రవేశించిన కొద్ది దూరంలోనే శ్రీరాంసాగర్ జలాశయం వెనుక నీటిలో కలుస్తుంది. తర్వాత కాళేశ్వరం దగ్గర ప్రాణహిత కలుస్తుంది; భద్రాచలం పట్టణం కూడా ఈ నది ఒడ్డునే ఉంది.

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ప్రవాహం, డెల్టా

• శబరి ఎడమ ఒడ్డున కూనవరం దగ్గర కలుస్తుంది. ఆ తర్వాత గోదావరి పాపికొండల్లో లోతైన లోయ (గార్జ్) గుండా ప్రవహించి పోలవరం దగ్గర మళ్లీ విశాలమవుతుంది.
• పోలవరానికి దిగువన భారీ వరదలు వస్తాయని, డెల్టా భాగంలో మాత్రమే నౌకాయానం సాధ్యమని NCERT చెబుతుంది.
• రాజమహేంద్రవరం దగ్గర నది గౌతమి, వశిష్ఠ పాయలుగా చీలి పెద్ద డెల్టాను ఏర్పరుస్తుంది. ధవళేశ్వరం బ్యారేజీ (సర్ ఆర్థర్ కాటన్ బ్యారేజీ) ఇక్కడే ఉంది; ప్రధాన ముఖద్వారం అంతర్వేది దగ్గర.

రాష్ట్రాల వారీ పరీవాహక వాటా (NWDA)

రాష్ట్రం	విస్తీర్ణం (చ.కి.మీ.)	బేసిన్‌లో శాతం
మహారాష్ట్ర	152199	48.7
తెలంగాణ	57829	18.4
ఛత్తీస్‌గఢ్	33434	10.7
మధ్యప్రదేశ్	31821	10.2
ఒడిశా	17752	5.7
ఆంధ్రప్రదేశ్	15372	4.9
కర్ణాటక	4406	1.4

NCERT మాత్రం 49 శాతం మహారాష్ట్ర, 20 శాతం మధ్యప్రదేశ్-ఛత్తీస్‌గఢ్, మిగతాది ఆంధ్రప్రదేశ్ అని స్థూలంగా చెబుతుంది. ఆ “మిగతా”లో ఒడిశా, కర్ణాటక భాగాలు కూడా కలిసిపోయాయి. రాష్ట్రాల వారీ ఖచ్చితమైన లెక్క కావాలంటే NWDA పట్టికనే అనుసరించండి: తెలంగాణ, ఏపీ కలిపి 23.3 శాతం.

గోదావరి ఉపనదులు

గోదావరి జల వివాదాల ట్రిబ్యునల్ (GWDT) గోదావరి బేసిన్‌ను 12 ఉప బేసిన్లుగా విభజించింది. ప్రధాన ఉపనదులు ప్రవర, పూర్ణ, మంజీర, మానేరు, ప్రాణహిత, ఇంద్రావతి, శబరి అని NWDA జాబితా ఇస్తుంది.

కుడి ఒడ్డు ఉపనదులు

• మంజీర: దక్షిణం వైపు నుంచి వచ్చి కలుస్తుంది. దీని బేసిన్ మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక, తెలంగాణలో విస్తరించి ఉంది; నిజాంసాగర్, సింగూరు ప్రాజెక్టులు దీనిపైనే ఉన్నాయి.
• మానేరు: దీని ఉప బేసిన్ (13106 చ.కి.మీ.) మొత్తాన్ని NWDA పట్టిక తెలంగాణ/ఆంధ్రప్రదేశ్ కాలమ్‌లోనే చూపుతుంది; అంటే ఇది పూర్తిగా తెలుగు రాష్ట్రాల ఉపనది.

ఎడమ ఒడ్డు ఉపనదులు

• ప్రాణహిత: వార్ధా నది వైన్‌గంగతో కలిసిన తర్వాత ఆ ప్రవాహాన్ని ప్రాణహిత అంటారు; పెన్‌గంగ వార్ధాలో కలుస్తుంది. మంజీర సంగమానికి సుమారు 306 కి.మీ. దిగువన ఇది గోదావరిలో కలుస్తుంది.
• ఇంద్రావతి: ప్రాణహిత సంగమం తర్వాత సుమారు 48 కి.మీ. దిగువన కలుస్తుంది. NWDA పట్టిక ప్రకారం దీని బేసిన్‌లో ఎక్కువ భాగం మధ్యప్రదేశ్-ఛత్తీస్‌గఢ్ కాలమ్‌లో, మిగతాది ఒడిశా, మహారాష్ట్రల్లో ఉంది.
• శబరి: చివరి ప్రధాన ఉపనది; రాజమహేంద్రవరానికి 100 కి.మీ. ఎగువన కలుస్తుంది. సీలేరు శబరి ఉప బేసిన్‌లో భాగం.

కృష్ణా నది

పుట్టుక, పొడవు

• కృష్ణా మహారాష్ట్రలోని మహాబలేశ్వర్ దగ్గర పశ్చిమ కనుమల మహాదేవ్ శ్రేణిలో సుమారు 1337 మీ. ఎత్తులో పుడుతుంది.
• NCERT ప్రకారం పొడవు 1,401 కి.మీ.; ఇది తూర్పు వైపు ప్రవహించే ద్వీపకల్ప నదుల్లో రెండో పెద్దది. NWDA సుమారు 1400 కి.మీ. అని చెప్పి, అందులో 305 కి.మీ. మహారాష్ట్రలో, 483 కి.మీ. కర్ణాటకలో, 612 కి.మీ. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో (విభజనకు ముందు లెక్క) ఉందని ఇస్తుంది.
• బేసిన్ 258948 చ.కి.మీ., దేశ విస్తీర్ణంలో దాదాపు 8%. NCERT ప్రకారం 27 శాతం మహారాష్ట్ర, 44 శాతం కర్ణాటక, 29 శాతం ఆంధ్రప్రదేశ్-తెలంగాణ. NWDA లెక్కలో ఏపీ-తెలంగాణ కలిపి 76252 చ.కి.మీ.

ఉపనదులు

• NWDA ప్రకారం ప్రధాన ఉపనదులు ఘటప్రభ, మలప్రభ, భీమా, తుంగభద్ర, మూసీ, పాలేరు, మున్నేరు. NCERT కోయ్నా, తుంగభద్ర, భీమాలను ప్రధానమైనవిగా పేర్కొంటుంది.
• భీమా కృష్ణాకు అత్యంత పొడవైన ఉపనది (861 కి.మీ.). తుంగభద్ర కుడి ఒడ్డు ఉపనది (531 కి.మీ.); తుంగ, భద్ర నదుల కలయికతో ఏర్పడుతుంది.
• మూసీ వికారాబాద్ దగ్గర అనంతగిరి కొండల్లో పుట్టి, నల్గొండ జిల్లా మిర్యాలగూడ సమీపంలోని వాడపల్లి దగ్గర కృష్ణాలో కలుస్తుంది. హైదరాబాద్ నగరం మూసీ ఒడ్డునే ఉంది.
• 28 సెప్టెంబర్ 1908 న మూసీ వరద హైదరాబాద్‌ను ముంచెత్తింది. తర్వాత మూసీపై ఉస్మాన్‌సాగర్ (1920), దాని ఉపనది ఈసీపై హిమాయత్‌సాగర్ (1927) కట్టారు. ఈ రెండూ నగరానికి తాగునీరు ఇస్తాయి.
• దిండి, పాలేరు, మున్నేరు, మూసీ ఎడమ ఒడ్డు ఉపనదులు. ఇవి తెలంగాణ వైపు నుంచి వచ్చి కలుస్తాయి.

డెల్టా

• విజయవాడ దగ్గర ప్రకాశం బ్యారేజీ దాటాక కృష్ణా డెల్టా ఏర్పడుతుంది; కృష్ణా జిల్లాలోని హంసలదీవి దగ్గర సముద్రంలో కలుస్తుంది.
• కృష్ణా-గోదావరి డెల్టాను “భారతదేశ ధాన్యాగారం” అని పిలుస్తారు.

పెన్నా (పెన్నార్)

• పెన్నా కర్ణాటకలోని కోలార్ జిల్లా నందిదుర్గ్ శ్రేణిలోని చెన్నకేశవ కొండలో పుడుతుంది.
• మొత్తం పొడవు 597 కి.మీ.; అందులో సుమారు 61 కి.మీ. కర్ణాటకలో, 536 కి.మీ. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఉంది.
• బేసిన్ 55213 చ.కి.మీ.; అందులో 48276 చ.కి.మీ. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో, 6937 చ.కి.మీ. కర్ణాటకలో. బేసిన్ విసనకర్ర ఆకారంలో ఉంటుంది; ఉత్తరాన ఎర్రమల, తూర్పున నల్లమల, వెలికొండలు దీనికి హద్దులు.
• ఎడమ ఒడ్డు ఉపనదులు జయమంగళి, కుందేరు, సగిలేరు; కుడి ఒడ్డు ఉపనదులు చిత్రావతి, పాపాఘ్ని, చెయ్యేరు. ఈ నదిపై ప్రధాన జలాశయం సోమశిల.

వంశధార, నాగావళి: ఉత్తరాంధ్ర నదులు

అంశం	వంశధార	నాగావళి
పుట్టుక	లంజిగఢ్, కలహండి జిల్లా (ఒడిశా)	లఖబహల్, కలహండి జిల్లా (ఒడిశా)
పొడవు	సుమారు 254 కి.మీ.	256 కి.మీ. (ఒడిశాలో 161, ఏపీలో 95)
పరీవాహకం	10,830 చ.కి.మీ.	9,510 చ.కి.మీ.
ఏపీ వాటా	2,815 చ.కి.మీ. (26%)	5,048 చ.కి.మీ. (53.1%)
ముఖ్య గమనిక	కళింగపట్నం దగ్గర సముద్రంలో కలుస్తుంది	ఉపనదులు సువర్ణముఖి, వేగావతి, బర్హ

రెండూ ఒడిశాలోని ఒకే జిల్లాలో పుట్టినా, వంశధార బేసిన్‌లో ఎక్కువ భాగం (74%) ఒడిశాలో ఉంటే, నాగావళి బేసిన్‌లో ఎక్కువ భాగం (53.1%) ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఉంది. ఈ తేడా ప్రశ్నగా రావచ్చు.

ప్రధాన ప్రాజెక్టులు

ప్రాజెక్టు	నది	ప్రదేశం	ముఖ్య వాస్తవం
పోలవరం	గోదావరి	రామయ్యపేట, పోలవరం మండలం (పూర్వ పశ్చిమ గోదావరి)	మార్చి 2014 లో జాతీయ ప్రాజెక్టు; 960 మెగావాట్లు
ధవళేశ్వరం (సర్ ఆర్థర్ కాటన్ బ్యారేజీ)	గోదావరి	రాజమహేంద్రవరం	గోదావరి డెల్టా ఆనకట్ట
శ్రీరాంసాగర్ (పోచంపాడు)	గోదావరి	పోచంపాడు దగ్గర (నిజామాబాద్ ప్రాంతం)	26 జూలై 1963 న నెహ్రూ శంకుస్థాపన; కాకతీయ కాలువ 346 కి.మీ.
కాళేశ్వరం	గోదావరి-ప్రాణహిత	మేడిగడ్డ, అన్నారం, సుందిళ్ల బ్యారేజీలు	సుమారు 180 TMC వినియోగ లక్ష్యం
శ్రీశైలం	కృష్ణా	నంద్యాల (ఏపీ), నాగర్‌కర్నూల్ (తెలంగాణ) మధ్య, నల్లమల	పనులు 1960 లో మొదలు, ప్రధాన ఆనకట్ట సుమారు 1980 నాటికి పూర్తి
నాగార్జునసాగర్	కృష్ణా	నల్గొండ (తెలంగాణ), పల్నాడు (ఏపీ) మధ్య	10 డిసెంబర్ 1955 న నెహ్రూ నిర్మాణ పనులు ప్రారంభించారు; రాతి కట్టడం (మేసనరీ) ఆనకట్ట
ప్రకాశం బ్యారేజీ	కృష్ణా	విజయవాడ	కృష్ణా డెల్టా ఆనకట్ట
సోమశిల	పెన్నా	పెన్నా దిగువ ప్రవాహం	ఈ స్థలం వరకు పరీవాహకం 50492.5 చ.కి.మీ.

పోలవరం

• ధవళేశ్వరం సర్ ఆర్థర్ కాటన్ బ్యారేజీకి సుమారు 42 కి.మీ. ఎగువన ఉంది. దీని మొదటి ఆలోచన జూలై 1941 లో మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ నుంచి వచ్చిందని కాగ్ చెబుతుంది.
• ముంపు సమస్యపై 1980 లో అప్పటి ఆంధ్రప్రదేశ్, మధ్యప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర, ఒడిశా ఒప్పందం చేసుకున్నాయి; అది GWDT తుది ఉత్తర్వులో భాగమైంది. పనులు 2004 లో మొదలయ్యాయి.
• లక్ష్యం: పూర్వపు తూర్పు గోదావరి, పశ్చిమ గోదావరి, కృష్ణా, విశాఖపట్నం జిల్లాల్లో 2.91 లక్షల హెక్టార్ల (7.20 లక్షల ఎకరాల) సాగు, 960 మెగావాట్ల విద్యుత్, కృష్ణా బేసిన్‌కు 80 TMC మళ్లింపు, విశాఖకు తాగునీరు.
• కుడి ప్రధాన కాలువ బుడమేరులో కలిసి, బుడమేరు మళ్లింపు కాలువ ద్వారా కృష్ణా నదిలోకి చేరుతుంది. ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 సెక్షన్ 90 కింద ఇది జాతీయ ప్రాజెక్టు.

కాళేశ్వరం

• మేడిగడ్డ బ్యారేజీ దగ్గర అందుబాటులో ఉన్న 282 TMC లో సుమారు 180 TMC ప్రాణహిత నీటిని వాడుకోవాలని ప్రణాళిక అని NWDA నివేదిక చెబుతుంది.
• మేడిగడ్డ, అన్నారం, సుందిళ్ల అనే మూడు బ్యారేజీలు ఈ ప్రాజెక్టులో భాగమని NWDA నివేదిక పేర్కొంటుంది; ప్రాణహిత సంగమం దిగువన ఉండటం వల్ల ఇది ప్రాణహిత నీటిపైనే ఆధారపడుతుంది.

జల వివాదాల ట్రిబ్యునల్స్

• GWDT ను కేంద్రం ఏప్రిల్ 1969 లో ఏర్పాటు చేసింది; తుది తీర్పు నవంబర్ 1979 లో వచ్చింది.
• ఆ తీర్పు ప్రకారం పోలవరం నుంచి 80 TMC గోదావరి నీటిని ప్రకాశం బ్యారేజీ ఎగువన కృష్ణాలోకి మళ్లించవచ్చు. దానికి బదులుగా నాగార్జునసాగర్ ఎగువన ఏపీ 45, కర్ణాటక 21, మహారాష్ట్ర 14 TMC వాడుకోవచ్చు.
• మొదటి కృష్ణా ట్రిబ్యునల్ (KWDT) 75% నమ్మకమైన ప్రవాహం ఆధారంగా ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు 800+11 TMC, కర్ణాటకకు 700+34, మహారాష్ట్రకు 560+25 TMC కేటాయించింది.
• 2 జూన్ 2014 న తెలంగాణ ఏర్పడిన తర్వాత ఈ కేటాయింపులను రెండు రాష్ట్రాల మధ్య పంచుకోవడమే ఇప్పటి వివాదాలకు మూలం.

ఒక ఉదాహరణ: “గోదావరికి అతిపెద్ద ఉపనది ఏది, దాని వాటా ఎంత?”

NWDA ఉప బేసిన్ పట్టికలో G-9 ప్రాణహిత వాటా 19.5 శాతం మాత్రమే కనిపిస్తుంది, అందుకే అదే సమాధానం అని పొరబడే అవకాశం ఉంది. కానీ ఆ G-9 లో పెన్‌గంగ (G-7), వార్ధా (G-8) లేవు; అవి విడి ఉప బేసిన్లు.

• ప్రాణహిత అంటే వార్ధా, వైన్‌గంగ కలిసిన ప్రవాహం; పెన్‌గంగ వార్ధాలో కలుస్తుంది. కాబట్టి ప్రాణహిత మొత్తం వ్యవస్థ = G-7 + G-8 + G-9.
• లెక్క: 7.6 + 7.7 + 19.5 = 34.8 శాతం. అంటే గోదావరి బేసిన్‌లో మూడో వంతుకు పైగా ప్రాణహిత వ్యవస్థదే.
• రెండో స్థానం ఇంద్రావతిది (13.3 శాతం). ఆప్షన్లలో ఇంద్రావతి ఉంటే తికమక పడకండి.

తరచూ కలిగే గందరగోళాలు

• గోదావరి పొడవు 1,465 vs 1462. మొదటిది NCERT, రెండోది NWDA. పరీక్షల్లో NCERT సంఖ్యే ఎక్కువగా వస్తుంది; కృష్ణాకు కూడా NCERT 1,401, NWDA సుమారు 1400.
• కృష్ణాలో 29 శాతం రెండు రాష్ట్రాలకు కలిపి. NCERT లోని 29 శాతం ఆంధ్రప్రదేశ్-తెలంగాణ రెండింటిది; కృష్ణా బేసిన్‌లో అత్యధిక వాటా కర్ణాటకది (44 శాతం).
• మంజీర కుడి, ప్రాణహిత ఎడమ. మంజీర, మానేరు దక్షిణం నుంచి (కుడి ఒడ్డు) వస్తాయి; ప్రాణహిత, ఇంద్రావతి, శబరి ఎడమ ఒడ్డు ఉపనదులు.
• శ్రీరాంసాగర్ = పోచంపాడు. రెండూ ఒకే ప్రాజెక్టు పేర్లు; పేరు 1978 లో మారింది. ధవళేశ్వరం = సర్ ఆర్థర్ కాటన్ బ్యారేజీ.
• శ్రీశైలం ఎగువ, నాగార్జునసాగర్ దిగువ. కృష్ణాపై శ్రీశైలం మొదట వస్తుంది, తర్వాత నాగార్జునసాగర్, ఆ తర్వాత విజయవాడ దగ్గర ప్రకాశం బ్యారేజీ.
• పెన్నా పుట్టేది కర్ణాటకలో. ఆంధ్రప్రదేశ్ నది అనుకుంటారు; పుట్టుక కోలార్ జిల్లాలో, ప్రవాహంలో ఎక్కువ భాగం ఏపీలో.

రెండు రాష్ట్రాల సిలబస్‌ను కలిపి ఎలా చదవాలో APPSC, TSPSC ఒకేసారి ప్రిపరేషన్ లో ఉంది. ఇంకా ఇలాంటి అంశాల కోసం భూగోళశాస్త్రం, ఆర్థిక వ్యవస్థ విభాగం చూడండి.

నా సూచన, ఒక పరిమితి

నా అభిప్రాయం: నదులను పుస్తకంలో చదివితే గుర్తుండవు. ఖాళీ పటంపై గోదావరిని నాసిక్ నుంచి అంతర్వేది వరకు గీసి, ఉపనదులను కుడి-ఎడమగా, ప్రాజెక్టులను క్రమంలో గుర్తించండి. కందకుర్తి, శ్రీరాంసాగర్, కాళేశ్వరం, భద్రాచలం, పోలవరం, ధవళేశ్వరం అనే క్రమం మనసులో నిలిస్తే “ఏ ప్రాజెక్టు ఏ నదిపై” లాంటి ప్రశ్నలకు ఆప్షన్లు చూడకుండానే జవాబు తెలుస్తుంది. పొడవు, శాతం లాంటి సంఖ్యలకు NCERT నే ప్రమాణంగా పెట్టుకోండి; NWDA సంఖ్యలు రాష్ట్రాల వారీ లోతైన ప్రశ్నలకు మాత్రమే.

పరిమితి: ఈ వ్యాసం ప్రతి ప్రాజెక్టు సామర్థ్యం (TMC నిల్వ, ఎత్తు, ఆయకట్టు) ఇవ్వదు; శ్రీశైలం, నాగార్జునసాగర్, శ్రీరాంసాగర్ వివరాలకు అధికారిక ప్రభుత్వ పత్రం నాకు దొరకలేదు, అందుకే ప్రదేశం, తేదీలు మాత్రమే రాశాను. గుండ్లకమ్మ, తాండవ, ఏలేరు లాంటి చిన్న నదులు, కిన్నెరసాని, మున్నేరు ప్రాజెక్టులు, KRMB, GRMB బోర్డుల అధికార పరిధి వివాదాలు ఇక్కడ లేవు.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. గోదావరి నది నిజామాబాద్ జిల్లాలో తెలంగాణలోకి ప్రవేశించే చోట మంజీర, హరిద్ర నదులు కూడా కలవడం వల్ల త్రివేణి సంగమంగా పేరొందిన ప్రదేశం ఏది? (A) కాళేశ్వరం (B) కూనవరం (C) కందకుర్తి (D) పోచంపాడు

సమాధానం

(C) కందకుర్తి. గోదావరి నిజామాబాద్ జిల్లా కందకుర్తి దగ్గర తెలంగాణలో ప్రవేశిస్తుంది, అదే చోట మంజీర, హరిద్ర కూడా కలుస్తాయి కాబట్టి మూడు నదుల కలయికను త్రివేణి సంగమం అంటారు. కాళేశ్వరం కూడా సంగమ స్థలమే, కానీ అక్కడ కలిసేది ప్రాణహిత; అది మంజీర సంగమానికి సుమారు 306 కి.మీ. దిగువన ఉంటుంది. కూనవరం దగ్గర శబరి కలుస్తుంది, అది ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని ప్రదేశం. పోచంపాడు సంగమ స్థలం కాదు, శ్రీరాంసాగర్ ప్రాజెక్టు ఉన్న ప్రదేశం. నది రాష్ట్రంలో ప్రవేశించే చోటే మొదటి సంగమం జరుగుతుందని గుర్తుంచుకుంటే కందకుర్తిని సులువుగా గుర్తించవచ్చు.

2. NWDA పట్టిక ప్రకారం గోదావరి పరీవాహక ప్రాంతంలో మహారాష్ట్ర తర్వాత అత్యధిక వాటా ఉన్న రాష్ట్రం ఏది? (A) తెలంగాణ (B) ఛత్తీస్‌గఢ్ (C) మధ్యప్రదేశ్ (D) ఆంధ్రప్రదేశ్

సమాధానం

(A) తెలంగాణ. NWDA లెక్కల్లో మహారాష్ట్ర వాటా 48.7 శాతం కాగా, తెలంగాణ 57829 చ.కి.మీ.తో 18.4 శాతం వాటాతో రెండో స్థానంలో ఉంది. ఛత్తీస్‌గఢ్ (10.7 శాతం), మధ్యప్రదేశ్ (10.2 శాతం) దాని తర్వాతే వస్తాయి. NCERT మధ్యప్రదేశ్-ఛత్తీస్‌గఢ్‌లను కలిపి 20 శాతం అని చెబుతుంది కాబట్టి, ఆ కలిపిన సంఖ్యను చూసి వాటిని రెండో స్థానంలో ఉంచే పొరపాటు జరుగుతుంది. ఆంధ్రప్రదేశ్ వాటా 4.9 శాతం మాత్రమే, అయినా గోదావరి డెల్టా, ముఖద్వారం ఏపీలోనే ఉన్నాయి.

3. పెన్‌గంగ, వార్ధా, వైన్‌గంగ ఉప బేసిన్లను కలిపి లెక్కిస్తే గోదావరి బేసిన్‌లో ప్రాణహిత నదీ వ్యవస్థ వాటా సుమారు ఎంత? (A) 19.5 శాతం (B) 13.3 శాతం (C) 23.3 శాతం (D) 34.8 శాతం

సమాధానం

(D) 34.8 శాతం. NWDA పట్టికలో G-9 ప్రాణహిత ఉప బేసిన్‌కు 19.5 శాతం మాత్రమే కనిపిస్తుంది, కానీ అందులో పెన్‌గంగ (G-7), వార్ధా (G-8) ఉప బేసిన్లు లేవు. వార్ధా వైన్‌గంగతో కలిసిన ప్రవాహమే ప్రాణహిత, పెన్‌గంగ వార్ధాలో కలుస్తుంది కాబట్టి మూడింటినీ కలిపి చూడాలి. అప్పుడు 7.6 + 7.7 + 19.5 = 34.8 శాతం, అంటే గోదావరి బేసిన్‌లో మూడో వంతుకు పైగా ఈ వ్యవస్థదే. 13.3 శాతం రెండో పెద్ద ఉపనది ఇంద్రావతి వాటా, 23.3 శాతం తెలంగాణ, ఏపీ రెండూ కలిపి గోదావరి బేసిన్‌లో ఉన్న వాటా.

4. NWDA పట్టికలో ఉప బేసిన్ మొత్తం తెలంగాణ/ఆంధ్రప్రదేశ్ కాలమ్‌లోనే కనిపించే, అంటే పూర్తిగా తెలుగు రాష్ట్రాలకే చెందిన గోదావరి ఉపనది ఏది? (A) మంజీర (B) మానేరు (C) ఇంద్రావతి (D) ప్రాణహిత

సమాధానం

(B) మానేరు. మానేరు ఉప బేసిన్ (13106 చ.కి.మీ.) మొత్తాన్ని NWDA పట్టిక తెలంగాణ/ఆంధ్రప్రదేశ్ కాలమ్‌లోనే చూపుతుంది, కాబట్టి ఇది పూర్తిగా తెలుగు రాష్ట్రాల ఉపనది. మంజీర కూడా దక్షిణం నుంచి వచ్చే కుడి ఒడ్డు ఉపనదే, నిజాంసాగర్, సింగూరు ప్రాజెక్టులు దానిపైనే ఉన్నాయి. కానీ మంజీర బేసిన్ మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక, తెలంగాణ మూడు రాష్ట్రాల్లో విస్తరించి ఉంది. ఇంద్రావతి బేసిన్‌లో ఎక్కువ భాగం మధ్యప్రదేశ్-ఛత్తీస్‌గఢ్ కాలమ్‌లో ఉంటుంది. ఒక నదిపై తెలంగాణలో ప్రాజెక్టులు ఉన్నంత మాత్రాన దాని బేసిన్ మొత్తం తెలంగాణదే అనుకోకూడదు.

5. గోదావరికి చివరి ప్రధాన ఉపనదిగా ఎడమ ఒడ్డున కూనవరం దగ్గర కలిసే నది ఏది? (A) శబరి (B) ఇంద్రావతి (C) ప్రాణహిత (D) సీలేరు

సమాధానం

(A) శబరి. శబరి గోదావరికి ఎడమ ఒడ్డున కూనవరం దగ్గర కలిసే చివరి ప్రధాన ఉపనది; ఇది రాజమహేంద్రవరానికి 100 కి.మీ. ఎగువన కలుస్తుంది. సీలేరు శబరి ఉప బేసిన్‌లో భాగమే కానీ గోదావరికి విడి ప్రధాన ఉపనది కాదు. ప్రాణహిత కాళేశ్వరం దగ్గర, ఇంద్రావతి దానికి సుమారు 48 కి.మీ. దిగువన కలుస్తాయి; ఇవి కూడా ఎడమ ఒడ్డు ఉపనదులే అయినా శబరి కంటే చాలా ఎగువన ఉంటాయి. శబరి కలిసిన తర్వాత గోదావరి పాపికొండల లోతైన లోయ గుండా ప్రవహించి పోలవరం దగ్గర మళ్లీ విశాలమవుతుంది.

6. గోదావరి జల వివాదాల ట్రిబ్యునల్ (GWDT) తుది తీర్పు ప్రకారం పోలవరం నుంచి ప్రకాశం బ్యారేజీ ఎగువన కృష్ణా నదిలోకి మళ్లించడానికి అనుమతించిన గోదావరి నీరు ఎంత? (A) 45 TMC (B) 180 TMC (C) 80 TMC (D) 21 TMC

సమాధానం

(C) 80 TMC. నవంబర్ 1979 లో వచ్చిన GWDT తుది తీర్పు పోలవరం నుంచి 80 TMC గోదావరి నీటిని ప్రకాశం బ్యారేజీ ఎగువన కృష్ణాలోకి మళ్లించడానికి అనుమతించింది. ఈ మళ్లింపుకు బదులుగా నాగార్జునసాగర్ ఎగువన ఏపీ 45, కర్ణాటక 21, మహారాష్ట్ర 14 TMC కృష్ణా నీటిని వాడుకోవచ్చు. అంటే 45, 21 అనేవి మళ్లించే నీరు కాదు, దానికి బదులుగా రాష్ట్రాలకు దక్కిన వాటాలు. 180 TMC అనేది కాళేశ్వరం ప్రాజెక్టు ప్రాణహిత నీటి వినియోగ లక్ష్యం. పోలవరం లక్ష్యాల్లో “కృష్ణా బేసిన్‌కు 80 TMC మళ్లింపు” ఉండటానికి మూలం ఈ తీర్పే.

7. 26 జూలై 1963 న నెహ్రూ శంకుస్థాపన చేసిన పోచంపాడు ప్రాజెక్టుకు 1978 లో పెట్టిన కొత్త పేరు ఏది? (A) నిజాంసాగర్ (B) నాగార్జునసాగర్ (C) సింగూరు (D) శ్రీరాంసాగర్

సమాధానం

(D) శ్రీరాంసాగర్. పోచంపాడు ప్రాజెక్టు పేరు 1978 లో శ్రీరాంసాగర్‌గా మారింది, కాబట్టి ఈ రెండు పేర్లూ ఒకే ప్రాజెక్టువి. ఇది గోదావరిపై నిజామాబాద్ ప్రాంతంలో ఉంది, దీని నుంచి 346 కి.మీ. కాకతీయ కాలువ వెళ్తుంది. నాగార్జునసాగర్ పనులను కూడా నెహ్రూనే 10 డిసెంబర్ 1955 న ప్రారంభించారు, కానీ అది కృష్ణా నదిపై ఉంది. నిజాంసాగర్, సింగూరు గోదావరి ఉపనది మంజీరపై ఉన్న ప్రాజెక్టులు, ప్రధాన గోదావరిపై కాదు.

8. NCERT ప్రకారం కృష్ణా పరీవాహక ప్రాంతంలో అత్యధిక వాటా ఉన్న రాష్ట్రం, దాని శాతం ఏది? (A) మహారాష్ట్ర – 27 శాతం (B) కర్ణాటక – 44 శాతం (C) ఆంధ్రప్రదేశ్-తెలంగాణ – 29 శాతం (D) మహారాష్ట్ర – 49 శాతం

సమాధానం

(B) కర్ణాటక – 44 శాతం. NCERT లెక్కలో కృష్ణా బేసిన్‌లో కర్ణాటక వాటా 44 శాతం, మహారాష్ట్ర 27 శాతం, ఆంధ్రప్రదేశ్-తెలంగాణ కలిపి 29 శాతం. 29 శాతం రెండు తెలుగు రాష్ట్రాలకు కలిపి ఉన్న వాటా కాబట్టి దాన్ని ఒకే రాష్ట్ర వాటాగా చూడకూడదు, అది కూడా కర్ణాటక కంటే తక్కువే. మహారాష్ట్రకు 49 శాతం అనేది గోదావరి బేసిన్ లెక్క, కృష్ణాది కాదు. కృష్ణా మహారాష్ట్రలోని మహాబలేశ్వర్ దగ్గర పుట్టినా, బేసిన్‌లో పెద్ద భాగం కర్ణాటకలోనే ఉంటుంది.

9. 28 సెప్టెంబర్ 1908 మూసీ వరద తర్వాత హైదరాబాద్ దగ్గర కట్టిన జలాశయాల్లో, మూసీ ఉపనది ఈసీపై నిర్మించినది ఏది? (A) ఉస్మాన్‌సాగర్ (B) నిజాంసాగర్ (C) శ్రీరాంసాగర్ (D) హిమాయత్‌సాగర్

సమాధానం

(D) హిమాయత్‌సాగర్. 1908 వరద తర్వాత హైదరాబాద్ దగ్గర రెండు జలాశయాలు కట్టారు: మూసీపై ఉస్మాన్‌సాగర్ (1920), దాని ఉపనది ఈసీపై హిమాయత్‌సాగర్ (1927). రెండూ నగరానికి తాగునీరు ఇస్తాయి కాబట్టి తరచూ కలిపి చదువుతారు, అందుకే ఏది ఏ నదిపై ఉందో తికమక వస్తుంది. ఉస్మాన్‌సాగర్ ముందుగా, నేరుగా మూసీపైనే కట్టినది. నిజాంసాగర్ మంజీరపై, శ్రీరాంసాగర్ గోదావరిపై ఉన్నాయి; ఇవి మూసీ వ్యవస్థకు చెందినవి కావు.

10. పెన్నా నదికి కుడి ఒడ్డు ఉపనది ఏది? (A) కుందేరు (B) సగిలేరు (C) చిత్రావతి (D) జయమంగళి

సమాధానం

(C) చిత్రావతి. పెన్నాకు కుడి ఒడ్డు ఉపనదులు చిత్రావతి, పాపాఘ్ని, చెయ్యేరు కాగా, ఎడమ ఒడ్డు ఉపనదులు జయమంగళి, కుందేరు, సగిలేరు. మిగతా మూడు ఆప్షన్లూ పెన్నా ఉపనదులే కాబట్టి ఒడ్డును బట్టి విడదీసి గుర్తుంచుకోవడమే ఇక్కడ కీలకం. పెన్నా కర్ణాటకలోని కోలార్ జిల్లాలో పుట్టి 597 కి.మీ. ప్రవహిస్తుంది, అందులో 536 కి.మీ. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోనే ఉంది. దీని బేసిన్ విసనకర్ర ఆకారంలో ఉంటుంది, ప్రధాన జలాశయం సోమశిల.

11. ఒడిశాలోని కలహండి జిల్లాలో పుట్టే వంశధార, నాగావళి నదుల పరీవాహక ప్రాంతాల గురించి సరైన వివరణ ఏది? (A) రెండు బేసిన్లలోనూ ఎక్కువ భాగం ఒడిశాలోనే ఉంది (B) నాగావళి బేసిన్‌లో ఎక్కువ భాగం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఉంది (C) వంశధార బేసిన్‌లో ఎక్కువ భాగం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఉంది (D) రెండు బేసిన్లలోనూ ఎక్కువ భాగం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఉంది

సమాధానం

(B) నాగావళి బేసిన్‌లో ఎక్కువ భాగం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఉంది. నాగావళి బేసిన్ 9,510 చ.కి.మీ.లో 5,048 చ.కి.మీ. (53.1%) ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోనే ఉంది. వంశధార బేసిన్ 10,830 చ.కి.మీ.లో ఏపీ వాటా 2,815 చ.కి.మీ. (26%) మాత్రమే, అంటే దాదాపు 74% ఒడిశాలో ఉంది. రెండూ ఒకే జిల్లాలో పుట్టినా బేసిన్ పంపకం భిన్నంగా ఉండటమే ఇక్కడ పరీక్షించే అంశం. అందుకే “రెండూ ఒడిశావే” లేదా “రెండూ ఏపీవే” అనే సాధారణీకరణలు తప్పు.

12. కృష్ణా నదిపై ఉన్న ప్రాజెక్టులు ఎగువ నుంచి దిగువకు ఏ క్రమంలో వస్తాయి? (A) శ్రీశైలం → నాగార్జునసాగర్ → ప్రకాశం బ్యారేజీ (B) నాగార్జునసాగర్ → శ్రీశైలం → ప్రకాశం బ్యారేజీ (C) శ్రీశైలం → ప్రకాశం బ్యారేజీ → నాగార్జునసాగర్ (D) నాగార్జునసాగర్ → ప్రకాశం బ్యారేజీ → శ్రీశైలం

సమాధానం

(A) శ్రీశైలం → నాగార్జునసాగర్ → ప్రకాశం బ్యారేజీ. కృష్ణాపై మొదట నల్లమల ప్రాంతంలో నంద్యాల-నాగర్‌కర్నూల్ మధ్య శ్రీశైలం వస్తుంది, తర్వాత నల్గొండ-పల్నాడు మధ్య నాగార్జునసాగర్, చివరగా విజయవాడ దగ్గర ప్రకాశం బ్యారేజీ. ప్రకాశం బ్యారేజీ దాటాకే కృష్ణా డెల్టా ఏర్పడుతుంది కాబట్టి అది క్రమంలో ఎప్పుడూ చివరే ఉంటుంది. నిర్మాణ క్రమం మాత్రం వేరు: నాగార్జునసాగర్ పనులు 1955 లో, శ్రీశైలం పనులు 1960 లో మొదలయ్యాయి. నిర్మాణ సంవత్సరాలను బట్టి నాగార్జునసాగర్‌ను ఎగువన ఉంచడమే ఇక్కడ సాధారణంగా జరిగే పొరపాటు.

13. 2 జూన్ 2014 న తెలంగాణ ఏర్పడిన తర్వాత కృష్ణా జలాలపై తెలుగు రాష్ట్రాల మధ్య ఇప్పటి వివాదాలకు మూలం ఏమిటి? (A) కర్ణాటకకు ఇచ్చిన 700+34 TMC కేటాయింపును తగ్గించాలనే డిమాండ్ (B) GWDT తీర్పులోని 80 TMC మళ్లింపును రద్దు చేయాలనే డిమాండ్ (C) ఉమ్మడి ఏపీకి ఇచ్చిన 800+11 TMC కేటాయింపును రెండు రాష్ట్రాలు పంచుకోవడం (D) మహారాష్ట్రకు ఇచ్చిన 560+25 TMC కేటాయింపును పెంచాలనే డిమాండ్

సమాధానం

(C) ఉమ్మడి ఏపీకి ఇచ్చిన 800+11 TMC కేటాయింపును రెండు రాష్ట్రాలు పంచుకోవడం. మొదటి కృష్ణా ట్రిబ్యునల్ (KWDT) 75% నమ్మకమైన ప్రవాహం ఆధారంగా ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు 800+11 TMC, కర్ణాటకకు 700+34, మహారాష్ట్రకు 560+25 TMC కేటాయించింది. ఆ కేటాయింపు జరిగినప్పుడు తెలంగాణ విడి రాష్ట్రం కాదు, కాబట్టి ఆ నీరంతా ఒకే రాష్ట్రానికి వచ్చింది. 2 జూన్ 2014 న తెలంగాణ ఏర్పడ్డాక ఆ ఒక్క కేటాయింపును రెండు రాష్ట్రాల మధ్య పంచుకోవడమే ఇప్పటి వివాదాలకు మూలం. మిగతా ఆప్షన్లలోని సంఖ్యలు ఇతర రాష్ట్రాల కేటాయింపులు లేదా గోదావరి మళ్లింపుకు చెందినవి, తెలుగు రాష్ట్రాల మధ్య పంపకానికి కాదు.

FAQ

గోదావరి నది పొడవు ఎంత?

NCERT ప్రకారం గోదావరి పొడవు 1,465 కి.మీ. NWDA నివేదిక సుమారు 1462 కి.మీ. అని చెబుతుంది. పరీక్షల్లో సాధారణంగా NCERT సంఖ్యనే అడుగుతారు.

గోదావరి పరీవాహక ప్రాంతంలో తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్ వాటా ఎంత?

NWDA నీటి సమతుల్య అధ్యయనం ప్రకారం తెలంగాణ వాటా 57829 చ.కి.మీ. (18.4%), ఆంధ్రప్రదేశ్ వాటా 15372 చ.కి.మీ. (4.9%). అత్యధిక వాటా మహారాష్ట్రది (48.7%).

గోదావరికి అతిపెద్ద ఉపనది ఏది?

ప్రాణహిత. పెన్‌గంగ, వార్ధా, వైన్‌గంగల కలయికే ప్రాణహిత. ఈ మూడు ఉప బేసిన్లను కలిపితే గోదావరి బేసిన్‌లో దాదాపు 34.8 శాతం అవుతుంది. ఇది కాళేశ్వరం దగ్గర గోదావరిలో కలుస్తుంది.

పోలవరం ప్రాజెక్టు ఎక్కడ ఉంది?

గోదావరి నదిపై పూర్వపు పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా పోలవరం మండలం రామయ్యపేట గ్రామం దగ్గర, ధవళేశ్వరం సర్ ఆర్థర్ కాటన్ బ్యారేజీకి సుమారు 42 కి.మీ. ఎగువన ఉంది. దీన్ని మార్చి 2014 లో జాతీయ ప్రాజెక్టుగా ప్రకటించారు.

వంశధార, నాగావళి నదులు ఎక్కడ పుడతాయి?

రెండూ ఒడిశాలోని కలహండి జిల్లాలో పుడతాయి. వంశధార లంజిగఢ్ దగ్గర, నాగావళి లఖబహల్ దగ్గర పుట్టి ఆంధ్రప్రదేశ్ ద్వారా బంగాళాఖాతంలో కలుస్తాయి.

Sources

• NCERT Class 11 India: Physical Environment, Chapter 3: Drainage System
• NWDA DPR of Godavari (Janampet) - Cauvery (Grand Anicut) link project, Chapter 3: Inter State aspects
• NWDA, Krishna-Pennar link: Chapter 2 Physical Features
• Central Water Commission, Mahanadi and Eastern Rivers Organisation: About Basin
• CAG Report 4 of 2025: Performance Audit of Polavaram Irrigation Project
• Central Ground Water Board, State Profile: Telangana
• Central Ground Water Board, State Profile: Andhra Pradesh
• APPSC Brief Notification No. 37/2026, Group-II Services
• TSPSC Scheme and Syllabus for Group-II Services
• Godavari River - Wikipedia
• Krishna River - Wikipedia
• Musi River (India) - Wikipedia
• Nagarjuna Sagar Dam - Wikipedia
• Srisailam Dam - Wikipedia
• Sriram Sagar Project - Wikipedia