భక్తి ఉద్యమం: ముఖ్యమైన సాధువులు, వారి బోధనలు ఏమిటి?
Nookesh Karri ·· 15 min read
భక్తి ఉద్యమం అంటే ఒక వ్యక్తి తాను ఎంచుకున్న దేవుడిపై చూపే ప్రేమ, అంకితభావం ఆధారంగా నడిచిన మత సంప్రదాయం; దీనికి కులం, లింగం, సంపద అడ్డు కాదు. ఇది దక్షిణాన తమిళ ఆళ్వార్లు, నాయనార్లతో మొదలై కర్ణాటకలో బసవన్న, మహారాష్ట్రలో పండరిపుర సాధువులు, ఉత్తర భారతంలో కబీర్, గురునానక్, మీరాబాయి, తులసీదాస్, సూరదాస్, తూర్పున చైతన్యుడు, శంకరదేవ వరకు విస్తరించింది. ప్రతి సాధువు గురించి గుర్తుంచుకోవాల్సినవి: ఏ దేవుడిని ఆరాధించాడు, ఏ భాషలో రాశాడు, ఏ గ్రంథంలో అతని రచనలు ఉన్నాయి, అతను సగుణ భక్తుడా నిర్గుణ భక్తుడా.
ఈ వ్యాసంలోని వివరాలు ప్రధానంగా NCERT 12వ తరగతి పుస్తకం ‘Themes in Indian History Part II’ లోని భక్తి-సూఫీ సంప్రదాయాలు అధ్యాయం, NCERT 7వ తరగతి ‘Our Pasts II’ లోని దైవం వైపు భక్తి మార్గాలు అధ్యాయం నుంచి తీసుకున్నవి. రెండు పుస్తకాలు ఒక విషయంలో వేరుగా చెప్పిన చోట ఆ తేడాను కూడా చూపించాను.
పరీక్షల్లో ఈ అంశం
APPSC గ్రూప్-II నోటిఫికేషన్ నం. 37/2026 స్క్రీనింగ్ టెస్ట్‌లో భారతీయ చరిత్రకు 30 మార్కులు ఉన్నాయి. అందులో మధ్యయుగ చరిత్ర కింద “Bhakti and Sufi Movements” అని స్పష్టంగా ఉంది. పేపర్ల వివరాల కోసం APPSC గ్రూప్ 2 పరీక్ష విధానం చూడండి.
TSPSC గ్రూప్-II సిలబస్ పేపర్-II లో ఢిల్లీ సుల్తానుల కాలం కింద “సూఫీ, భక్తి ఉద్యమాలు” ఒక అంశంగా ఉంది. TSPSC గ్రూప్ 2 పరీక్ష విధానం లో పేపర్ల వివరాలు ఉన్నాయి.
భక్తి అంటే ఏమిటి, ఎలా మొదలైంది
భక్తి భావన
- భక్తి అంటే ఒక వ్యక్తి తాను ఎంచుకున్న దేవుడిపై చూపే అంకితభావం. ధనికుడు, పేదవాడు, ఉన్నత కులం, తక్కువ కులం, స్త్రీ, పురుషుడు ఎవరైనా ఈ మార్గాన్ని అనుసరించవచ్చని NCERT 7వ తరగతి పుస్తకం చెబుతుంది.
- భక్తి భావన భగవద్గీతలోనే కనిపిస్తుంది. పురాణాలు కూడా కులంతో సంబంధం లేకుండా భక్తులకు దైవానుగ్రహం లభిస్తుందని చెప్పాయి.
- సనాతన బ్రాహ్మణ వ్యవస్థలో మోక్షానికి అర్హులు కారని భావించిన స్త్రీలకు, “తక్కువ కులాల”కు భక్తి సంప్రదాయాలు చోటిచ్చాయి.
మూలాలు ఎలా దొరుకుతాయి
- సాధువులు తమ భావాలను ఎక్కువగా ప్రజల ప్రాంతీయ భాషల్లో నోటితో చెప్పారు. వారి శిష్యులు సాధారణంగా సాధువు మరణం తర్వాత ఆ రచనలను సంకలనం చేశారు.
- తరాలు మారే కొద్దీ భక్తులు అసలు సందేశాన్ని విస్తరించారు, కొన్నిసార్లు మార్చారు. పేద వర్గాలు, స్త్రీలు ఈ పాటలను పాడుతూ తమ అనుభవాలను కూడా జోడించారు.
- అనుచరులు రాసిన సాధువుల జీవిత చరిత్రలు అక్షరాలా నిజం కాకపోవచ్చని NCERT హెచ్చరిస్తుంది. అయినా భక్తులు ఆ సాధువులను ఎలా చూశారో అవి చూపిస్తాయి.
సగుణ భక్తి, నిర్గుణ భక్తి
- సగుణ భక్తి (గుణాలతో కూడినది): శివుడు, విష్ణువు, ఆయన అవతారాలు, దేవి రూపాలు వంటి నిర్దిష్ట దేవుళ్ల ఆరాధన. ఈ దేవుళ్లను తరచూ మానవ రూపంలో ఊహించారు. ఆళ్వార్లు, నాయనార్లు, తులసీదాస్ (రాముడు), సూరదాస్, మీరాబాయి (కృష్ణుడు) ఈ కోవలోకి వస్తారు.
- నిర్గుణ భక్తి (గుణాలు లేనిది): రూపం లేని, అమూర్తమైన దైవం ఆరాధన. కబీర్ రూపం లేని పరమాత్మను నమ్మాడు. గురునానక్ బోధనలు కూడా ఒక రకమైన నిర్గుణ భక్తి అని NCERT చెబుతుంది.
- కబీర్, గురునానక్ ఉన్న అన్ని సంప్రదాయ మతాలను తిరస్కరించారు. తులసీదాస్, సూరదాస్ మాత్రం ఉన్న నమ్మకాలను అంగీకరించి, వాటిని అందరికీ అందుబాటులోకి తేవాలనుకున్నారు.
దక్షిణ భారతం: ఆళ్వార్లు, నాయనార్లు
ఎవరు, ఎప్పుడు
- ఆళ్వార్లు అంటే విష్ణువు భక్తిలో “మునిగినవారు”. నాయనార్లు అంటే శివ భక్తులైన నాయకులు. వీరు ఊరూరా తిరుగుతూ తమిళంలో కీర్తనలు పాడారు.
- కాలం విషయంలో రెండు NCERT పుస్తకాలు వేరుగా చెబుతాయి. 12వ తరగతి పుస్తకం తొలి ఉద్యమాలను సుమారు ఆరో శతాబ్దానికి చేరిస్తే, 7వ తరగతి పుస్తకం ఏడు నుంచి తొమ్మిదో శతాబ్దాల మధ్య అని చెబుతుంది. పరీక్షలో ఆప్షన్లలో ఏది ఉందో చూసి ఎంచుకోండి.
- 7వ తరగతి పుస్తకం ప్రకారం నాయనార్లు 63 మంది, ఆళ్వార్లు 12 మంది. వీరు కుమ్మరులు, రైతులు, వేటగాళ్లు, బ్రాహ్మణులు, “అంటరానివారు”గా భావించిన పులైయార్, పానర్ కులాల వరకు అన్ని వర్గాల నుంచి వచ్చారు.
ప్రముఖులు, సంకలనాలు
- ప్రసిద్ధ నాయనార్లు అప్పర్, సంబందర్, సుందరర్, మాణిక్కవాసగర్. వారి పాటలు తేవారం, తిరువాచకం అనే సంకలనాల్లో ఉన్నాయి. మొదటి ముగ్గురి కవితలను పదో శతాబ్దంలో సంగీతం ఆధారంగా వర్గీకరించి తేవారంగా కూర్చారు.
- ప్రసిద్ధ ఆళ్వార్లు పెరియాళ్వార్, ఆయన కుమార్తె ఆండాళ్, తొండరడిప్పొడి ఆళ్వార్, నమ్మాళ్వార్. 12 మంది ఆళ్వార్ల రచనలను పదో శతాబ్దం నాటికి “నాలాయిర దివ్య ప్రబంధం” (నాలుగు వేల పవిత్ర రచనలు) గా సంకలనం చేశారు. దీన్ని “తమిళ వేదం” అని పిలిచేవారు.
కులం, స్త్రీలు
- బ్రాహ్మణుడైన తొండరడిప్పొడి, సేవ చేయని చతుర్వేదుల కన్నా విష్ణువుకు అంకితమైన అంటరాని భక్తులే ప్రియమని పాడాడు.
- నాయనార్ అప్పర్ ధర్మశాస్త్రాలు ఉటంకించేవారిని ఉద్దేశించి గోత్రం, కులం ఏం ఉపయోగమని ప్రశ్నించాడు.
- ఆండాళ్ తనను విష్ణువు ప్రేయసిగా భావించి పాడింది. శివ భక్తురాలు కారైక్కాల్ అమ్మైయార్ తీవ్ర తపస్సు మార్గం ఎంచుకుంది. వీరు ఉండటమే పితృస్వామ్య నియమాలకు సవాలు.
రాజులతో సంబంధం
- నాయనార్ల కీర్తనల్లో బౌద్ధ, జైన మతాలపై వ్యతిరేకత స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. రాజాశ్రయం కోసం జరిగిన పోటీ దీనికి కారణమని చరిత్రకారులు భావిస్తారు.
- చోళ రాజులు చిదంబరం, తంజావూరు, గంగైకొండచోళపురంలో శివాలయాలు కట్టించారు. తమిళ శైవ కీర్తనలను తేవారంగా సంకలనం చేయించింది కూడా వారే.
- సుమారు 945 నాటి శాసనం ప్రకారం చోళ రాజు మొదటి పరాంతకుడు అప్పర్, సంబందర్, సుందరర్ లోహ విగ్రహాలను ఒక శివాలయంలో ప్రతిష్ఠించాడు.
తత్వవేత్తలు: శంకరుడు, రామానుజుడు
- శంకరుడు ఎనిమిదో శతాబ్దంలో కేరళలో జన్మించాడు. జీవాత్మ, పరమాత్మ ఒక్కటే అనే అద్వైతాన్ని బోధించాడు. బ్రహ్మం రూపం, గుణాలు లేనిదని, ప్రపంచం భ్రమ అని, జ్ఞాన మార్గమే మోక్షానికి దారి అని చెప్పాడు.
- రామానుజుడు పదకొండో శతాబ్దంలో తమిళనాడులో జన్మించాడు. ఆళ్వార్ల ప్రభావం ఆయనపై బలంగా ఉంది. విష్ణువుపై తీవ్ర భక్తే మోక్ష మార్గమని, పరమాత్మతో ఐక్యమైనా జీవాత్మ వేరుగానే ఉంటుందని బోధించాడు.
- తర్వాత ఉత్తర భారతంలో వచ్చిన కొత్త భక్తి ధోరణికి రామానుజుడి సిద్ధాంతం గొప్ప ప్రేరణ ఇచ్చింది.
కర్ణాటక: బసవన్న, వీరశైవులు
- పన్నెండో శతాబ్దంలో కర్ణాటకలో బ్రాహ్మణుడైన బసవన్న (1106-68) ఈ ఉద్యమాన్ని నడిపాడు. ఆయన కలచూరి రాజు ఆస్థానంలో మంత్రి. అల్లమ ప్రభు, అక్కమహాదేవి ఆయన సహచరులు.
- అనుచరులను వీరశైవులు (శివుడి వీరులు) లేదా లింగాయతులు (లింగధారులు) అంటారు. వారు శివుడిని లింగ రూపంలో పూజిస్తారు; పురుషులు సాధారణంగా ఎడమ భుజంపై వెండి కవచంలో చిన్న లింగాన్ని ధరిస్తారు. సంచార సన్యాసులైన జంగములను గౌరవిస్తారు.
- చనిపోయిన భక్తుడు శివుడిలో ఐక్యమై మళ్లీ తిరిగి రాడని వారి నమ్మకం. అందుకే దహనం చేయకుండా ఖననం చేస్తారు.
- వీరు కులాన్ని, కొన్ని వర్గాలకు అంటగట్టిన “మాలిన్యాన్ని”, పునర్జన్మ సిద్ధాంతాన్ని ప్రశ్నించారు. యుక్తవయసు తర్వాత వివాహం, వితంతు పునర్వివాహాన్ని ప్రోత్సహించారు.
- తమిళ భక్తి ఆలయ పూజతో ముడిపడటానికి ప్రతిచర్యగా ఈ ఉద్యమం వచ్చిందని 7వ తరగతి పుస్తకం చెబుతుంది. వీరశైవులు అన్ని రకాల ఆచారాలను, విగ్రహారాధనను వ్యతిరేకించారు.
- వీరి భావాలు కన్నడలో రాసిన “వచనాలు” ద్వారా తెలుస్తాయి. రాతి పాముకు పాలు పోసి నిజమైన పామును “చంపండి” అనే ప్రజల వైఖరిని బసవన్న ఒక వచనంలో ఎత్తి చూపాడు. “నా కాళ్లే స్తంభాలు, దేహమే గుడి” అనేది మరో ప్రసిద్ధ వచనం.
మహారాష్ట్ర, ఉత్తర భారతం
పండరిపుర సాధువులు
- పదమూడు నుంచి పదిహేడో శతాబ్దాల మధ్య మహారాష్ట్రలో జ్ఞానేశ్వర్, నామదేవ్, ఏకనాథ్, తుకారాం, సఖుబాయి, మహార్ కులానికి చెందిన చోఖామేళ కుటుంబం సరళ మరాఠీలో పాడారు.
- వీరి కేంద్రం పండరిపురంలోని విఠలుడి (విష్ణు రూపం) ఆలయం. వీరు సన్యాసాన్ని కూడా తిరస్కరించి, కుటుంబాలతో ఉంటూ పని చేసుకుంటూ ఇతరుల బాధను పంచుకోవడమే భక్తి అన్నారు.
- “ఇతరుల బాధ అర్థం చేసుకునేవాడే వైష్ణవుడు” అన్నది గుజరాతీ సాధువు నర్సీ మెహతా.
నాథపంథీలు, సిద్ధులు, యోగులు
- వీరు సన్యాసాన్ని, రూపం లేని పరమ సత్యంపై ధ్యానాన్ని బోధించారు. “తక్కువ” కులాల్లో వీరికి ఆదరణ ఎక్కువ; ఉత్తర భారతంలో భక్తి ప్రజా ఉద్యమంగా మారడానికి వీరు నేల సిద్ధం చేశారు.
కబీర్
- కబీర్ సుమారు పద్నాలుగు-పదిహేను శతాబ్దాల వాడు. వారణాసి దగ్గర ముస్లిం జులాహా (నేత) కుటుంబంలో పెరిగాడు. అతని జీవితం గురించి నమ్మదగిన సమాచారం తక్కువ.
- రూపం లేని పరమాత్మను నమ్మాడు; భక్తి ఒక్కటే మోక్ష మార్గమన్నాడు. హిందూ, ఇస్లాం మతాల బాహ్య పూజలను, పూజారుల ఆధిపత్యాన్ని, కుల వ్యవస్థను ఎగతాళి చేశాడు.
- దైవాన్ని అల్లా, ఖుదా, హజ్రత్, పీర్ అని, అలఖ్, నిరాకార్, బ్రహ్మం, ఆత్మ అని కూడా పిలిచాడు. “దేవుడికి అల్లా, రామ్, కరీం, కేశవ్, హరి అని ఎన్నో పేర్లు” అనేది అతని ప్రసిద్ధ భావం.
- అతని పద్యాలు చాలా భాషలు, మాండలికాల్లో ఉన్నాయి. కొన్ని నిర్గుణ కవుల ప్రత్యేక భాష “సంత్ భాష”లో ఉంటే, మరికొన్ని అర్థాలు తలకిందులయ్యే “ఉల్టబాన్సీ” రూపంలో ఉన్నాయి. 7వ తరగతి పుస్తకం అతని భాషను సాధారణ ప్రజలకు అర్థమయ్యే మాట్లాడే హిందీగా చెబుతుంది.
- అతని పద్యాలు మూడు సంప్రదాయాల్లో ఉన్నాయి: కబీర్‌పంథ్ భద్రపరిచిన “కబీర్ బీజక్”, రాజస్థాన్‌లోని దాదూపంథ్‌కు చెందిన “కబీర్ గ్రంథావళి”, సిక్కుల “ఆది గ్రంథ్ సాహిబ్”.
- వైష్ణవ జీవిత చరిత్రలు కబీర్ హిందువుగా పుట్టాడని, రామానందుడు గురువని చెబుతాయి. కానీ ఇవి కబీర్ తర్వాత సుమారు 200 ఏళ్లకు రాసినవి; రామానందుడు, కబీర్ సమకాలికులని నిరూపించడం చాలా కష్టమని చరిత్రకారులు అంటారు.
గురునానక్
- బాబా గురునానక్ (1469-1539) రావి నది దగ్గర నన్కానా సాహిబ్ (తల్వండి)లో హిందూ వర్తక కుటుంబంలో పుట్టాడు. లెక్కలు రాయడం నేర్చుకుని పర్షియన్ చదివాడు.
- యాగాలు, పుణ్యస్నానాలు, విగ్రహారాధన, తపస్సు, హిందూ ముస్లిం గ్రంథాలను తిరస్కరించాడు. “రబ్” (పరమాత్మ)కు లింగం గానీ రూపం గానీ లేదన్నాడు; దైవ నామ స్మరణే మార్గమన్నాడు.
- పంజాబీలో “శబద్” అనే కీర్తనలు రాగాల్లో పాడాడు; అతని సహచరుడు మర్దానా రబాబ్ వాయించేవాడు. కర్తార్‌పూర్‌లో కేంద్రం స్థాపించాడు, అనుచరులు కులభేదం లేకుండా ఉమ్మడి వంటశాలలో కలిసి తిన్నారు.
- సామూహిక ప్రార్థన (సంగత్) నియమాలు పెట్టి, లెహనా (గురు అంగద్)ను వారసుడిగా నియమించాడు. గురు అంగద్ గురుముఖి అనే కొత్త లిపిలో రాశాడు. అనుచరులు గృహస్థులుగా ఉంటూ ఉత్పాదక వృత్తులు చేయాలని నానక్ పట్టుబట్టాడు.
- ఐదో గురువు గురు అర్జన్ 1604 లో నానక్, తర్వాతి నలుగురు గురువుల కీర్తనలతో పాటు బాబా ఫరీద్, రవిదాస్, కబీర్ రచనలను “ఆది గ్రంథ్ సాహిబ్”గా సంకలనం చేశాడు. జహంగీర్ 1606 లో గురు అర్జన్‌ను ఉరితీయించాడు.
- పదో గురువు గురు గోవింద్ సింగ్ తొమ్మిదో గురువు గురు తేగ్ బహదూర్ రచనలను చేర్చి, 1706 లో ఈ సంకలనాన్ని ధృవీకరించాడు. అదే “గురు గ్రంథ్ సాహిబ్”. ఆయన 1699 లో ఖల్సాను స్థాపించాడు.
తులసీదాస్, సూరదాస్, మీరాబాయి
- తులసీదాస్ దైవాన్ని రాముడి రూపంలో ఆరాధించాడు. అతని రచన అవధి భాషలో ఉంది. ఆ రచన రామచరితమానస్; దీన్ని 1574 లో అయోధ్యలో మొదలుపెట్టాడని, అందులో ఏడు కాండలు ఉన్నాయని చెబుతారు.
- సూరదాస్ కృష్ణుడి తీవ్ర భక్తుడు. NCERT కాలక్రమం కబీర్, రైదాస్, సూరదాస్‌ను ఉత్తరప్రదేశ్‌కు చెందినవారిగా చూపుతుంది.
- మీరాబాయి మార్వార్‌లోని మేర్తాకు చెందిన రాజపుత్ర రాకుమారి. ఇష్టం లేకుండా మేవార్ సిసోదియా రాకుమారుడితో పెళ్లి జరిగింది. కృష్ణుడినే తన ప్రియుడిగా భావించింది; అత్తవారు విషం పెట్టి చంపాలని ప్రయత్నించినా తప్పించుకుని, సంచార సాధువుగా పాటలు పాడింది.
- కొన్ని సంప్రదాయాల ప్రకారం ఆమె గురువు చర్మకారుడైన రైదాస్ (రవిదాస్). ఆమెకు ప్రత్యేక శాఖ ఏర్పడలేదు, కానీ ఆమె పాటలు గుజరాత్, రాజస్థాన్‌లలో పేదలు ఇప్పటికీ పాడుతున్నారు.
తూర్పు భారతం, తెలుగు నేల
- చైతన్యుడు: పదహారో శతాబ్దపు బెంగాల్ భక్తి సాధువు. రాధా-కృష్ణుల భక్తిని బోధించాడు; అనుచరులు పరవశంతో నాట్యం చేస్తూ పాడేవారు.
- శంకరదేవ: పదిహేనో శతాబ్దం చివర అస్సాంలో వైష్ణవ భక్తిని వ్యాప్తి చేశాడు. భగవద్గీత, భాగవత పురాణం ఆధారంగా ఉన్నందున అతని బోధనలను “భాగవతి ధర్మం” అంటారు. నామ కీర్తనను, సత్రాలు (మఠాలు), నామఘర్‌లు (ప్రార్థనా మందిరాలు) స్థాపనను ప్రోత్సహించాడు. అతని ప్రధాన రచనల్లో “కీర్తన ఘోష” ఒకటి. అస్సామీలో కవితలు, నాటకాలు రాశాడు.
- అన్నమాచార్యులు: తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం అన్నమాచార్య ప్రాజెక్ట్ ప్రకారం ఆయన పదిహేనో శతాబ్దపు సంకీర్తనాచార్యుడు, కడప జిల్లా రాజంపేట మండలం తాళ్లపాక గ్రామానికి చెందినవారు. వెంకటేశ్వర స్వామిపై 32,000 కీర్తనలు రచించారు. తెలుగులో మొదటి వాగ్గేయకారుడిగా TTD గుర్తిస్తుంది; ఆయన కీర్తనలు తిరుమలలో ఊంజల్ సేవలో రోజూ పాడతారు. TTD ఈ ప్రాజెక్ట్‌ను 1978 లో ప్రారంభించింది.
సాధువు-బోధన-భాష-ప్రాంతం పట్టిక
| సాధువు / వర్గం | దైవం / బోధన | భాష | ప్రాంతం | రచనలు ఉన్న గ్రంథం |
|---|---|---|---|---|
| నాయనార్లు (63) | శివుడు | తమిళం | తమిళనాడు | తేవారం, తిరువాచకం |
| ఆళ్వార్లు (12) | విష్ణువు | తమిళం | తమిళనాడు | నాలాయిర దివ్య ప్రబంధం |
| బసవన్న | శివుడు (లింగం), కుల వ్యతిరేకత | కన్నడ | కర్ణాటక | వచనాలు |
| జ్ఞానేశ్వర్, నామదేవ్, తుకారాం | విఠలుడు | మరాఠీ | మహారాష్ట్ర | అభంగాలు |
| కబీర్ | నిర్గుణ, రూపం లేని దైవం | సంత్ భాష / మాట్లాడే హిందీ | వారణాసి | బీజక్, గ్రంథావళి, ఆది గ్రంథ్ |
| గురునానక్ | నిర్గుణ, నామ స్మరణ | పంజాబీ | పంజాబ్ | ఆది గ్రంథ్ (గురు గ్రంథ్ సాహిబ్) |
| తులసీదాస్ | రాముడు (సగుణ) | అవధి | ఉత్తరప్రదేశ్ | రామచరితమానస్ |
| సూరదాస్ | కృష్ణుడు (సగుణ) | - | ఉత్తరప్రదేశ్ | - |
| మీరాబాయి | కృష్ణుడు (సగుణ) | - | రాజస్థాన్ | భజనలు |
| చైతన్యుడు | రాధా-కృష్ణులు | - | బెంగాల్ | - |
| శంకరదేవ | విష్ణువు, నామ కీర్తన | అస్సామీ | అస్సాం | కీర్తన ఘోష |
| అన్నమాచార్యులు | వెంకటేశ్వరుడు | తెలుగు | తాళ్లపాక, తిరుమల | సంకీర్తనలు |
“-” ఉన్న చోట ఆ వివరం నేను చదివిన మూలాల్లో స్పష్టంగా లేదు; ఊహించి నింపలేదు.
ఉదాహరణ: ఒక ప్రశ్నను ఎలా సాధించాలి
ప్రశ్న: “కింది వారిలో ఉన్న మత సంప్రదాయాలను అంగీకరించి, వాటిని అందరికీ అందుబాటులోకి తేవాలనుకున్న భక్తుడు ఎవరు?” ఆప్షన్లు కబీర్, గురునానక్, తులసీదాస్, దాదూ దయాళ్ అనుకోండి. నలుగురూ ఉత్తర భారత భక్తులే, కాబట్టి ప్రాంతం పనికిరాదు. సగుణ-నిర్గుణ తేడాతో తేల్చాలి. కబీర్, గురునానక్ అన్ని సంప్రదాయ మతాలను తిరస్కరించారని NCERT చెబుతుంది; కబీర్, దాదూ వంటి సాధువుల భావాలు గురునానక్ భావాలకు చాలా దగ్గర అని కూడా చెబుతుంది. మిగిలింది రాముడిని సగుణ రూపంలో ఆరాధించిన తులసీదాస్. జవాబు అదే. ఇలాంటి వర్గీకరణలను NCERT నుంచి ఎలా తీయాలో రాష్ట్ర పరీక్షలకు NCERT పుస్తకాలు ఎలా చదవాలి లో వివరించాను.
తరచూ కలిపేసుకునే అంశాలు
- శంకరుడు vs శంకరదేవ: శంకరుడు ఎనిమిదో శతాబ్దపు కేరళ తత్వవేత్త, అద్వైతం. శంకరదేవ పదిహేనో శతాబ్దం చివరి అస్సాం వైష్ణవ భక్తుడు, నామఘర్‌లు.
- తేవారం vs నాలాయిర దివ్య ప్రబంధం: తేవారం నాయనార్లది (శివ). దివ్య ప్రబంధం ఆళ్వార్లది (విష్ణు), దీన్నే “తమిళ వేదం” అన్నారు.
- ఆండాళ్ vs అక్కమహాదేవి vs కారైక్కాల్ అమ్మైయార్: ఆండాళ్ ఆళ్వార్ (విష్ణు), కారైక్కాల్ అమ్మైయార్ నాయనార్ సంప్రదాయం (శివ), అక్కమహాదేవి కర్ణాటక వీరశైవ ఉద్యమం.
- కబీర్ బీజక్ vs కబీర్ గ్రంథావళి: బీజక్‌ను కబీర్‌పంథ్ (వారణాసి, ఉత్తరప్రదేశ్) భద్రపరిచింది; గ్రంథావళి రాజస్థాన్‌లోని దాదూపంథ్‌కు చెందినది.
- గురు అర్జన్ vs గురు గోవింద్ సింగ్: ఆది గ్రంథ్‌ను సంకలనం చేసింది గురు అర్జన్ (1604). తేగ్ బహదూర్ రచనలు చేర్చి గురు గ్రంథ్ సాహిబ్‌గా రూపమిచ్చింది గురు గోవింద్ సింగ్.
- గురువులు: కబీర్‌కు రామానందుడు గురువని చెప్పేది తర్వాతి జీవిత చరిత్రలు మాత్రమే, చరిత్రకారులు దీన్ని అనుమానిస్తారు. మీరాబాయికి రైదాస్ గురువని చెప్పేది కూడా “కొన్ని సంప్రదాయాలు” మాత్రమే.
- తులసీదాస్ vs సూరదాస్: ఒకరు రాముడు (అవధి), మరొకరు కృష్ణుడు.
నా అభిప్రాయం: సాధువుల పేర్లను జాబితాగా బట్టీ పట్టకండి; పరీక్ష హాల్లో అవన్నీ కలిసిపోతాయి. ప్రతి సాధువుకు “దైవం-భాష-ప్రాంతం-గ్రంథం” అనే నాలుగు గడుల కార్డు రాసుకోండి. పై పట్టికలో ప్రతి వరుస ఒక కార్డు. ఈ పద్ధతిలో చదివితే “ఆది గ్రంథ్‌లో ఎవరి రచనలు ఉన్నాయి” లాంటి ప్రశ్నకు ఆప్షన్లు చూడకముందే జవాబు తెలుస్తుంది.
పరిమితి: ఈ వ్యాసం NCERT రెండు అధ్యాయాల మీద ఆధారపడింది. పోతన, వేమన, భద్రాచల రామదాసు వంటి తెలుగు కవులకు నాకు నమ్మదగిన అధికారిక మూలం దొరకలేదు, అందుకే వారు ఇందులో లేరు. APPSC, TSPSC లో వీరిపై ప్రశ్నలు వస్తే ఈ వ్యాసం సరిపోదు; తెలుగు అకాడమీ పుస్తకాలు చూడండి. సూఫీ ఉద్యమాన్ని కూడా ఇక్కడ భక్తితో సంబంధం ఉన్నంత వరకే ప్రస్తావించాను. ఇతర చరిత్ర వ్యాసాల కోసం భారతీయ చరిత్ర విభాగం చూడండి.
ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు
- రూపం లేని దైవాన్ని ఆరాధించే నిర్గుణ భక్తి సంప్రదాయానికి చెందిన ఇద్దరు భక్తుల జంట ఏది? (A) తులసీదాస్, సూరదాస్ (B) కబీర్, గురునానక్ (C) మీరాబాయి, చైతన్యుడు (D) ఆండాళ్, పెరియాళ్వార్
సమాధానం
(B) కబీర్, గురునానక్. నిర్గుణ భక్తి అంటే రూపం లేని, అమూర్తమైన దైవం ఆరాధన. కబీర్ రూపం లేని పరమాత్మను నమ్మాడు; గురునానక్ “రబ్”కు లింగం గానీ రూపం గానీ లేదని చెప్పాడు, అందుకే NCERT ఆయన బోధనను ఒక రకమైన నిర్గుణ భక్తిగా చెబుతుంది. తులసీదాస్ రాముడిని, సూరదాస్, మీరాబాయి, చైతన్యుడు కృష్ణుడిని ఆరాధించారు, కాబట్టి వీరు సగుణ భక్తులు. ఆండాళ్, పెరియాళ్వార్ విష్ణువును ఆరాధించిన ఆళ్వార్లు, వీరు కూడా సగుణ సంప్రదాయమే.
- పదో శతాబ్దం నాటికి సంకలనం చేయబడి “తమిళ వేదం” అని పిలవబడిన గ్రంథం ఏది? (A) తేవారం (B) తిరువాచకం (C) కీర్తన ఘోష (D) నాలాయిర దివ్య ప్రబంధం
సమాధానం
(D) నాలాయిర దివ్య ప్రబంధం. 12 మంది ఆళ్వార్ల రచనలను పదో శతాబ్దం నాటికి “నాలాయిర దివ్య ప్రబంధం” (నాలుగు వేల పవిత్ర రచనలు) గా సంకలనం చేశారు. సంస్కృత నాలుగు వేదాలంత ముఖ్యమైనదని చెప్పడానికి దీన్ని “తమిళ వేదం” అని పిలిచేవారు. తేవారం, తిరువాచకం శివ భక్తులైన నాయనార్ల సంకలనాలు, విష్ణు భక్తులైన ఆళ్వార్లవి కావు. కీర్తన ఘోష అస్సాం భక్తుడు శంకరదేవ రచన.
- తమిళ శైవ కీర్తనలను సేకరించి తేవారంగా వ్యవస్థీకరించి, ఆలయాల్లో పాడించడం ప్రారంభించిన రాజవంశం ఏది? (A) చోళులు (B) పల్లవులు (C) కలచూరులు (D) పాండ్యులు
సమాధానం
(A) చోళులు. NCERT ప్రకారం చోళ రాజులు రాజాశ్రయంలో ఆలయాల్లో తమిళ శైవ కీర్తనలు పాడించడం ప్రవేశపెట్టారు, వాటిని సేకరించి తేవారం అనే గ్రంథంగా వ్యవస్థీకరించారు. సుమారు 945 నాటి శాసనం ప్రకారం చోళ రాజు మొదటి పరాంతకుడు అప్పర్, సంబందర్, సుందరర్ లోహ విగ్రహాలను ఒక శివాలయంలో ప్రతిష్ఠించాడు. చిదంబరం, తంజావూరు, గంగైకొండచోళపురం శివాలయాలు కూడా చోళుల పోషణలోనే వచ్చాయి. కలచూరులు కర్ణాటకలో బసవన్న పనిచేసిన ఆస్థానానికి సంబంధించినవారు, తేవారంతో వారికి సంబంధం లేదు.
- లింగాయతులు చనిపోయినవారిని దహనం చేయకుండా ఖననం చేయడానికి కారణమైన నమ్మకం ఏది? (A) దహనం వల్ల లింగం అపవిత్రమవుతుందని నమ్మడం (B) జంగములు మాత్రమే దహనం చేయగలరని నమ్మడం (C) భక్తుడు మరణంతో శివుడిలో ఐక్యమై మళ్లీ తిరిగి రాడని నమ్మడం (D) ధర్మశాస్త్రాలు ఖననాన్నే ఉత్తమమని చెప్పడం
సమాధానం
(C) భక్తుడు మరణంతో శివుడిలో ఐక్యమై మళ్లీ తిరిగి రాడని నమ్మడం. లింగాయతుల నమ్మకం ప్రకారం చనిపోయిన భక్తుడు శివుడిలో ఐక్యమవుతాడు, ఈ లోకానికి మళ్లీ రాడు. అందుకే ధర్మశాస్త్రాలు నిర్దేశించిన దహనం వంటి అంత్యక్రియలు చేయకుండా ఖననం చేస్తారు. ధర్మశాస్త్రాలు నిర్దేశించింది దహనం; ఖననం ఆ నియమానికి భిన్నమైన ఆచారం. పునర్జన్మ సిద్ధాంతాన్ని ప్రశ్నించడం, వితంతు పునర్వివాహాన్ని ప్రోత్సహించడం కూడా ఇదే ధోరణిలో భాగం.
- శంకరుడి అద్వైతానికి భిన్నంగా రామానుజుడు ప్రతిపాదించిన ముఖ్య భావన ఏది? (A) పరమాత్మతో ఐక్యమైనా జీవాత్మ వేరుగానే ఉంటుంది (B) జీవాత్మ, పరమాత్మ పూర్తిగా ఒక్కటే, ప్రపంచం భ్రమ (C) జ్ఞాన మార్గం, సన్యాసం మాత్రమే మోక్షానికి దారి (D) పరమాత్మకు రూపం, గుణం ఏవీ లేవు
సమాధానం
(A) పరమాత్మతో ఐక్యమైనా జీవాత్మ వేరుగానే ఉంటుంది. పదకొండో శతాబ్దంలో తమిళనాడులో జన్మించిన రామానుజుడు ఆళ్వార్ల ప్రభావంతో విష్ణువుపై తీవ్ర భక్తే మోక్ష మార్గమని బోధించాడు. విష్ణువు అనుగ్రహంతో భక్తుడు ఐక్యానందం పొందినా జీవాత్మ వేరుగానే ఉంటుందని చెప్పాడు. జీవాత్మ, పరమాత్మ ఒక్కటే, ప్రపంచం భ్రమ, జ్ఞాన మార్గం, గుణాలు లేని బ్రహ్మం అనేవి శంకరుడి అద్వైత భావనలు. రామానుజుడి సిద్ధాంతమే తర్వాతి ఉత్తర భారత భక్తికి ప్రేరణ ఇచ్చింది.
- పదమూడు నుంచి పదిహేడో శతాబ్దాల మహారాష్ట్ర భక్తి సాధువుల ప్రత్యేకత ఏది? (A) వారు సంస్కృతంలో రాసి, ఆలయ పూజారులుగా పనిచేశారు (B) వారు సన్యాసం స్వీకరించి అడవుల్లో తపస్సు చేశారు (C) వారు విఠలుడి భక్తులై, సన్యాసాన్ని తిరస్కరించి కుటుంబాలతో జీవించారు (D) వారు రూపం లేని దైవంపై యోగ ధ్యానాన్ని మాత్రమే బోధించారు
సమాధానం
(C) వారు విఠలుడి భక్తులై, సన్యాసాన్ని తిరస్కరించి కుటుంబాలతో జీవించారు. జ్ఞానేశ్వర్, నామదేవ్, ఏకనాథ్, తుకారాం, సఖుబాయి, చోఖామేళ కుటుంబం సరళ మరాఠీలో పాడారు; వారి కేంద్రం పండరిపురంలోని విఠలుడి ఆలయం. వారు ఆచారాలను, జన్మ ఆధారిత భేదాలను మాత్రమే కాకుండా సన్యాసాన్ని కూడా తిరస్కరించి, కుటుంబాలతో ఉంటూ జీవనోపాధి చేసుకున్నారు. ఇతరుల బాధను పంచుకోవడమే భక్తి అనే మానవతా భావన ఇక్కడి నుంచి వచ్చింది. సన్యాసం, రూపం లేని దైవంపై ధ్యానం నాథపంథీలు, సిద్ధులు, యోగుల లక్షణాలు, మహారాష్ట్ర సాధువులవి కావు.
- కబీర్‌పంథ్ వారణాసిలో, ఉత్తరప్రదేశ్‌లో భద్రపరిచిన కబీర్ పద్యాల సంకలనం ఏది? (A) కబీర్ గ్రంథావళి (B) కబీర్ బీజక్ (C) ఆది గ్రంథ్ సాహిబ్ (D) కీర్తన ఘోష
సమాధానం
(B) కబీర్ బీజక్. కబీర్ పద్యాలు మూడు వేర్వేరు సంప్రదాయాల్లో ఉన్నాయి. “కబీర్ బీజక్”ను కబీర్‌పంథ్ వారణాసిలో, ఉత్తరప్రదేశ్‌లో భద్రపరిచింది; “కబీర్ గ్రంథావళి” రాజస్థాన్‌లోని దాదూపంథ్‌కు చెందినది; అతని చాలా రచనలు సిక్కుల ఆది గ్రంథ్ సాహిబ్‌లో కూడా ఉన్నాయి. ఈ సంకలనాలన్నీ కబీర్ మరణం తర్వాత చాలా కాలానికి తయారయ్యాయి.
- కబీర్‌కు రామానందుడు గురువని చెప్పే సంప్రదాయం గురించి NCERT వైఖరి ఏమిటి? (A) కబీర్ తన పద్యాల్లో రామానందుడిని పేరుతో గురువుగా చెప్పాడు (B) ఇద్దరూ ఒకే నేత కుటుంబానికి చెందినవారని శాసనాలు చెబుతాయి (C) రామానందుడే కబీర్ బీజక్‌ను సంకలనం చేశాడు (D) ఇద్దరూ సమకాలికులని నిరూపించడం చాలా కష్టమని చరిత్రకారులు భావిస్తారు
సమాధానం
(D) ఇద్దరూ సమకాలికులని నిరూపించడం చాలా కష్టమని చరిత్రకారులు భావిస్తారు. కబీర్ హిందువుగా పుట్టి ముస్లిం జులాహా కుటుంబంలో పెరిగాడని, రామానందుడు గురువని చెప్పేవి వైష్ణవ జీవిత చరిత్రలు; ఇవి కబీర్ తర్వాత సుమారు 200 ఏళ్లకు రాసినవి. కబీర్ పద్యాలు “గురు”, “సత్‌గురు” అనే మాటలు వాడినా ఏ గురువు పేరూ చెప్పవు. ఇద్దరికీ అసాధ్యమైనంత దీర్ఘాయుష్షు ఇవ్వకుండా వారిని సమకాలికులుగా చూపడం కష్టమని చరిత్రకారులు అంటారు. అయినా ఈ సంప్రదాయాలు కబీర్ వారసత్వం తర్వాతి తరాలకు ఎంత ముఖ్యమో చూపుతాయి.
- 1604 లో ఆది గ్రంథ్ సాహిబ్‌ను సంకలనం చేసిన సిక్కు గురువు ఎవరు? (A) గురు అర్జన్ (B) గురు అంగద్ (C) గురు గోవింద్ సింగ్ (D) గురు తేగ్ బహదూర్
సమాధానం
(A) గురు అర్జన్. ఐదో గురువు గురు అర్జన్ 1604 లో గురునానక్, తర్వాతి నలుగురు గురువుల కీర్తనలతో పాటు బాబా ఫరీద్, రవిదాస్, కబీర్ రచనలను ఆది గ్రంథ్ సాహిబ్‌గా సంకలనం చేశాడు. గురు అంగద్ నానక్ రచనలను గురుముఖి లిపిలో సేకరించిన రెండో గురువు, కానీ ఆది గ్రంథ్ సంకలనకర్త కాదు. పదో గురువు గురు గోవింద్ సింగ్ తొమ్మిదో గురువు గురు తేగ్ బహదూర్ రచనలను చేర్చి 1706 లో ధృవీకరించగా అది గురు గ్రంథ్ సాహిబ్ అయింది.
- కొన్ని సంప్రదాయాల ప్రకారం మీరాబాయి గురువు ఎవరు, అది దేన్ని సూచిస్తుంది? (A) రామానందుడు; వైష్ణవ మఠ సంప్రదాయంలో చేరడాన్ని (B) తులసీదాస్; రామ భక్తి వైపు మళ్లడాన్ని (C) చైతన్యుడు; బెంగాల్ కీర్తన సంప్రదాయాన్ని స్వీకరించడాన్ని (D) రైదాస్; కుల సమాజ నియమాలను ధిక్కరించడాన్ని
సమాధానం
(D) రైదాస్; కుల సమాజ నియమాలను ధిక్కరించడాన్ని. మేర్తాకు చెందిన రాజపుత్ర రాకుమారి అయిన మీరాబాయికి గురువు చర్మకారుడైన రైదాస్ (రవిదాస్) అని కొన్ని సంప్రదాయాలు చెబుతాయి. 7వ తరగతి పుస్తకం రవిదాస్‌ను “అంటరాని”గా భావించిన కులానికి చెందిన సాధువుగా పేర్కొంటుంది. రాజవంశపు స్త్రీ అలాంటి గురువును స్వీకరించడం కుల సమాజ నియమాలను ధిక్కరించడమేనని NCERT వ్యాఖ్యానిస్తుంది. రామానందుడిని గురువుగా ముడిపెట్టే సంప్రదాయం కబీర్‌ది, మీరాబాయిది కాదు.
- సత్రాలు (మఠాలు), నామఘర్‌లు (ప్రార్థనా మందిరాలు) స్థాపనను ప్రోత్సహించిన భక్తి నాయకుడు ఎవరు? (A) చైతన్యుడు (B) రామానుజుడు (C) శంకరదేవ (D) నామదేవ్
సమాధానం
(C) శంకరదేవ. పదిహేనో శతాబ్దం చివర అస్సాంలో వైష్ణవ భక్తిని వ్యాప్తి చేసిన శంకరదేవ భక్తుల సమావేశాల్లో నామ కీర్తనను ప్రోత్సహించాడు. జ్ఞాన బోధకు సత్రాలను, ప్రార్థనకు నామఘర్‌లను స్థాపించమన్నాడు. ఇవి అస్సాంలో ఇప్పటికీ ఉన్నాయి. భగవద్గీత, భాగవత పురాణం ఆధారంగా ఉన్నందున అతని బోధనలను “భాగవతి ధర్మం” అంటారు, ప్రధాన రచనల్లో కీర్తన ఘోష ఒకటి. చైతన్యుడు కూడా తూర్పు భారత వైష్ణవుడే అయినా అతను బెంగాల్‌కు చెందినవాడు, రాధా-కృష్ణ భక్తిని బోధించాడు.
- తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం తెలుగులో మొదటి వాగ్గేయకారుడిగా గుర్తించే భక్తుడు ఎవరు? (A) భద్రాచల రామదాసు (B) తాళ్లపాక అన్నమాచార్యులు (C) బమ్మెర పోతన (D) యోగి వేమన
సమాధానం
(B) తాళ్లపాక అన్నమాచార్యులు. TTD అన్నమాచార్య ప్రాజెక్ట్ ప్రకారం అన్నమాచార్యులు పదిహేనో శతాబ్దపు సంకీర్తనాచార్యుడు, కడప జిల్లా తాళ్లపాక గ్రామానికి చెందినవారు, తెలుగులో మొదటి వాగ్గేయకారుడు. ఆయన వెంకటేశ్వర స్వామిపై 32,000 కీర్తనలు రచించారని TTD చెబుతుంది; ఆ కీర్తనలు తిరుమలలో ఊంజల్ సేవలో రోజూ పాడతారు. తిరుమల, తిరుపతితో పాటు ఆయన జన్మస్థలం తాళ్లపాకలోనూ ఏటా ఆయన వర్ధంతి ఉత్సవాలు జరుగుతాయి.
FAQ
సగుణ భక్తి, నిర్గుణ భక్తి మధ్య తేడా ఏమిటి?
సగుణ భక్తి అంటే శివుడు, విష్ణువు, ఆయన అవతారాలు, దేవి వంటి నిర్దిష్ట రూపం ఉన్న దేవుళ్ల ఆరాధన. నిర్గుణ భక్తి అంటే రూపం లేని, అమూర్తమైన దైవం ఆరాధన. కబీర్, గురునానక్ నిర్గుణ భక్తికి ప్రధాన ఉదాహరణలు.
ఆళ్వార్లు, నాయనార్లు ఎంతమంది?
NCERT 7వ తరగతి పుస్తకం ప్రకారం నాయనార్లు 63 మంది, ఆళ్వార్లు 12 మంది. నాయనార్లు శివ భక్తులు, ఆళ్వార్లు విష్ణు భక్తులు. ఇద్దరూ తమిళంలో పాటలు పాడారు.
ఆది గ్రంథ్ సాహిబ్‌ను ఎవరు సంకలనం చేశారు?
ఐదో గురువు గురు అర్జన్ 1604 లో గురునానక్, తర్వాతి గురువుల కీర్తనలతో పాటు బాబా ఫరీద్, రవిదాస్, కబీర్ రచనలను కలిపి సంకలనం చేశారు. తర్వాత గురు గోవింద్ సింగ్ తొమ్మిదో గురువు గురు తేగ్ బహదూర్ రచనలను చేర్చారు.
లింగాయతులు చనిపోయినవారిని ఎందుకు దహనం చేయరు?
చనిపోయిన భక్తుడు శివుడిలో ఐక్యమై మళ్లీ ఈ లోకానికి తిరిగి రాడని వారి నమ్మకం. అందుకే ధర్మశాస్త్రాలు చెప్పే దహన సంస్కారాలు కాకుండా ఖననం చేస్తారు.
అన్నమాచార్యులు ఎవరిపై కీర్తనలు రాశారు?
తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం ప్రకారం తాళ్లపాక అన్నమాచార్యులు వెంకటేశ్వర స్వామిపై 32,000 కీర్తనలు రచించారు. తెలుగులో మొదటి వాగ్గేయకారుడిగా ఆయన్ను గుర్తిస్తారు.
Sources
Runs ExamBadi, a study site for students preparing for competitive exams in Andhra Pradesh and Telangana.