హరప్పా నాగరికతలో స్థలాలు, నగర ప్రణాళిక, పతనం గురించి ఏం అడుగుతారు?

హరప్పా నాగరికతనే సింధు లోయ నాగరికత అని కూడా అంటారు. NCERT ప్రకారం దీని పరిపక్వ (నగర) దశ క్రీ.పూ. 2600 నుంచి 1900 వరకు సాగింది. పరీక్షల్లో ఎక్కువగా అడిగేవి: ఏ స్థలం ఏ నది ఒడ్డున ఉంది, ఎవరు తవ్వారు, దేనికి ప్రసిద్ధి; నగర ప్రణాళిక, మహా స్నానవాటిక, మురుగు కాలువలు, ముద్రలు, లిపి, తూనికలు, వాణిజ్యం, పతనానికి కారణాలు.

ఈ వ్యాసంలోని ప్రధాన వివరాలు NCERT 12వ తరగతి పుస్తకం ‘Themes in Indian History Part I’ లోని ఇటుకలు, పూసలు, ఎముకలు అధ్యాయం నుంచి తీసుకున్నాను. ధోలావీర వివరాలు UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ నిర్ణయం, PIB పత్రికా ప్రకటన నుంచి, లోథాల్ వివరాలు భారత ప్రభుత్వం UNESCO కు పంపిన లోథాల్ తాత్కాలిక జాబితా పత్రం నుంచి తీసుకున్నవి.

పరీక్షల్లో ఈ అంశం

APPSC గ్రూప్-II నోటిఫికేషన్ నం. 37/2026 స్క్రీనింగ్ టెస్ట్‌లో భారత చరిత్రకు 30 మార్కులు ఉన్నాయి. అందులో మొదటి అంశమే “సింధు లోయ నాగరికత, వేద యుగం ముఖ్య లక్షణాలు”. TSPSC గ్రూప్-II సిలబస్ పేపర్-II లో కూడా “సింధు లోయ నాగరికత ముఖ్య లక్షణాలు: సమాజం, సంస్కృతి” అనేది మొదటి అంశం. DSC సోషల్, SSC, పోలీస్ పరీక్షల్లో కూడా స్థలం-నది-ప్రత్యేకత జతల ప్రశ్నలు తరచూ వస్తాయి. చరిత్రను ఏ క్రమంలో చదవాలో APPSC, TSPSC కోసం భారత చరిత్ర ఎలా చదవాలి లో వివరించాను.

పేరు, కాలం, విస్తృతి

పేరు

• ఈ నాగరికతను మొదట గుర్తించిన స్థలం హరప్పా. అందుకే ఆ పేరు వచ్చింది.

మూడు దశలు (NCERT)

• మొత్తం కాలం క్రీ.పూ. 6000 నుంచి క్రీ.పూ. 1300 వరకు ఉంటుంది.
• తొలి హరప్పా దశ క్రీ.పూ. 6000-2600. నాగరికత రూపుదిద్దుకున్నది ఈ దశలోనే, పెద్ద కట్టడాలు దాదాపు లేవు.
• నగరాలు వెలసి, సంపద పెరిగింది క్రీ.పూ. 2600-1900 లో. దీన్నే పరిపక్వ దశ అంటారు.
• క్రీ.పూ. 1900-1300 చివరి దశ, క్షీణత కాలం.
• క్రీ.పూ. 7000 నాటి తొలి వ్యవసాయ సమాజాల నుంచే హరప్పా సంస్కృతి పుట్టిందని తాజా ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయని NCERT చెబుతుంది.

విస్తృతి

• ఇప్పటివరకు 2000 కు పైగా హరప్పా స్థలాలు బయటపడ్డాయి. ఎక్కువ స్థలాలు సింధు, సరస్వతి నదీ పరీవాహకాల మధ్య ఉన్నాయి.
• దాదాపు మూడింట రెండు వంతుల స్థలాలు సరస్వతి పరీవాహకంలోనే ఉన్నాయని NCERT పేర్కొంటుంది.
• అయిదు ప్రధాన నగరాలు: రాఖీగఢీ, మొహెంజొదారో, హరప్పా, ధోలావీర, గన్వేరివాలా.
• హరప్పా వస్తువులు అఫ్గానిస్తాన్, బలూచిస్తాన్, సింధ్, పాకిస్తాన్ పంజాబ్‌తో పాటు జమ్మూ కశ్మీర్, పంజాబ్, హర్యానా, రాజస్థాన్, ఉత్తరప్రదేశ్, గుజరాత్, మహారాష్ట్రలలో దొరికాయి.

ఆవిష్కరణ: ఎవరు, ఎప్పుడు

• 1875 లో ASI మొదటి డైరెక్టర్ జనరల్ అలెగ్జాండర్ కన్నింగ్‌హామ్ హరప్పా ముద్ర గురించి నివేదిక రాశాడు. కానీ దాని ప్రాచీనతను అతను గుర్తించలేకపోయాడు, ఎందుకంటే భారత చరిత్ర గంగా లోయ నగరాలతోనే మొదలైందని అనుకున్నాడు.
• హరప్పా ఇటుకలు లాహోర్-ముల్తాన్ రైలు మార్గంలో సుమారు 100 మైళ్లకు సరిపడా దొంగిలించబడ్డాయని కన్నింగ్‌హామ్ రాశాడు. అందుకే హరప్పా బాగా దెబ్బతింది, మొహెంజొదారో మెరుగ్గా నిలిచింది.
• 1921 లో దయారాం సాహ్ని హరప్పాలో తవ్వకాలు మొదలుపెట్టాడు.
• 1922 లో మొహెంజొదారోలో తవ్వకాలు మొదలయ్యాయి. అక్కడ రాఖాల్ దాస్ బెనర్జీ హరప్పా లాంటి ముద్రలు కనుగొన్నాడు. UNESCO కూడా మొహెంజొదారో ఆవిష్కరణ సంవత్సరంగా 1922 నే ఇస్తుంది.
• ASI డైరెక్టర్ జనరల్ జాన్ మార్షల్ 1924 లో సింధు లోయలో కొత్త నాగరికత బయటపడిందని ప్రపంచానికి ప్రకటించాడు.
• ఆర్.ఇ.ఎం. వీలర్ 1944 లో ASI డైరెక్టర్ జనరల్ అయ్యాక పొరల వారీ (స్ట్రాటిగ్రఫీ) తవ్వకాన్ని పాటించి ఈ లోపాన్ని సరిదిద్దాడు. మార్షల్ పొరలను పట్టించుకోకుండా సమాన అడ్డు వరుసల్లో తవ్వడం వల్ల చాలా సమాచారం పోయింది.
• దేశ విభజన తర్వాత ప్రధాన స్థలాలు పాకిస్తాన్‌కు వెళ్లాయి. దాంతో భారత పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు కాళీబంగన్, లోథాల్, రాఖీగఢీ, ధోలావీర లాంటి స్థలాలను భారత్‌లో వెలికితీశారు.

ముఖ్యమైన స్థలాలు: నది, రాష్ట్రం, తవ్వినవారు, ప్రత్యేకత

స్థలం	నది / ప్రాంతం	ప్రస్తుత స్థానం	తవ్వకం (NCERT కాలక్రమం)	ప్రత్యేకత
హరప్పా	రావి నది పాత ప్రవాహం	పంజాబ్, పాకిస్తాన్	దయారాం సాహ్ని, 1921	మొదట కనుగొన్న స్థలం; ఇటుకల దోపిడీ; శ్మశానం
మొహెంజొదారో	సింధు నది కుడి ఒడ్డు	లార్కానా, సింధ్, పాకిస్తాన్	1922 (ఆర్.డి. బెనర్జీ ముద్రలు)	మహా స్నానవాటిక, గిడ్డంగి, ‘పూజారి-రాజు’ విగ్రహం, సుమారు 700 బావులు
కాళీబంగన్	ఘగ్గర్ నది	రాజస్థాన్	బి.బి. లాల్, బి.కె. థాపర్, 1960	దున్నిన పొలం, అగ్ని వేదికలు
లోథాల్	భోగావా (సబర్మతి ఉపనది)	అహ్మదాబాద్ జిల్లా, గుజరాత్	ఎస్.ఆర్. రావు, 1955	ఓడరేవు (డాక్‌యార్డ్), పూసల కర్మాగారం, అగ్ని వేదికలు
ధోలావీర	ఖదీర్ దీవి, కచ్ రణ్ (నది కాదు)	గుజరాత్	ఆర్.ఎస్. బిష్ట్, 1990	జలాశయాలు, మూడు భాగాల నగరం, సూచిక ఫలకం, రాతి నిర్మాణం
రాఖీగఢీ	-	హిసార్ జిల్లా, హర్యానా	అమరేంద్ర నాథ్, 1997	అతిపెద్ద నగరం (550 హెక్టార్లు), DNA పరిశోధన
బనావలి	-	హర్యానా	-	మట్టి నాగలి నమూనా
చన్హుదారో	-	-	-	పూసలు, శంఖాలు, లోహం, ముద్రలు, తూనికల తయారీ
నాగేశ్వర్, బాలాకోట్	సముద్ర తీరం	-	-	శంఖు గాజులు, గరిటెలు, పొదుగు పని
షోర్టుగై	-	అఫ్గానిస్తాన్	-	కాలువల ఆనవాళ్లు, లాపిస్ లాజులి సమీపం

హరప్పా, కాళీబంగన్ నదుల వివరాలు హరప్పా, కాళీబంగన్ వ్యాసాల నుంచి, మొహెంజొదారో వివరాలు UNESCO మొహెంజొదారో పేజీ నుంచి తీసుకున్నాను.

నగర ప్రణాళిక: సిటాడెల్, దిగువ పట్టణం

రెండు భాగాలు

• ఎక్కువ నగరాల్లో పశ్చిమాన చిన్నదైన ఎత్తైన భాగం (సిటాడెల్), తూర్పున పెద్దదైన దిగువ భాగం (లోయర్ టౌన్) ఉంటాయి.
• సిటాడెల్ మట్టి ఇటుకల వేదికలపై కట్టడం వల్ల ఎత్తుగా ఉంది. దానికి గోడ ఉంది, దిగువ పట్టణానికీ వేరే గోడ ఉంది.
• దిగువ పట్టణం పునాదుల వేదికలకే సుమారు నలభై లక్షల (నాలుగు మిలియన్) పనిదినాలు పట్టి ఉంటాయని NCERT లెక్కించింది. అంటే భారీగా శ్రామికులను సమీకరించారు.

మినహాయింపులు

• ధోలావీర, లోథాల్‌లో మొత్తం నగరానికే కోట గోడ ఉంది. నగరంలోని భాగాల మధ్య కూడా గోడలు ఉన్నాయి.
• లోథాల్ సిటాడెల్‌కు ప్రత్యేక గోడ లేదు, కానీ ఎత్తైన చోట కట్టారు.
• ధోలావీరలో కోట (కాసిల్), మధ్య పట్టణం, దిగువ పట్టణం అనే మూడు భాగాలు ఉన్నాయని UNESCO వివరిస్తుంది. నగరానికి పశ్చిమాన శ్మశానం ఉంది.

ఇటుకలు, వీధులు, ఇళ్లు

• కాల్చిన ఇటుకలైనా, ఎండబెట్టినవైనా పొడవు ఎత్తుకు నాలుగు రెట్లు, వెడల్పు ఎత్తుకు రెండు రెట్లు ఉండేవి. అంటే 4:2:1 నిష్పత్తి, జమ్మూ నుంచి గుజరాత్ వరకు ఇదే.
• వీధులు దాదాపు గ్రిడ్ పద్ధతిలో లంబకోణాల్లో కలుస్తాయి. ముందు కాలువలతో వీధులు వేసి, తర్వాత ఇళ్లు కట్టారు.
• ఇళ్లు ప్రాంగణం చుట్టూ ఉండేవి. నేల స్థాయి గోడల్లో కిటికీలు లేవు, ఇది గోప్యతపై శ్రద్ధను చూపుతుంది.
• ప్రతి ఇంటికి ఇటుకలు పరిచిన స్నానాల గది ఉంది. మొహెంజొదారోలో మొత్తం బావులు సుమారు 700 అని అంచనా.

మురుగు కాలువలు

• ప్రతి ఇంటి కాలువ వీధి కాలువకు కలిసేది. అందుకే ప్రతి ఇంటికి కనీసం ఒక గోడ వీధి వైపు ఉండాలి.
• ప్రధాన కాలువలు సున్నపు గారలో ఇటుకలతో కట్టి, తీసి శుభ్రం చేయడానికి వీలుగా వదులు ఇటుకలతో కప్పారు.
• ఇంటి కాలువలు ముందు ఒక గుంటలో పడేవి. ఘన పదార్థం అక్కడ అడుగుకు చేరి, నీరు మాత్రమే వీధి కాలువలోకి వెళ్లేది.
• ఇది ఇప్పటివరకు బయటపడిన అత్యంత సంపూర్ణ ప్రాచీన వ్యవస్థ అని 1948 లో ఎర్నెస్ట్ మాకే రాశాడు.
• చిన్న పట్టణాల్లో కూడా ఈ వ్యవస్థ ఉంది. లోథాల్‌లో ఇళ్లు మట్టి ఇటుకలతో కట్టినా కాలువలు కాల్చిన ఇటుకలతో కట్టారు.

మహా స్నానవాటిక, గిడ్డంగి

• మొహెంజొదారో సిటాడెల్‌పై ఉన్న రెండు ప్రత్యేక కట్టడాలు గిడ్డంగి, మహా స్నానవాటిక (గ్రేట్ బాత్).
• గిడ్డంగి కింది ఇటుక భాగాలే మిగిలాయి; పై భాగాలు బహుశా కలపవి, అవి కుళ్లిపోయాయి. UNESCO దీన్ని “పెద్ద ధాన్యాగారం” అంటుంది, NCERT “గిడ్డంగి” అంటుంది.
• మహా స్నానవాటిక ఒక దీర్ఘచతురస్రాకార తొట్టి. దాని చుట్టూ నాలుగు వైపులా వరండా ఉంది.
• ఉత్తరం, దక్షిణం వైపుల నుంచి రెండు మెట్ల వరుసలు తొట్టిలోకి దిగుతాయి.
• ఇటుకలను అంచున నిలబెట్టి, జిప్సం గారతో కట్టి నీరు కారకుండా చేశారు. మూడు వైపులా గదులు, ఒక గదిలో పెద్ద బావి ఉంది.
• దానికి ఉత్తరాన ఎనిమిది స్నానాల గదులున్న చిన్న భవనం ఉంది. ఈ ప్రత్యేకతల వల్ల ఇది ఏదో ఆచార స్నానానికి వాడి ఉంటారని పండితుల అభిప్రాయం.

ముద్రలు, లిపి, తూనికలు

ముద్రలు

• హరప్పా ముద్రలు ఎక్కువగా స్టియటైట్ అనే రాయితో చేశారు. వాటిపై సాధారణంగా జంతువు బొమ్మ, ఒక వరుస లిపి ఉంటాయి.
• సరుకుల సంచి మూతి ముడిపై తడి మట్టి పెట్టి ముద్ర వేసేవారు. ఈ ముద్రణ (సీలింగ్) చెక్కుచెదరకుండా ఉంటే సరుకు భద్రంగా చేరినట్టు, పంపినవారు ఎవరో కూడా తెలుస్తుంది.

లిపి

• లిపిని ఇప్పటికీ చదవలేకపోయారు. ఎక్కువ శాసనాలు చిన్నవి, అతి పొడవైనదానిలో సుమారు 26 గుర్తులు ఉన్నాయి.
• గుర్తులు 375 నుంచి 400 వరకు ఉండటం వల్ల ఇది అక్షర లిపి కాదని తెలుస్తుంది.
• లిపిని కుడి నుంచి ఎడమకు రాశారు. ధోలావీరలో ఒక సూచిక ఫలకం (సైన్‌బోర్డ్) కూడా దొరికింది.

తూనికలు

• తూనికలు ఎక్కువగా చెర్ట్ రాయితో, ఘనాకారంలో, ఏ గుర్తులు లేకుండా చేశారు.
• చిన్న తూనికలు ద్విగుణ (బైనరీ) పద్ధతిలో 1, 2, 4, 8, 16, 32 గా ఉండేవి. పెద్దవి దశాంశ పద్ధతిలో 160, 200, 320, 640 గా ఉండేవి.

వ్యవసాయం, ఆహారం

• దొరికిన ధాన్యాలు: గోధుమ, బార్లీ, కందులు వంటి పప్పులు, శనగ, నువ్వులు. గుజరాత్ స్థలాల్లో చిరుధాన్యాలు దొరికాయి, వరి అరుదు.
• పశువులు, గొర్రెలు, మేకలు, గేదెలు, పందుల ఎముకలు దొరికాయి. ఇవి పెంపుడు జంతువులు.
• ముద్రలపై ఎద్దు బొమ్మల ఆధారంగా దున్నడానికి ఎద్దులను వాడారని భావిస్తారు. చోలిస్తాన్, బనావలిలో మట్టి నాగలి నమూనాలు దొరికాయి.
• కాళీబంగన్‌లో తొలి హరప్పా పొరల్లో దున్నిన పొలం దొరికింది. లంబకోణాల్లో రెండు రకాల సాళ్లు ఉండటం వల్ల రెండు పంటలు కలిపి పండించారని అర్థం.
• కాలువల ఆనవాళ్లు అఫ్గానిస్తాన్‌లోని షోర్టుగైలో మాత్రమే దొరికాయి, పంజాబ్ లేదా సింధ్‌లో కాదు. ధోలావీర జలాశయాల నీరు వ్యవసాయానికి వాడి ఉండవచ్చు.

చేతివృత్తులు, ముడి సరుకులు

• చన్హుదారో 7 హెక్టార్ల కంటే చిన్న పట్టణం, మొహెంజొదారో 125 హెక్టార్లు అని NCERT చెబుతుంది. చన్హుదారో దాదాపు పూర్తిగా చేతివృత్తులకే అంకితమైంది.
• పూసలకు కార్నీలియన్, జాస్పర్, స్ఫటికం, క్వార్ట్జ్, స్టియటైట్, రాగి, కంచు, బంగారం, శంఖం, ఫయాన్స్, మట్టి వాడారు. పసుపు రంగు ముడి రాయిని కాల్చి కార్నీలియన్ ఎరుపు రంగు తెచ్చారు.
• ప్రత్యేక డ్రిల్లులు చన్హుదారో, లోథాల్, ధోలావీరలో దొరికాయి.
• ముడి సరుకుల కోసం ప్రత్యేక స్థావరాలు పెట్టారు: శంఖాల కోసం నాగేశ్వర్, బాలాకోట్; లాపిస్ లాజులి కోసం షోర్టుగై; కార్నీలియన్, స్టియటైట్, లోహాల కోసం లోథాల్.
• రాగి కోసం రాజస్థాన్‌లోని ఖేత్రి ప్రాంతానికి, బంగారం కోసం దక్షిణ భారతానికి బృందాలను పంపి ఉండవచ్చు. ఖేత్రిలోని గణేశ్వర్-జోధ్‌పురా సంస్కృతి రాగి సరఫరా చేసి ఉండవచ్చు.

వాణిజ్యం: మెలూహ, మగన్, దిల్మున్

• మెసపొటేమియా గ్రంథాలు దిల్మున్ (బహుశా బహ్రెయిన్), మగన్ (బహుశా ఒమన్), మెలూహ (బహుశా హరప్పా ప్రాంతం) అనే ప్రాంతాలను పేర్కొంటాయి.
• మెలూహ నుంచి కార్నీలియన్, లాపిస్ లాజులి, రాగి, బంగారం, కలప వచ్చేవి. మెలూహను నావికుల దేశంగా ఆ గ్రంథాలు చెబుతాయి.
• ఒమన్ రాగిలో, హరప్పా వస్తువుల్లో రెండింటిలోనూ నికెల్ ఆనవాళ్లు ఉన్నాయి. ఒమన్‌లో నల్ల మట్టి పూత ఉన్న హరప్పా జాడీ దొరికింది.
• దిల్మున్ తూనికలు హరప్పా ప్రమాణాన్నే పాటించాయి. భూమార్గంలో ఎడ్ల బండ్లు, నదులు, తీర మార్గాలు వాడారు.
• లోథాల్‌లో 217 మీటర్ల పొడవు, 26 మీటర్ల వెడల్పు ఉన్న పెద్ద తొట్టిని ఓడరేవుగా గుర్తించారు. రాతి లంగర్లు, సముద్ర శంఖాలు, పర్షియన్ గల్ఫ్ ముద్రలు దీనికి ఆధారం.
• ఈ డాక్‌యార్డ్ వాదనపై సందేహాలు ఉండేవి. 2024 లో IIT గాంధీనగర్ చేసిన ఉపగ్రహ అధ్యయనం లోథాల్‌ను సబర్మతి పాత ప్రవాహానికి కలిపి, ఈ వాదనకు బలం ఇచ్చిందని PIB ప్రకటన చెబుతుంది.

సమాధులు, మతం, పాలన

• చనిపోయినవారిని సాధారణంగా గుంతల్లో పాతిపెట్టారు. కొన్ని గుంతలకు ఇటుకల లైనింగ్ ఉంది. కుండలు, ఆభరణాలు, రాగి అద్దాలు సమాధుల్లో దొరికాయి.
• మొత్తంగా చూస్తే విలువైన వస్తువులను మృతులతో పాతిపెట్టే నమ్మకం హరప్పా ప్రజలకు లేదు. బంగారు ఆభరణాలన్నీ దాచిన నిధుల (హోర్డ్స్) నుంచే దొరికాయి.
• ధోలావీర శ్మశానంలోని సమాధులు చాలావరకు స్మారక సమాధులు అని UNESCO చెబుతుంది.
• అలంకరించిన మట్టి స్త్రీ బొమ్మలను మాతృదేవతలుగా భావించారు. యోగ ముద్రలో కూర్చున్న బొమ్మ ఉన్న ముద్రను ‘ఆది శివుడు’ (ప్రోటో-శివ) ముద్ర అంటారు.
• కాళీబంగన్, లోథాల్‌లో అగ్ని వేదికలు దొరికాయి. ఒంటి కొమ్ము జంతువు (‘యూనికార్న్’) ముద్రలు కూడా ప్రసిద్ధం.
• పాలకుల గురించి స్పష్టమైన ఆధారం లేదు. పాలకులే లేరని, ప్రతి నగరానికి వేరే పాలకుడని, ఒకే రాజ్యం ఉందని మూడు రకాల అభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.

పతనానికి కారణాలు

• సుమారు క్రీ.పూ. 1800 నాటికి చోలిస్తాన్ వంటి ప్రాంతాల్లోని పరిపక్వ హరప్పా స్థలాలు చాలావరకు ఖాళీ అయ్యాయి. అదే సమయంలో గుజరాత్, హర్యానా, పశ్చిమ ఉత్తరప్రదేశ్‌లో కొత్త స్థావరాలు పెరిగాయి.
• క్రీ.పూ. 1900 తర్వాత తూనికలు, ముద్రలు, ప్రత్యేక పూసలు, లిపి, దూర వాణిజ్యం అదృశ్యమయ్యాయి. జీవనం గ్రామీణంగా మారింది.
• NCERT పేర్కొన్న కారణాలు: వాతావరణ మార్పు, అడవుల నరికివేత, అధిక వరదలు, నదులు దారి మారడం లేదా ఎండిపోవడం, భూమిని అతిగా వాడటం.
• ఈ కారణాలు కొన్ని స్థలాలకే వర్తిస్తాయి. మొత్తం నాగరికతను కలిపి ఉంచిన బలమైన శక్తి, బహుశా హరప్పా రాజ్యం, అంతమైందని NCERT అభిప్రాయం.
• ఆర్య దండయాత్ర వాదం: 1947 లో వీలర్ ఋగ్వేదంలోని ‘పురందర’ (కోటలను ధ్వంసం చేసేవాడు) ఇంద్రుడిని నిందించాడు.
• 1964 లో జార్జ్ డేల్స్ ఈ “ఊచకోత” వాదాన్ని తోసిపుచ్చాడు. అస్థిపంజరాలు ఒకే కాలానివి కావని, నగరంలో విధ్వంస పొర లేదని చూపించాడు.
• రాఖీగఢీ అస్థిపంజరాల DNA పై 2019 లో వసంత్ షిండే బృందం ప్రచురించిన పరిశోధన హరప్పా ప్రజలు ఈ ప్రాంతానికి చెందిన స్థానికులేనని సూచిస్తుందని NCERT చెబుతుంది.

ధోలావీర: UNESCO వారసత్వ స్థలం

• ధోలావీర గుజరాత్ కచ్ రణ్‌లోని ఖదీర్ దీవిపై ఉంది. ఇతర హరప్పా పట్టణాల్లా నది పక్కన కాకుండా, ముడి సరుకులు, మగన్ (ఒమన్), మెసపొటేమియాతో వాణిజ్యం కోసం ఈ స్థానాన్ని ఎంచుకున్నారు.
• దీన్ని 1968 లో కనుగొన్నారు. 1989 నుంచి 2005 మధ్య 13 సీజన్లు తవ్వారు. NCERT కాలక్రమం మాత్రం ఆర్.ఎస్. బిష్ట్ తవ్వకాల ప్రారంభాన్ని 1990 గా ఇస్తుంది.
• తొలి ఆధారాలు క్రీ.పూ. 3000 నాటివి. ఇక్కడ 1,500 ఏళ్లకు పైగా నిరంతర నివాసం ఉంది. ఇది 6వ అతిపెద్ద హరప్పా స్థలం.
• నీటి జలాశయాలు, బహుళ కోట గోడలు, రాతిని విస్తృతంగా వాడటం దీని ప్రత్యేకతలు.
• 27 జూలై 2021 న UNESCO జాబితాలో చేరి భారతదేశపు 40వ ప్రపంచ వారసత్వ స్థలమైంది. కొన్ని రోజుల ముందే తెలంగాణలోని రామప్ప ఆలయం 39వ స్థలంగా చేరింది.

ఉదాహరణ: ఒక ప్రశ్నను ఎలా సాధించాలి

ప్రశ్న: “దున్నిన పొలం ఆనవాళ్లు దొరికిన హరప్పా స్థలం ఏది?” ఆప్షన్లలో కాళీబంగన్, బనావలి, లోథాల్, షోర్టుగై ఉంటే చాలామంది నాగలి గుర్తొచ్చి బనావలిని ఎంచుకుంటారు. కానీ బనావలిలో దొరికింది మట్టి నాగలి నమూనా మాత్రమే. దున్నిన పొలం దొరికింది కాళీబంగన్‌లో. షోర్టుగై కాలువలకు, లోథాల్ ఓడరేవుకు ప్రసిద్ధి. “వస్తువు” అడిగారా, “పొలం” అడిగారా అనేది జాగ్రత్తగా చదవాలి.

తరచూ కలిపేసుకునే అంశాలు

• ఆవిష్కరణ సంవత్సరాలు: 1921 హరప్పా తవ్వకం (దయారాం సాహ్ని), 1922 మొహెంజొదారో తవ్వకం, 1924 మార్షల్ ప్రపంచానికి ప్రకటన. “తవ్వకం” అడిగితే 1921, “ప్రకటన” అడిగితే 1924.
• మొదటి స్థలం vs ప్రసిద్ధ స్థలం: మొదట కనుగొన్నది హరప్పా; బాగా పరిరక్షించబడినది, బాగా తెలిసినది మొహెంజొదారో.
• అతిపెద్ద నగరం: NCERT ప్రకారం రాఖీగఢీ (550 హెక్టార్లు). మొహెంజొదారో విస్తీర్ణం NCERT లో 125 హెక్టార్లు, UNESCO పేజీలో 240 హెక్టార్ల కట్టడాలు. రెండూ వేరే కొలతలు; పరీక్షలో “అతిపెద్ద” అంటే రాఖీగఢీ.
• నది vs స్థలం: హరప్పా రావి, మొహెంజొదారో సింధు, కాళీబంగన్ ఘగ్గర్, లోథాల్ భోగావా (సబర్మతి ఉపనది). ధోలావీర నది ఒడ్డున లేదు, ఖదీర్ దీవిపై ఉంది.
• ప్రస్తుత దేశం: హరప్పా, మొహెంజొదారో పాకిస్తాన్‌లో; షోర్టుగై అఫ్గానిస్తాన్‌లో; కాళీబంగన్, లోథాల్, ధోలావీర, రాఖీగఢీ భారత్‌లో.
• కాలాలు: NCERT పరిపక్వ దశ క్రీ.పూ. 2600-1900; UNESCO మొహెంజొదారోకు 2,500-1,500 BC; లోథాల్ పత్రం క్రీ.పూ. 2400-1600 ఇస్తాయి. పరీక్షకు NCERT కాలాలనే పాటించండి.
• “ఏకైక ఓడరేవు”: లోథాల్ పత్రం దాన్ని ఏకైక ఓడరేవు పట్టణం అంటుంది. కానీ NCERT నాగేశ్వర్, బాలాకోట్ వంటి తీర స్థావరాలను కూడా చూపుతుంది. “డాక్‌యార్డ్” ప్రశ్న వస్తే జవాబు లోథాల్.

నా అభిప్రాయం: హరప్పా ప్రశ్నల్లో మార్కులు పోయేది జతల్లోనే. స్థలం, నది, ప్రస్తుత రాష్ట్రం, తవ్వినవారు, ప్రత్యేకత అనే అయిదు నిలువు వరుసల పట్టికను మీ చేత్తో రాసుకోండి. ఎక్కువ ప్రశ్నలు దాని నుంచే వస్తాయి. NCERT అధ్యాయాన్ని ఒకసారి పూర్తిగా చదవండి, ఆ తర్వాత రివిజన్‌కు ఈ పట్టిక చాలు. NCERT పుస్తకాలను ఎలా చదవాలో రాష్ట్ర PSC పరీక్షలకు NCERT పుస్తకాలు ఎలా చదవాలి లో చెప్పాను.

పరిమితి: ఈ వ్యాసం ప్రధానంగా NCERT, UNESCO, PIB పత్రాల మీద ఆధారపడింది. రోపర్, కోట్ డిజి, సుర్కోటడా వంటి చిన్న స్థలాల తవ్వకందారుల వివరాలను అధికారిక మూలంలో ధృవీకరించలేకపోయాను, అందుకే అవి పట్టికలో లేవు. తెలుగు అకాడమీ పుస్తకంలో కొన్ని తేదీలు ఇక్కడికంటే వేరుగా ఉండవచ్చు. పరీక్షకు ముందు ఆ పుస్తకంతో సరిచూసుకోండి. ప్రాచీన దక్కన్ చరిత్ర కోసం శాతవాహనులు చూడండి, ఇతర వ్యాసాల కోసం భారతీయ చరిత్ర విభాగం చూడండి.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. NCERT ప్రకారం హరప్పా నాగరికత పరిపక్వ (నగర) దశ కాలం ఏది? (A) క్రీ.పూ. 6000-2600 (B) క్రీ.పూ. 1900-1300 (C) క్రీ.పూ. 2600-1900 (D) క్రీ.పూ. 2400-1600

సమాధానం

(C) క్రీ.పూ. 2600-1900. NCERT హరప్పా నాగరికతను మూడు దశలుగా విభజించింది. క్రీ.పూ. 6000-2600 తొలి దశ, నాగరికత రూపుదిద్దుకున్న కాలం. క్రీ.పూ. 2600-1900 పరిపక్వ దశ, నగరాలు వెలసిన సంపన్న కాలం. క్రీ.పూ. 1900-1300 చివరి దశ క్షీణత కాలం కాగా, క్రీ.పూ. 2400-1600 అనేది లోథాల్ స్థలానికి ఇచ్చిన కాలం మాత్రమే.

2. 1924 లో సింధు లోయలో కొత్త నాగరికత బయటపడిందని ప్రపంచానికి ప్రకటించిన ASI డైరెక్టర్ జనరల్ ఎవరు? (A) అలెగ్జాండర్ కన్నింగ్‌హామ్ (B) జాన్ మార్షల్ (C) ఆర్.ఇ.ఎం. వీలర్ (D) దయారాం సాహ్ని

సమాధానం

(B) జాన్ మార్షల్. హరప్పాలో దయారాం సాహ్ని, మొహెంజొదారోలో రాఖాల్ దాస్ బెనర్జీ ఒకేలాంటి ముద్రలు కనుగొన్నారు. ఈ రెండింటి ఆధారంగా 1924 లో ASI డైరెక్టర్ జనరల్ జాన్ మార్షల్ కొత్త నాగరికతను ప్రకటించాడు. 1924 ప్రకటన చేసింది సాహ్ని కాదు, ఆయన హరప్పాలో ముద్రలు కనుగొన్న పురావస్తు శాస్త్రవేత్త. కన్నింగ్‌హామ్ 1875 లో ముద్రను చూసినా దాని ప్రాచీనతను గుర్తించలేదు, వీలర్ 1944 లో డైరెక్టర్ జనరల్ అయ్యాడు.

3. హరప్పా కంటే మొహెంజొదారో కట్టడాలు మెరుగ్గా నిలవడానికి NCERT చెప్పిన కారణం ఏది? (A) హరప్పాను సింధు నది వరదలు పదే పదే ముంచెత్తడం (B) హరప్పాలో కట్టడాలన్నీ ఎండబెట్టిన ఇటుకలతో కట్టడం (C) హరప్పాను ఆర్యులు దండయాత్రలో తగలబెట్టడం (D) హరప్పా ఇటుకలను రైలు మార్గం కోసం దొంగిలించడం

సమాధానం

(D) హరప్పా ఇటుకలను రైలు మార్గం కోసం దొంగిలించడం. 1875 లోనే కన్నింగ్‌హామ్ హరప్పా నుంచి తీసుకెళ్లిన ఇటుకలు లాహోర్-ముల్తాన్ రైలు మార్గంలో సుమారు 100 మైళ్లకు సరిపోయాయని రాశాడు. ఈ ఇటుకల దోపిడీ వల్ల హరప్పాలోని చాలా కట్టడాలు దెబ్బతిన్నాయి. మొహెంజొదారో ఈ దోపిడీకి గురి కాకపోవడంతో బాగా నిలిచింది. దండయాత్రలో తగలబెట్టారనే వాదనకు విధ్వంస పొర లాంటి ఆధారమే లేదని డేల్స్ చూపించాడు.

4. మహా స్నానవాటిక తొట్టిలో నీరు కారకుండా ఏ పద్ధతి వాడారు? (A) ఇటుకలను అంచున నిలబెట్టి జిప్సం గారతో కట్టడం (B) తొట్టి అడుగున రాతి పలకలు పరిచి సున్నం పూయడం (C) తొట్టి గోడలకు నల్ల మట్టి మందపు పూత వేయడం (D) కాల్చిన ఇటుకల మధ్య తారు పొర నింపడం

సమాధానం

(A) ఇటుకలను అంచున నిలబెట్టి జిప్సం గారతో కట్టడం. మొహెంజొదారో సిటాడెల్‌పై ఉన్న మహా స్నానవాటిక దీర్ఘచతురస్రాకార తొట్టి, దానికి ఉత్తర దక్షిణాల నుంచి రెండు మెట్ల వరుసలు ఉన్నాయి. ఇటుకలను అంచున నిలబెట్టి, జిప్సం గారను వాడి దాన్ని నీరు కారకుండా చేశారు. నల్ల మట్టి మందపు పూత అనేది ఒమన్‌లో దొరికిన హరప్పా జాడీలకు సంబంధించినది, స్నానవాటికకు కాదు. ఈ నిర్మాణ ప్రత్యేకత వల్లే దీన్ని ఆచార స్నానానికి వాడారని పండితులు భావిస్తారు.

5. హరప్పా లిపి అక్షర లిపి కాదని పండితులు చెప్పడానికి ప్రధాన కారణం ఏది? (A) శాసనాలన్నీ కుడి నుంచి ఎడమకు రాసి ఉండటం (B) లిపిలో 375 నుంచి 400 వరకు గుర్తులు ఉండటం (C) ముద్రలపై జంతువు బొమ్మలు కూడా ఉండటం (D) అతి పొడవైన శాసనంలో సుమారు 26 గుర్తులే ఉండటం

సమాధానం

(B) లిపిలో 375 నుంచి 400 వరకు గుర్తులు ఉండటం. అక్షర లిపిలో ప్రతి గుర్తు ఒక అచ్చు లేదా హల్లును సూచిస్తుంది, కాబట్టి గుర్తుల సంఖ్య తక్కువగా ఉంటుంది. హరప్పా లిపిలో 375 నుంచి 400 గుర్తులు ఉండటం వల్ల అది అక్షర లిపి కాదని తెలుస్తుంది. కుడి నుంచి ఎడమకు రాయడం అనేది లిపి దిశను చెబుతుంది, దాని రకాన్ని కాదు. శాసనాలు చిన్నవి అనే విషయం కూడా లిపి రకాన్ని నిర్ణయించదు.

6. హరప్పా తూనికల్లో పెద్ద తూనికలు ఏ పద్ధతిని పాటించాయి? (A) ద్విగుణ పద్ధతి, ఉదా. 8, 16, 32 (B) త్రిగుణ పద్ధతి, ఉదా. 1, 3, 9 (C) దశాంశ పద్ధతి, ఉదా. 160, 320, 640 (D) క్రమం లేని స్థానిక తూనికల పద్ధతి

సమాధానం

(C) దశాంశ పద్ధతి, ఉదా. 160, 320, 640. NCERT ప్రకారం చిన్న తూనికలు 1, 2, 4, 8, 16, 32 అనే ద్విగుణ పద్ధతిని పాటించాయి. పెద్ద తూనికలు 160, 200, 320, 640 అనే దశాంశ పద్ధతిని పాటించాయి. చిన్న తూనికలు బహుశా ఆభరణాలు, పూసలు తూయడానికి వాడారు. ఈ తూనికలు ఎక్కువగా చెర్ట్ రాయితో, ఘనాకారంలో, గుర్తులు లేకుండా ఉండేవి.

7. రెండు పంటలు కలిపి పండించినట్టు సూచించే దున్నిన పొలం ఆనవాళ్లు ఏ స్థలంలో దొరికాయి? (A) బనావలి (B) షోర్టుగై (C) లోథాల్ (D) కాళీబంగన్

సమాధానం

(D) కాళీబంగన్. రాజస్థాన్‌లోని కాళీబంగన్‌లో తొలి హరప్పా పొరల్లో దున్నిన పొలం దొరికింది. అందులో లంబకోణాల్లో రెండు రకాల సాళ్లు ఉండటం వల్ల రెండు పంటలు కలిపి పండించారని పండితులు భావిస్తారు. హర్యానాలోని బనావలిలో దొరికింది మట్టి నాగలి నమూనా మాత్రమే, పొలం కాదు. అఫ్గానిస్తాన్‌లోని షోర్టుగై కాలువల ఆనవాళ్లకు ప్రసిద్ధి.

8. లాపిస్ లాజులి అనే నీలి రాయి లభించే ప్రాంతం దగ్గర హరప్పా ప్రజలు నెలకొల్పిన స్థావరం ఏది? (A) షోర్టుగై (B) నాగేశ్వర్ (C) బాలాకోట్ (D) చన్హుదారో

సమాధానం

(A) షోర్టుగై. ముడి సరుకులు లభించే చోట హరప్పా ప్రజలు ప్రత్యేక స్థావరాలు పెట్టారు. అఫ్గానిస్తాన్‌లోని షోర్టుగై లాపిస్ లాజులికి అత్యుత్తమ వనరు దగ్గర ఉంది. నాగేశ్వర్, బాలాకోట్ తీర ప్రాంతాల్లో ఉండి శంఖు వస్తువుల తయారీకి ప్రసిద్ధి చెందాయి. చన్హుదారో పూసలు, ముద్రలు, తూనికల తయారీ కేంద్రం, ముడి సరుకు స్థావరం కాదు.

9. మెసపొటేమియా గ్రంథాల్లో హరప్పా ప్రాంతాన్ని సూచించిందని భావించే పేరు ఏది? (A) దిల్మున్ (B) మగన్ (C) మెలూహ (D) ఉర్

సమాధానం

(C) మెలూహ. మెసపొటేమియా గ్రంథాలు దిల్మున్, మగన్, మెలూహ అనే మూడు ప్రాంతాలను పేర్కొంటాయి. వాటిలో మెలూహ బహుశా హరప్పా ప్రాంతం, అక్కడి నుంచి కార్నీలియన్, లాపిస్ లాజులి, రాగి, బంగారం, కలప వచ్చేవి. దిల్మున్ బహుశా బహ్రెయిన్ దీవి, మగన్ బహుశా ఒమన్. మెలూహను నావికుల దేశంగా కూడా ఆ గ్రంథాలు వర్ణిస్తాయి.

10. ధోలావీర స్థానం గురించి UNESCO చెప్పిన వివరాల్లో సరైనది ఏది? (A) సబర్మతి ఉపనది భోగావా ఒడ్డున ఉంది (B) ఘగ్గర్ నది దక్షిణ ఒడ్డున ఉంది (C) సింధు నది కుడి ఒడ్డున ఉంది (D) కచ్ రణ్‌లోని ఖదీర్ దీవిపై ఉంది

సమాధానం

(D) కచ్ రణ్‌లోని ఖదీర్ దీవిపై ఉంది. ఇతర హరప్పా పట్టణాలు సాధారణంగా నదుల పక్కన ఉండగా, ధోలావీర గుజరాత్ కచ్ రణ్‌లోని ఖదీర్ దీవిపై ఉంది. ముడి సరుకులు అందుకోవడానికి, మగన్, మెసపొటేమియాతో వాణిజ్యానికి ఈ స్థానం అనుకూలమని UNESCO వివరిస్తుంది. భోగావా లోథాల్ నది, ఘగ్గర్ కాళీబంగన్ నది, సింధు కుడి ఒడ్డు మొహెంజొదారో స్థానం. నదులు లేని చోట నీటి కోసం కట్టిన జలాశయాలే ధోలావీర ప్రత్యేకత.

11. మొహెంజొదారోలో ఆర్యుల ఊచకోత జరిగిందనే వీలర్ వాదనను 1964 లో తోసిపుచ్చిన పురావస్తు శాస్త్రవేత్త ఎవరు? (A) ఎర్నెస్ట్ మాకే (B) జార్జ్ డేల్స్ (C) రాఖాల్ దాస్ బెనర్జీ (D) వసంత్ షిండే

సమాధానం

(B) జార్జ్ డేల్స్. 1947 లో వీలర్ మొహెంజొదారో అస్థిపంజరాలను ఋగ్వేదంలోని ‘పురందర’ ఇంద్రుడితో ముడిపెట్టి దండయాత్ర వాదం చేశాడు. 1964 లో జార్జ్ డేల్స్ ఆ అస్థిపంజరాలు ఒకే కాలానివి కావని, నగరంలో విధ్వంస పొర గానీ కాలిన ఆనవాళ్లు గానీ లేవని చూపించాడు. వసంత్ షిండే బృందం 2019 లో రాఖీగఢీ DNA పరిశోధన చేసింది, అది వేరే రకం ఆధారం. మాకే డ్రైనేజీ, తిరగలి రాళ్ల గురించి రాసిన తొలి తవ్వకందారుల్లో ఒకడు.

12. NCERT ప్రకారం హరప్పా నాగరికతలో అతిపెద్ద నగరం ఏది, అది ఎక్కడ ఉంది? (A) మొహెంజొదారో, సింధ్ (B) గన్వేరివాలా, చోలిస్తాన్ (C) రాఖీగఢీ, హర్యానా (D) ధోలావీర, గుజరాత్

సమాధానం

(C) రాఖీగఢీ, హర్యానా. NCERT ప్రకారం హర్యానాలోని హిసార్ జిల్లాలో ఉన్న రాఖీగఢీ 550 హెక్టార్ల విస్తీర్ణంతో అతిపెద్ద హరప్పా నగరం. మొహెంజొదారో బాగా తెలిసిన స్థలమే కానీ NCERT దాని విస్తీర్ణాన్ని 125 హెక్టార్లుగా ఇస్తుంది. ధోలావీర UNESCO ప్రకారం 6వ అతిపెద్ద హరప్పా స్థలం. రాఖీగఢీ అస్థిపంజరాల నుంచే హరప్పా ప్రజల DNA ను అధ్యయనం చేశారు.

FAQ

హరప్పా నాగరికతను మొదట ఎవరు, ఎప్పుడు కనుగొన్నారు?

NCERT కాలక్రమం ప్రకారం దయారాం సాహ్ని 1921 లో హరప్పాలో తవ్వకాలు మొదలుపెట్టాడు. 1922 లో మొహెంజొదారోలో తవ్వకాలు మొదలయ్యాయి, అక్కడ రాఖాల్ దాస్ బెనర్జీ ఇలాంటి ముద్రలు కనుగొన్నాడు. 1924 లో ASI డైరెక్టర్ జనరల్ జాన్ మార్షల్ సింధు లోయలో కొత్త నాగరికతను ప్రపంచానికి ప్రకటించాడు.

హరప్పా నాగరికతలో అతిపెద్ద నగరం ఏది?

NCERT ప్రకారం హర్యానాలోని హిసార్ జిల్లాలో ఉన్న రాఖీగఢీ అతిపెద్ద హరప్పా నగరం, దీని విస్తీర్ణం 550 హెక్టార్లు. అయిదు ప్రధాన నగరాలు రాఖీగఢీ, మొహెంజొదారో, హరప్పా, ధోలావీర, గన్వేరివాలా.

లోథాల్ ఏ నది ఒడ్డున ఉంది, దేనికి ప్రసిద్ధి?

లోథాల్ గుజరాత్‌లో సబర్మతి ఉపనది అయిన భోగావా నది వెంట ఉంది. 217 మీటర్ల పొడవు, 26 మీటర్ల వెడల్పు ఉన్న ఓడరేవు (డాక్‌యార్డ్), పూసల తయారీ కేంద్రం, అగ్ని వేదికలు దీని ప్రత్యేకతలు. 1955 లో ఎస్.ఆర్. రావు ఇక్కడ తవ్వకాలు మొదలుపెట్టాడు.

హరప్పా లిపి ఏ దిశలో రాశారు?

కుడి నుంచి ఎడమకు రాశారు. కొన్ని ముద్రల్లో కుడివైపు ఖాళీ ఎక్కువ, ఎడమవైపు ఇరుకుగా ఉండటం దీనికి ఆధారం. లిపిలో 375 నుంచి 400 వరకు గుర్తులు ఉన్నాయి, ఇప్పటికీ దాన్ని చదవలేకపోయారు.

ధోలావీర ఎప్పుడు UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో చేరింది?

27 జూలై 2021 న చేరింది. ఇది భారతదేశంలో 40వ ప్రపంచ వారసత్వ స్థలం. దానికి కొన్ని రోజుల ముందే తెలంగాణలోని రామప్ప ఆలయం 39వ స్థలంగా చేరింది.

Sources

• NCERT Class 12 Themes in Indian History Part I, Theme 1: Bricks, Beads and Bones
• UNESCO World Heritage Committee Decision 44 COM 8B.35: Dholavira: a Harappan City
• PIB: Dholavira inscribed on UNESCO World Heritage List (27 July 2021)
• UNESCO World Heritage Centre: Archaeological Ruins at Moenjodaro
• UNESCO Tentative List: Archaeological remains of a Harappa Port-Town, Lothal
• PIB: IIT Gandhinagar study on the Lothal dockyard theory (22 Aug 2024)
• APPSC Notification No. 37/2026, Group-II Services
• TSPSC Scheme and Syllabus for Group-II Services
• Harappa (Wikipedia)
• Kalibangan (Wikipedia)