ఆసఫ్‌జాహీ వంశం: హైదరాబాద్ నిజాంల గురించి పరీక్షలకు కావాల్సిన ముఖ్యమైన అంశాలు ఏమిటి?

ఆసఫ్‌జాహీ వంశం 1724 నుంచి 1948 వరకు హైదరాబాద్‌ను పాలించిన రాజవంశం. మొఘల్ అధికారి మీర్ కమ్రుద్దీన్ (నిజాం-ఉల్-ముల్క్) 1724 లో షకర్ ఖేడా యుద్ధంలో గెలిచి దీన్ని స్థాపించాడు; ఈ వంశంలో పది మంది పాలించినా ఆసఫ్‌జా బిరుదు ఉన్నవారు ఏడుగురే, వారినే “ఏడుగురు నిజాంలు” అంటారు. పరీక్షల్లో ఎక్కువగా అడిగేవి రాజుల క్రమం, బ్రిటిష్ వారితో ఒప్పందాలు (1798, 1800, 1853), సాలార్ జంగ్ సంస్కరణలు, ఏడో నిజాం అభివృద్ధి పనులు.

ఈ వ్యాసంలోని రాజుల వివరాలు, సంస్కరణల జాబితా ప్రధానంగా తెలంగాణ ప్రభుత్వ సంస్థ TOSS ఇంటర్మీడియట్ చరిత్ర పాఠ్యపుస్తకం, అధ్యాయం 28 నుంచి, నగర చరిత్ర GHMC అధికారిక పేజీ నుంచి తీసుకున్నాను. తేదీల్లో తేడాలు ఉన్న చోట్ల రెండు లెక్కలనూ చూపించాను.

TSPSC, APPSC పరీక్షల్లో ఈ అంశం

• TSPSC గ్రూప్-1 నోటిఫికేషన్ నం. 02/2024 మెయిన్స్ సిలబస్‌లో “ఆసఫ్‌జాహీ వంశ స్థాపన, సాలార్ జంగ్ సంస్కరణలు, తెలంగాణ ఆధునికీకరణ” ఒక ప్రత్యేక అంశం. అదే అంశంలో 1857 లో హైదరాబాద్ తిరుగుబాటు, తుర్రేబాజ్ ఖాన్ పాత్ర, ఆరు, ఏడో నిజాంల కాలంలో రైల్వేలు, పరిశ్రమలు, విద్యాసంస్థలు, ఆసఫ్‌జాహీ కట్టడాలు ఉన్నాయి.
• TSPSC గ్రూప్-2 సిలబస్ పేపర్-II లో “నిజాం-ఉల్-ముల్క్ నుంచి మీర్ ఉస్మాన్ అలీఖాన్ వరకు” అని రాజుల క్రమమే నేరుగా ఉంది. పేపర్ల విభజన కోసం TSPSC గ్రూప్-2 పరీక్ష విధానం చూడండి.
• APPSC కోణంలో ఉత్తర సర్కారులు (కోస్తాంధ్ర), దత్త మండలాలు (రాయలసీమ) నిజాం నుంచి బ్రిటిష్ వారికి ఎలా చేరాయో ముఖ్యం. ఆంధ్ర చరిత్రలో ఇవి ఎక్కడ వస్తాయో APPSC ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర అంశాలు వ్యాసంలో ఉంది.
• ఈ వంశానికి ముందు గోల్కొండ పాలకుల చరిత్ర కుతుబ్ షాహీ రాజులు వ్యాసంలో ఉంది. GHMC ప్రకారం 1687 లో ఔరంగజేబు గోల్కొండను జయించాడు, 1707 లో ఆయన మరణం తర్వాత మొఘల్ సామ్రాజ్యం వేగంగా బలహీనపడింది; ఆ ఖాళీలోనే ఆసఫ్‌జాహీలు పుట్టారు.

వంశ స్థాపన: నిజాం-ఉల్-ముల్క్ (1724-1748)

మొఘల్ సేవ నుంచి స్వతంత్ర పాలకుడి వరకు

• నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అసలు పేరు మీర్ కమ్రుద్దీన్. తండ్రితో కలిసి మొఘలుల దగ్గర ఉద్యోగం మొదలుపెట్టాడు.
• 1691 లో ఆదోని విజయంలో చూపిన ధైర్యానికి ఔరంగజేబు ఆయనకు “చిన్ కిలిచ్ ఖాన్” బిరుదు ఇచ్చాడు. తర్వాత ఫరూక్‌సియర్ “ఫతేజంగ్”, “నిజాం-ఉల్-ముల్క్” బిరుదులు ఇచ్చాడు.
• మొఘల్ చక్రవర్తి మహమ్మద్ షా ఆయనను సయ్యద్ సోదరుల తర్వాత ప్రధానమంత్రిగా నియమించాడు. ఢిల్లీ రాజకీయాలు నచ్చక స్వతంత్ర రాజ్యం కోసం దక్కన్‌కు వచ్చాడు.

షకర్ ఖేడా యుద్ధం (1724)

• దక్కన్ సుబేదార్ ముబారిజ్ ఖాన్ ఆయనను అడ్డుకున్నాడు; 1724 లో జరిగిన షకర్ ఖేడా యుద్ధంలో నిజాం-ఉల్-ముల్క్ గెలిచాడు. ఈ విజయంతోనే ఔరంగాబాద్ కేంద్రంగా నిజాం రాజ్యం మొదలైంది.
• GHMC పేజీ దీన్ని “1724 లో మొఘల్ పాలన నుంచి స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించడం”గా, ఆయనను మొదటి నిజాం, ఆసఫ్‌జాహీ వంశ స్థాపకుడిగా చెబుతుంది.
• మహమ్మద్ షా ఆయన అధికారాన్ని గుర్తించి “ఆసఫ్‌జా” బిరుదు, ఎనిమిది వేల మన్సబ్ ఇచ్చాడు. అయినా ఆయన మొఘల్ చక్రవర్తి పేరుతోనే నాణేలు ముద్రించి తనను దక్కన్ సుబేదార్‌గానే చెప్పుకున్నాడు.

తర్వాతి సంఘటనలు

• 1739 లో నాదిర్ షా దండయాత్ర సమయంలో మహమ్మద్ షా పక్షాన కర్నాల్ యుద్ధంలో పాల్గొన్నాడు.
• ఆయన ఢిల్లీలో ఉన్నప్పుడు కుమారుడు నాసిర్ జంగ్ 1740 లో తిరుగుబాటు చేశాడు; తిరిగి వచ్చి దౌలతాబాద్ వద్ద అతన్ని ఓడించి బంధించాడు. 1742 లో అన్వరుద్దీన్‌ను తన ప్రతినిధిగా నియమించాడు.
• అహ్మద్ షా అబ్దాలీ దండయాత్రలను ఎదుర్కోవడానికి ఢిల్లీ వెళ్తూ 1748 లో బుర్హాన్‌పూర్‌లో మరణించాడు.

వారసత్వ పోరు: నాసిర్ జంగ్, ముజఫర్ జంగ్, సలాబత్ జంగ్

నాసిర్ జంగ్ (1748-1751)

• తండ్రి మరణం తర్వాత నాసిర్ జంగ్ సింహాసనం ఎక్కాడు. అతని సోదరి కుమారుడు ముజఫర్ జంగ్ పోటీకి వచ్చాడు.
• ఈ పోరులో ఫ్రెంచ్ వారు ముజఫర్ జంగ్‌కు, బ్రిటిష్ వారు నాసిర్ జంగ్‌కు సహాయం చేశారు. యుద్ధంలో నాసిర్ జంగ్ గెలిచినా, ఫ్రెంచ్ కుట్రతో కర్నూలు నవాబు చేతిలో హతమయ్యాడు.

ముజఫర్ జంగ్ (1751)

• ఫ్రెంచ్ గవర్నర్ డూప్లే పాండిచ్చేరిలో ముజఫర్ జంగ్‌ను దక్కన్ సుబేదార్‌గా ప్రకటించాడు. డూప్లేకు ఏడు వేల అశ్వికుల మన్సబ్ ఇచ్చాడు.
• తనకు ఏ లాభం దక్కలేదని కోపంతో ఉన్న కర్నూలు నవాబు, 1751 లో కడపకు 35 కి.మీ. దూరంలోని లక్కిరెడ్డిపల్లె వద్ద ముజఫర్ జంగ్‌ను చంపాడు.

సలాబత్ జంగ్ (1751-1761)

• ఫ్రెంచ్ అధికారి బుస్సీ సర్దార్లను ఒప్పించి సలాబత్ జంగ్‌ను నిజాంగా చేశాడు.
• మరాఠాల నుంచి రక్షించినందుకు ప్రతిఫలంగా శ్రీకాకుళం, ఏలూరు, రాజమహేంద్రవరం, ముస్తఫానగర్, గుంటూరు సహా ఉత్తర సర్కారులను ఫ్రెంచ్ వారికి ఇచ్చాడు.
• ఈ అప్పగింత వల్ల ఫ్రెంచ్ వారిపై తుమ్మలపాలెం, బొబ్బిలి, చందుర్తి, కొండూరు యుద్ధాలు జరిగాయి.

నిజాం అలీఖాన్, ఆసఫ్‌జా II: బ్రిటిష్ ఒప్పందాల కాలం

రాజధాని మార్పు

• నిజాం అలీఖాన్ నిజాం-ఉల్-ముల్క్ నాలుగో కుమారుడు, రెండో ఆసఫ్‌జా. ఆయన కాలం నుంచే హైదరాబాద్ పాలకులు “నిజాం” అనే పేరు వాడారని TOSS చెబుతుంది.
• రాజధానిని ఔరంగాబాద్ నుంచి హైదరాబాద్‌కు మార్చాడు. ఈ సంవత్సరాన్ని GHMC 1769 అని, TOSS 1770 అని ఇస్తున్నాయి.

ఉత్తర సర్కారులు, సైన్య సహకార ఒప్పందం, దత్త మండలాలు

• మరాఠాల నుంచి రక్షణ కోసం ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ సహాయం కోరాడు; 1766 ఒప్పందంతో ఉత్తర సర్కారులు బ్రిటిష్ వారికి చేరాయి.
• వికీపీడియా ప్రకారం 1795 లో ఖర్డా యుద్ధంలో మరాఠాల చేతిలో ఓడిపోయాడు.
• GHMC ప్రకారం 1798 లో సైనిక, రాజకీయ సహకారం కోసం సైన్య సహకార ఒప్పందం (Subsidiary Alliance) కుదిరింది. ఈ విధానాన్ని అంగీకరించిన మొదటి భారతీయ పాలకుడు నిజాం అలీఖాన్ అని TOSS చెబుతుంది.
• దత్త మండలాల వికీపీడియా పేజీ ప్రకారం 1800 లో నిజాం అనంతపురం, కడప, కర్నూలులో ఎక్కువ భాగం, బళ్లారి ప్రాంతాలను కంపెనీకి అప్పగించాడు. ఇవి మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో కలిశాయి, నేటి రాయలసీమకు దాదాపు సరిపోతాయి.
• ఈ ప్రాంతాలు 1792 లో టిప్పు సుల్తాన్ నుంచి నిజాంకు వచ్చినవే. 1800 నుంచి 1807 వరకు థామస్ మన్రో వీటికి కలెక్టర్‌గా పనిచేశాడు.

ఇతర విశేషాలు

• మొత్తం ఆరు ఒప్పందాలు బ్రిటిష్ వారితో చేసుకున్నాడు. హైదరాబాద్‌లో తుపాకుల కర్మాగారం (గన్ ఫౌండ్రీ) స్థాపించాడు, రెసిడెన్సీ భవనం కట్టించాడు.
• TOSS ప్రకారం ప్రజలు ఆయనను “మూసారాం” అని పిలిచేవారు; ఆయన తర్వాత హైదరాబాద్‌లో మూసారాంబాగ్ అభివృద్ధి చెందింది.

సికిందర్ జా నుంచి అఫ్జల్-ఉద్-దౌలా వరకు

సికిందర్ జా, ఆసఫ్‌జా III

• ఆయన పేరు మీదే సికింద్రాబాద్ వచ్చింది. GHMC ప్రకారం 1798 ఒప్పందం తర్వాత హుస్సేన్ సాగర్‌కు ఉత్తరాన కంటోన్మెంట్ ఏర్పడింది; బ్రిటిష్ రెసిడెంట్ ఉన్నా పాలన నిజాందే.
• పేష్కార్ చందూలాల్ రెవెన్యూ లెక్కలు, ఖజానా చూసేవాడు. శాంతిభద్రతలు దెబ్బతినడంతో “రస్సెల్ దళం” అనే కొత్త సైన్యం ఏర్పడింది, దాని ఖర్చు నిజాం ప్రభుత్వమే భరించింది.
• ఈ దళం పిండారీలను అణచింది, 1818 మరాఠా యుద్ధంలో బ్రిటిష్ వారికి సహాయపడింది. దాని ఖర్చుల వల్ల ఆర్థిక స్థితి దిగజారి పామర్ అండ్ కంపెనీ నుంచి అధిక వడ్డీకి అప్పులు చేయాల్సి వచ్చింది.

నాసిర్-ఉద్-దౌలా, ఆసఫ్‌జా IV (1829-1857)

• దక్షిణ భారతంలో వహాబీ ఉద్యమాన్ని ముబారిజ్-ఉద్-దౌలా నడిపాడు, కర్నూలు నవాబు గులాం రసూల్ మద్దతు ఇచ్చాడు. ముబారిజ్-ఉద్-దౌలాను గోల్కొండ జైలులో బంధించారు.
• డల్హౌసీ కాలానికి నిజాం ప్రభుత్వం బ్రిటిష్ వారికి 67 లక్షల రూపాయల బకాయి పడింది. దాన్ని చెల్లించలేక 21 మే 1853 న బేరార్ ఒప్పందం చేసుకుంది.
• ఈ ఒప్పందంతో 41 లక్షల ఆదాయం ఉన్న బేరార్, ధారాశివ్, రాయచూర్ జిల్లాలు కంపెనీకి వెళ్లాయి. రస్సెల్ దళం “హైదరాబాద్ కంటింజెంట్”గా బ్రిటిష్ సైన్యంలో భాగమైంది.
• ఒప్పందం జరిగిన ఐదు రోజులకు దివాన్ సిరాజ్-ఉల్-ముల్క్ మరణించాడు. ఆయన మేనల్లుడు తురాబ్ అలీఖాన్ “సాలార్ జంగ్” బిరుదుతో దివాన్ అయ్యాడు.

అఫ్జల్-ఉద్-దౌలా, ఆసఫ్‌జా V (1857-1869)

• ఆయన కాలంలోనే 1857 తిరుగుబాటు జరిగింది; ఔరంగాబాద్‌లో మీర్ ఫిదా అలీ, హైదరాబాద్‌లో తుర్రేబాజ్ ఖాన్ నాయకత్వం వహించారు.
• తుర్రేబాజ్ ఖాన్ వికీపీడియా పేజీ ప్రకారం 17 జూలై న సుమారు 500 మంది తిరుగుబాటుదారులు మౌల్వీ అల్లావుద్దీన్, తుర్రేబాజ్ ఖాన్ నాయకత్వంలో రెసిడెన్సీపై దాడి చేశారు. బ్రిటిష్ కాల్పుల తర్వాత తుర్రేబాజ్ ఖాన్ పట్టుబడ్డాడు, అల్లావుద్దీన్ తప్పించుకున్నాడు.
• తిరుగుబాటును అణచినందుకు బ్రిటిష్ వారు నిజాంకు “స్టార్ ఆఫ్ ఇండియా” ఇచ్చారు, 50 లక్షల అప్పు రద్దు చేశారు. రాయచూర్, ధారాశివ్, నల్దుర్గ్ వంటి ప్రాంతాలు తిరిగి నిజాంకు ఇచ్చారు.

మహబూబ్ అలీఖాన్, ఉస్మాన్ అలీఖాన్

మహబూబ్ అలీఖాన్, ఆసఫ్‌జా VI (1869-1911)

• తండ్రి మరణించినప్పుడు ఆయన వయసు మూడేళ్లు, కాబట్టి పాలన రీజెన్సీ కింద సాగింది. సాలార్ జంగ్-I వికీపీడియా పేజీ ప్రకారం సాలార్ జంగ్ ప్రధాన సర్దారు షంస్-ఉల్-ఉమ్రాతో కలిసి రీజెంట్‌గా ఉన్నాడు; 1881 లో షంస్-ఉల్-ఉమ్రా మరణం తర్వాత ఒక్కడే రీజెంట్ అయ్యాడు.
• TOSS ప్రకారం బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం మీర్ లాయక్ అలీఖాన్‌కు రెండో సాలార్ జంగ్ బిరుదు ఇచ్చి సంరక్షకుడిగా నియమించింది. యుక్తవయసు వచ్చాక గవర్నర్ జనరల్ రిప్పన్ హైదరాబాద్ వచ్చి 5 ఫిబ్రవరి 1884 న నిజాంకు పూర్తి అధికారాలు అప్పగించాడు.
• GHMC ప్రకారం 1893 వరకు పర్షియన్ అధికార భాష, ఆ తర్వాత 1948 వరకు ఉర్దూ అధికార భాష. ఈ మార్పు ఆరో నిజాం కాలంలోనే జరిగింది.

మీర్ ఉస్మాన్ అలీఖాన్, ఆసఫ్‌జా VII (1911-1948)

• ఏడో ఆసఫ్‌జా, చివరి నిజాం. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఆయనకు “బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ నమ్మకమైన మిత్రుడు” (Faithful Ally) బిరుదు ఇచ్చిందని GHMC చెబుతుంది.
• ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం అధికారిక పేజీ ప్రకారం 26 ఏప్రిల్ 1917 ఫర్మానాతో విశ్వవిద్యాలయం ఏర్పడింది; హోం సెక్రటరీ అక్బర్ హైదరీ ఈ ప్రతిపాదన చేశాడు. TOSS మాత్రం స్థాపనను 1918-19 అని ఇస్తుంది.
• బోధనా మాధ్యమం మొదట ఉర్దూ; 1948 తర్వాత ఇంగ్లీష్ వచ్చింది. ఆర్ట్స్ కళాశాల 1938 లో ప్రారంభమైంది.
• సిర్పూర్ కాగితం మిల్లు, బోధన్ చక్కెర కర్మాగారం, ఆజంజాహీ మిల్లు, చార్మినార్ సిగరెట్ కర్మాగారం ఆయన కాలపు పరిశ్రమలు. ఉస్మాన్ సాగర్, హిమాయత్ సాగర్, నిజాం సాగర్ జలాశయాలు కట్టారు.
• ఉస్మానియా ఆసుపత్రి, నిలోఫర్ పిల్లల ఆసుపత్రి, జ్వర ఆసుపత్రి ప్రారంభమయ్యాయి. ఆసఫ్‌జాహీల కాలంలో ఏర్పడిన పురావస్తు శాఖ అజంతా, ఎల్లోరా, వేయి స్తంభాల గుడి సంరక్షణ చేపట్టింది.
• ఆంధ్ర జనసంఘం (1921), ఆంధ్ర మహాసభ (1930), కమ్యూనిస్టుల నాయకత్వంలో తెలంగాణ సాయుధ పోరాటం ఈ కాలంలోనే జరిగాయి; స్వాతంత్ర్యం తర్వాత రజాకార్ల ఆందోళనలు పెరిగాయి. వీటి పూర్తి కథ తెలంగాణ సాయుధ పోరాటం వ్యాసంలో ఉంది.

పాలన ముగింపు

• స్వాతంత్ర్యం తర్వాత నిజాం విలీనానికి అంగీకరించలేదు. TOSS ప్రకారం కేంద్ర ప్రభుత్వం 13 నుంచి 17 సెప్టెంబర్ 1948 వరకు పోలీస్ చర్య జరిపి హైదరాబాద్‌ను భారత్‌లో కలిపింది.
• వికీపీడియా ఈ చర్య సంకేత నామాన్ని “ఆపరేషన్ పోలో”గా, తేదీలను 13-18 సెప్టెంబర్ 1948 గా ఇస్తుంది; నిజాం 17 సెప్టెంబర్ సాయంత్రం కాల్పుల విరమణ ప్రకటించాడు.
• GHMC ప్రకారం ఏడుగురు నిజాంలు దాదాపు 224 సంవత్సరాలు దక్కన్‌ను పాలించారు. 1 నవంబర్ 1956 న భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్రాలు ఏర్పడినప్పుడు హైదరాబాద్ ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజధాని అయింది.

రాజుల కాలక్రమం: మూలాల మధ్య తేడాలు

క్రమం	పాలకుడు	TOSS సంవత్సరాలు	వికీపీడియా సంవత్సరాలు
ఆసఫ్‌జా I	నిజాం-ఉల్-ముల్క్ (మీర్ కమ్రుద్దీన్)	1724-1748	1724-1748
(ఆసఫ్‌జా కాదు)	నాసిర్ జంగ్	1748-1751	1748-1750
(ఆసఫ్‌జా కాదు)	ముజఫర్ జంగ్	1751	1750-1751
(ఆసఫ్‌జా కాదు)	సలాబత్ జంగ్	1751-1761	1751-1762
ఆసఫ్‌జా II	నిజాం అలీఖాన్	1761-1803	1762-1803
ఆసఫ్‌జా III	సికిందర్ జా	1803-1826	1803-1829
ఆసఫ్‌జా IV	నాసిర్-ఉద్-దౌలా	1829-1857	1829-1857
ఆసఫ్‌జా V	అఫ్జల్-ఉద్-దౌలా	1857-1869	1857-1869
ఆసఫ్‌జా VI	మహబూబ్ అలీఖాన్	1869-1911	1869-1911
ఆసఫ్‌జా VII	మీర్ ఉస్మాన్ అలీఖాన్	1911-1948	1911-1948

• వికీపీడియా నిజాంల జాబితా ఖచ్చితమైన తేదీలు ఇస్తుంది: ఉదాహరణకు నిజాం అలీఖాన్ 8 జూలై 1762 నుంచి, సికిందర్ జా 21 మే 1829 వరకు. TOSS లో సికిందర్ జా ముగింపు 1826 అని ఉన్నా, తర్వాతి రాజు నాసిర్-ఉద్-దౌలా 1829 నుంచి అని అదే పుస్తకం చెబుతుంది; కాబట్టి 1829 సరైనదిగా తీసుకోవడం సురక్షితం.
• ఆప్షన్లలో 1761, 1762 రెండూ ఒకేసారి కనిపిస్తే తప్ప ఈ తేడా సమస్య కాదు.

సాలార్ జంగ్-I సంస్కరణలు: ఆధునిక హైదరాబాద్ నిర్మాత

నేపథ్యం

• అసలు పేరు మీర్ తురాబ్ అలీఖాన్. 1853 లో 23 ఏళ్ల వయసులో మేనమామ సిరాజ్-ఉల్-ముల్క్ స్థానంలో దివాన్ అయ్యాడు; 8 ఫిబ్రవరి 1883 న మరణించే వరకు పదవిలో ఉన్నాడు.
• నాసిర్-ఉద్-దౌలా, అఫ్జల్-ఉద్-దౌలా, మహబూబ్ అలీఖాన్ అనే ముగ్గురు నిజాంల కింద పనిచేశాడు. 1857 తిరుగుబాటు అణచివేతలో బ్రిటిష్ వారికి సహకరించి వారి మద్దతు పొందాడు.

పరిపాలనా సంస్కరణలు

• నిజాం-ఉల్-ముల్క్ కాలంలో ఆరు సుబాలు ఉండగా, ఖాందేశ్‌ను తొలగించి ఐదుకు తగ్గించాడు. ప్రతి సుబాకు సదర్ తాలూక్‌దార్ అధిపతి.
• జిల్లాలపై కాంట్రాక్టర్ల పెత్తనం తీసేసి తాలూక్‌దార్లను అధిపతులుగా చేశాడు. 1880 నాటికి 16 జిల్లాలు ఉన్నాయి.
• 1864 లో రెవెన్యూ, న్యాయ, పోలీసు, ప్రజాపనులు అనే నాలుగు శాఖలతో “సదర్-ఉల్-మహామ్” వ్యవస్థ ఏర్పాటు చేశాడు; 1881 నాటికి ఇవి 7 శాఖలయ్యాయి.

రెవెన్యూ, ఆర్థిక సంస్కరణలు

• భూమిని ఖల్సా (ప్రభుత్వ భూమి, సుమారు 60 శాతం), సర్ఫ్-ఎ-ఖాస్ (నిజాం ఖర్చులకు, సుమారు 10 శాతం), పాయిగా, జాగీర్లుగా విభజించారు.
• 1865 లో జిల్లాబందీ విధానం తెచ్చాడు; TOSS ప్రకారం ఇది రాష్ట్రాన్ని 14 జిల్లాలుగా విభజించింది. తహసీల్దార్లను పర్యవేక్షించడానికి మజ్లిస్-ఎ-మాల్గుజారీ ఏర్పాటు చేశాడు.
• బటాయి పద్ధతి రద్దు చేసి రైత్వారీ విధానం, సర్వే సెటిల్‌మెంట్ తెచ్చాడు. 1867 లో ప్రత్యేక అటవీ శాఖ ఏర్పాటు చేశాడు. TOSS ఆయన ఆర్థిక సంస్కరణల జాబితాలోనే హాలీ సిక్కా నాణెం, హైదరాబాద్ కేంద్ర టంకశాలను కూడా ఇస్తుంది, కానీ వాటి సంవత్సరం ఆయన దివాన్ కాకముందుది.
• 1853 నుంచి 1881 మధ్య ప్రభుత్వ రెవెన్యూ 2.5 రెట్లు పెరిగింది.

న్యాయ, పోలీసు సంస్కరణలు

• దివానీ అదాలత్ (సివిల్), ఫౌజ్‌దారీ అదాలత్ (క్రిమినల్) అనే రెండు ప్రత్యేక కోర్టులు ఏర్పాటు చేశాడు; 1862 లో న్యాయ శాఖ వచ్చింది.
• పోలీసు దళానికి “నిజామత్” అని పేరు పెట్టాడు; 1867 లో పోలీసు, రెవెన్యూ విభాగాలను వేరు చేశాడు.

విద్య, రవాణా

• ఆయన కాలంలో 162 కొత్త పాఠశాలలు వచ్చాయి: పర్షియన్ 105, మరాఠీ 34, తెలుగు 19, ఇంగ్లీష్ 4. ఇంజినీరింగ్ పాఠశాల తర్వాత నిజాం కళాశాలగా మారింది.
• 1856 లో కర్నూలు మీదుగా బొంబాయికి మొదటి టెలిగ్రాఫ్ లైన్, 1869 లో హైదరాబాద్‌లో మొదటి పోస్టల్ స్టాంపు వచ్చాయి.
• వాడి రైలు మార్గాన్ని TOSS ఒక చోట “వాడి-సికింద్రాబాద్, 1874” అని, మరో చోట “హైదరాబాద్-వాడి మొదటి రైలు మార్గం, 1878” అని రాసింది. ఈ తేడా అదే పుస్తకంలోనే ఉంది కాబట్టి ఆప్షన్లలో రెండూ ఉంటే జాగ్రత్తగా చూడాలి.

ఒక ఉదాహరణ: సంఘటనల క్రమం ప్రశ్న

ప్రశ్న: (i) బేరార్ ఒప్పందం (ii) షకర్ ఖేడా యుద్ధం (iii) రిప్పన్ పూర్తి అధికారాలు అప్పగించడం (iv) సైన్య సహకార ఒప్పందం. సరైన కాలక్రమం ఏది?

• ముందుగా ప్రతి సంఘటనను నిజాంతో జత చేయండి: షకర్ ఖేడా స్థాపకుడి కాలం (1724), సైన్య సహకారం రెండో ఆసఫ్‌జా కాలం (1798), బేరార్ నాలుగో ఆసఫ్‌జా కాలం (1853), రిప్పన్ ఆరో ఆసఫ్‌జా కాలం (1884).
• రాజుల క్రమం గుర్తుంటే తేదీలు గుర్తులేకపోయినా సమాధానం (ii), (iv), (i), (iii).

తరచూ కలిపేసే అంశాలు

• ఉత్తర సర్కారులు vs దత్త మండలాలు: ఉత్తర సర్కారులు కోస్తా జిల్లాలు, మొదట సలాబత్ జంగ్ ఫ్రెంచ్ వారికి ఇచ్చాడు, 1766 లో బ్రిటిష్ వారికి చేరాయి. దత్త మండలాలు రాయలసీమ జిల్లాలు, 1800 లో సైన్య సహకారం తర్వాత బ్రిటిష్ వారికి వెళ్లాయి.
• దత్త మండలాలు vs బేరార్: రెండూ బ్రిటిష్ వారికి వెళ్లిన భూభాగాలే. దత్త మండలాలు నిజాం అలీఖాన్ కాలం (1800), బేరార్ నాసిర్-ఉద్-దౌలా కాలం (1853, 67 లక్షల బకాయి).
• సాలార్ జంగ్-I vs సాలార్ జంగ్-II: మొదటివాడు మీర్ తురాబ్ అలీఖాన్, సంస్కర్త. రెండోవాడు మీర్ లాయక్ అలీఖాన్, బ్రిటిష్ వారు బిరుదు ఇచ్చి మహబూబ్ అలీఖాన్ సంరక్షకుడిగా నియమించిన వ్యక్తి.
• పది మంది vs ఏడుగురు: పది మంది పాలకులు, ఏడుగురు ఆసఫ్‌జాలు. “రెండో నిజాం” అంటే వరుసలో రెండో పాలకుడు నాసిర్ జంగ్ కాదు, రెండో ఆసఫ్‌జా నిజాం అలీఖాన్ అని అర్థం.
• రాజధాని మార్పు: ఔరంగాబాద్ నుంచి హైదరాబాద్‌కు మార్చింది నిజాం అలీఖాన్ (1769 లేదా 1770). స్థాపకుడు నిజాం-ఉల్-ముల్క్ కాలంలో కేంద్రం ఔరంగాబాద్.

నా అభిప్రాయం, ఒక పరిమితి

నా అభిప్రాయం: ఈ అంశంలో ఎక్కువ మార్కులు సాలార్ జంగ్ సంస్కరణల నుంచే వస్తాయి, అయినా విద్యార్థులు ఎక్కువ సమయం రాజుల తేదీలపై పెడతారు. తేదీలు బట్టీ పట్టకండి. రాజు-సంఘటన జతలు (ఎవరి కాలంలో ఏ ఒప్పందం) గట్టిగా నేర్చుకోండి, సంస్కరణలను శాఖల వారీగా (పరిపాలన, రెవెన్యూ, న్యాయం, విద్య) విడదీసి చదవండి.

పరిమితి: TOSS పాఠ్యపుస్తకంలో ముద్రణ తప్పులు ఉన్నాయి. రైలు మార్గం సంవత్సరం ఒకే అధ్యాయంలో రెండు రకాలుగా ఉంది, సికిందర్ జా ముగింపు సంవత్సరం తర్వాతి రాజు ప్రారంభంతో సరిపోలదు. రైలు మార్గం విషయంలో ఈ వ్యాసం తీర్పు ఇవ్వడం లేదు. పరీక్షకు ముందు తెలుగు అకాడమీ పుస్తకంతో పోల్చి చూసుకోండి. మరిన్ని చరిత్ర వ్యాసాల కోసం భారతదేశ చరిత్ర విభాగం చూడండి.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. ఆసఫ్‌జాహీ రాజ్యం ప్రారంభంలో దాని కేంద్రం ఏది, రాజధానిని హైదరాబాద్‌కు మార్చిన పాలకుడు ఎవరు? (A) హైదరాబాద్, నిజాం-ఉల్-ముల్క్ (B) బుర్హాన్‌పూర్, సలాబత్ జంగ్ (C) ఔరంగాబాద్, నిజాం అలీఖాన్ (D) ఔరంగాబాద్, సికిందర్ జా

సమాధానం

(C) ఔరంగాబాద్, నిజాం అలీఖాన్. 1724 లో షకర్ ఖేడా యుద్ధంలో గెలిచిన నిజాం-ఉల్-ముల్క్ ఔరంగాబాద్ కేంద్రంగా రాజ్యాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు. రెండో ఆసఫ్‌జా నిజాం అలీఖాన్ రాజధానిని హైదరాబాద్‌కు మార్చాడు; ఆ సంవత్సరాన్ని GHMC 1769 అని, TOSS 1770 అని ఇస్తాయి. బుర్హాన్‌పూర్ నిజాం-ఉల్-ముల్క్ మరణించిన ప్రదేశం మాత్రమే, రాజధాని కాదు. సికిందర్ జా పేరు సికింద్రాబాద్‌కు వచ్చింది కానీ రాజధాని మార్పుతో ఆయనకు సంబంధం లేదు.

2. TOSS ప్రకారం ఆసఫ్‌జాహీ వంశంలో పది మంది పాలించినా “ఏడుగురు నిజాంలు” అని లెక్కించడానికి కారణం ఏమిటి? (A) ఆసఫ్‌జా బిరుదు పొందిన పాలకులు ఏడుగురే కావడం (B) ముగ్గురు పాలకులు బ్రిటిష్ రీజెన్సీ కింద మాత్రమే పాలించడం (C) ముగ్గురు పాలకులు ఔరంగాబాద్ వెలుపల పాలించకపోవడం (D) ముగ్గురు పాలకులను మొఘల్ చక్రవర్తి గుర్తించకపోవడం

సమాధానం

(A) ఆసఫ్‌జా బిరుదు పొందిన పాలకులు ఏడుగురే కావడం. నిజాం-ఉల్-ముల్క్ తర్వాత నాసిర్ జంగ్, ముజఫర్ జంగ్, సలాబత్ జంగ్ పాలించారు కానీ వారికి ఆసఫ్‌జా బిరుదు లేదు. మొదటి ఆసఫ్‌జా నిజాం-ఉల్-ముల్క్‌తో పాటు రెండో ఆసఫ్‌జా నిజాం అలీఖాన్ నుంచి ఏడో ఆసఫ్‌జా ఉస్మాన్ అలీఖాన్ వరకు లెక్కిస్తే మొత్తం ఏడుగురు అవుతారు. రీజెన్సీ ఆరో నిజాం మహబూబ్ అలీఖాన్ బాల్యంలో వచ్చింది, ఆ ముగ్గురితో దానికి సంబంధం లేదు. కాబట్టి “రెండో నిజాం” అని అడిగితే నిజాం అలీఖాన్‌నే సూచిస్తుంది.

3. సలాబత్ జంగ్ ఉత్తర సర్కారులను ఎవరికి అప్పగించాడు, దాని ఫలితంగా జరిగిన యుద్ధాల్లో ఒకటి ఏది? (A) బ్రిటిష్ వారికి, ఖర్డా యుద్ధం (B) ఫ్రెంచ్ వారికి, బొబ్బిలి యుద్ధం (C) మరాఠాలకు, కర్నాల్ యుద్ధం (D) ఫ్రెంచ్ వారికి, షకర్ ఖేడా యుద్ధం

సమాధానం

(B) ఫ్రెంచ్ వారికి, బొబ్బిలి యుద్ధం. బుస్సీ సహాయంతో సింహాసనం ఎక్కిన సలాబత్ జంగ్, మరాఠాల నుంచి రక్షించినందుకు శ్రీకాకుళం, ఏలూరు, రాజమహేంద్రవరం, గుంటూరు సహా ఉత్తర సర్కారులను ఫ్రెంచ్ వారికి ఇచ్చాడు. ఈ అప్పగింత వల్ల ఫ్రెంచ్ వారిపై తుమ్మలపాలెం, బొబ్బిలి, చందుర్తి, కొండూరు యుద్ధాలు జరిగాయి. ఖర్డా యుద్ధం 1795 లో నిజాం అలీఖాన్ మరాఠాల చేతిలో ఓడిన యుద్ధం. షకర్ ఖేడా 1724 లో వంశ స్థాపనకు దారితీసిన యుద్ధం.

4. 1800 లో నిజాం అలీఖాన్ బ్రిటిష్ వారికి అప్పగించిన దత్త మండలాలు నేటి ఏ ప్రాంతానికి దాదాపు సరిపోతాయి? (A) ఉత్తర కోస్తాంధ్ర (B) బేరార్ ప్రాంతం (C) ఉత్తర తెలంగాణ (D) రాయలసీమ

సమాధానం

(D) రాయలసీమ. 1798 సైన్య సహకార ఒప్పందం తర్వాత నిజాం అలీఖాన్ 1800 లో అనంతపురం, కడప, కర్నూలులో ఎక్కువ భాగం, బళ్లారి ప్రాంతాలను ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి ఇచ్చాడు. ఇవి మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో కలిసి దత్త మండలాలుగా పేరుపొందాయి, నేటి రాయలసీమకు దాదాపు సరిపోతాయి. కోస్తా ప్రాంతం ఉత్తర సర్కారుల రూపంలో 1766 లోనే బ్రిటిష్ వారికి చేరింది. బేరార్ 1853 లో నాసిర్-ఉద్-దౌలా కాలంలో వేరే ఒప్పందంతో వెళ్లింది.

5. 21 మే 1853 న బేరార్ ఒప్పందం కుదరడానికి ప్రత్యక్ష కారణం ఏమిటి? (A) నిజాం ప్రభుత్వం బ్రిటిష్ వారికి 67 లక్షల బకాయి చెల్లించలేకపోవడం (B) 1857 తిరుగుబాటు అణచివేతకు బ్రిటిష్ వారు బహుమతిగా అడగడం (C) వహాబీ ఉద్యమానికి నిజాం మద్దతు ఇచ్చినందుకు శిక్షగా తీసుకోవడం (D) పామర్ అండ్ కంపెనీ అప్పు తీర్చడానికి నిజాం భూమి అమ్మడం

సమాధానం

(A) నిజాం ప్రభుత్వం బ్రిటిష్ వారికి 67 లక్షల బకాయి చెల్లించలేకపోవడం. డల్హౌసీ గవర్నర్ జనరల్‌గా వచ్చే సమయానికి నిజాం ప్రభుత్వంపై 67 లక్షల రూపాయల బకాయి ఉంది. దాన్ని చెల్లించలేక నాసిర్-ఉద్-దౌలా 41 లక్షల ఆదాయం ఉన్న బేరార్, ధారాశివ్, రాయచూర్ జిల్లాలను కంపెనీకి ఇచ్చాడు. 1857 తిరుగుబాటు ఈ ఒప్పందం తర్వాత జరిగింది, పైగా ఆ సందర్భంలో బ్రిటిష్ వారు ప్రాంతాలు తిరిగి ఇచ్చారు. పామర్ అండ్ కంపెనీ అప్పులు సికిందర్ జా కాలపు ఆర్థిక సంక్షోభానికి సంబంధించినవి.

6. సాలార్ జంగ్-I దివాన్‌గా పనిచేసిన ముగ్గురు నిజాంలు ఎవరు? (A) నిజాం అలీఖాన్, సికిందర్ జా, నాసిర్-ఉద్-దౌలా (B) అఫ్జల్-ఉద్-దౌలా, మహబూబ్ అలీఖాన్, ఉస్మాన్ అలీఖాన్ (C) నాసిర్-ఉద్-దౌలా, అఫ్జల్-ఉద్-దౌలా, మహబూబ్ అలీఖాన్ (D) సికిందర్ జా, నాసిర్-ఉద్-దౌలా, అఫ్జల్-ఉద్-దౌలా

సమాధానం

(C) నాసిర్-ఉద్-దౌలా, అఫ్జల్-ఉద్-దౌలా, మహబూబ్ అలీఖాన్. మీర్ తురాబ్ అలీఖాన్ 1853 లో బేరార్ ఒప్పందం తర్వాత మేనమామ సిరాజ్-ఉల్-ముల్క్ స్థానంలో దివాన్ అయ్యాడు; అప్పుడు నాసిర్-ఉద్-దౌలా పాలిస్తున్నాడు. 1857 నుంచి అఫ్జల్-ఉద్-దౌలా కింద, 1869 నుంచి బాల రాజు మహబూబ్ అలీఖాన్ కింద రీజెంట్‌గా కొనసాగాడు. ఆయన 1883 లో మరణించాడు కాబట్టి 1911 లో వచ్చిన ఉస్మాన్ అలీఖాన్‌తో సంబంధం లేదు. వికీపీడియా ప్రకారం సాలార్ జంగ్ 1829 జనవరిలో పుట్టాడు, అదే సంవత్సరం మేలో సికిందర్ జా పాలన ముగిసింది, కాబట్టి ఆయన కింద పనిచేసే అవకాశమే లేదు.

7. సాలార్ జంగ్-I 1864 లో ఏర్పాటు చేసిన “సదర్-ఉల్-మహామ్” వ్యవస్థ అంటే ఏమిటి? (A) తహసీల్దార్లను పర్యవేక్షించే రెవెన్యూ మండళ్లు (B) సివిల్ కేసులు విచారించే ప్రత్యేక న్యాయస్థానం (C) రాష్ట్రాన్ని జిల్లాలుగా విభజించే విధానం (D) రెవెన్యూ, న్యాయ, పోలీసు, ప్రజాపనుల శాఖలకు మంత్రుల వ్యవస్థ

సమాధానం

(D) రెవెన్యూ, న్యాయ, పోలీసు, ప్రజాపనుల శాఖలకు మంత్రుల వ్యవస్థ. 1864 లో సాలార్ జంగ్ నాలుగు శాఖలకు వేర్వేరు అధిపతులను నియమించి సదర్-ఉల్-మహామ్ వ్యవస్థ తెచ్చాడు; 1881 నాటికి ఇవి ఏడు శాఖలయ్యాయి. తహసీల్దార్ల పర్యవేక్షణ కోసం ఏర్పడినవి మజ్లిస్-ఎ-మాల్గుజారీలు. సివిల్ కేసుల కోర్టు దివానీ అదాలత్. జిల్లాలుగా విభజించే విధానం 1865 నాటి జిల్లాబందీ; ఈ నాలుగు పేర్లు దగ్గరగా ఉండటం వల్లే పరీక్షల్లో తికమక వస్తుంది.

8. 1857 తిరుగుబాటును అణచినందుకు బ్రిటిష్ వారు నిజాం ప్రభుత్వానికి ఇచ్చిన ప్రతిఫలం ఏది? (A) బేరార్ ప్రాంతం మొత్తాన్ని తిరిగి ఇవ్వడం (B) 50 లక్షల అప్పు రద్దు, రాయచూర్ వంటి ప్రాంతాలు తిరిగి ఇవ్వడం (C) ఉత్తర సర్కారులను తిరిగి నిజాంకు అప్పగించడం (D) సికింద్రాబాద్ కంటోన్మెంట్‌ను ఖాళీ చేయడం

సమాధానం

(B) 50 లక్షల అప్పు రద్దు, రాయచూర్ వంటి ప్రాంతాలు తిరిగి ఇవ్వడం. అఫ్జల్-ఉద్-దౌలా కాలంలో హైదరాబాద్‌లో తుర్రేబాజ్ ఖాన్, మౌల్వీ అల్లావుద్దీన్ రెసిడెన్సీపై దాడి చేశారు; నిజాం ప్రభుత్వం, దివాన్ సాలార్ జంగ్ బ్రిటిష్ వారికి అండగా నిలిచారు. ప్రతిఫలంగా నిజాంకు స్టార్ ఆఫ్ ఇండియా, 50 లక్షల అప్పు రద్దు, రాయచూర్, ధారాశివ్, నల్దుర్గ్ వంటి ప్రాంతాలు తిరిగి వచ్చాయి. తిరిగి ఇచ్చిన ప్రాంతాల జాబితాలో బేరార్ లేదు; ఉత్తర సర్కారులు తిరిగి ఇవ్వడం, కంటోన్మెంట్ ఖాళీ చేయడం మూలాల్లో ఎక్కడా లేవు.

9. 1798 సైన్య సహకార ఒప్పందం తర్వాత హుస్సేన్ సాగర్‌కు ఉత్తరాన ఏర్పడిన కంటోన్మెంట్ ప్రాంతానికి ఏ నిజాం పేరు వచ్చింది? (A) నిజాం అలీఖాన్ (B) నాసిర్-ఉద్-దౌలా (C) సికిందర్ జా (D) అఫ్జల్-ఉద్-దౌలా

సమాధానం

(C) సికిందర్ జా. ఒప్పందం ప్రకారం బ్రిటిష్ సైన్యం నిజాం రాజ్యంలో ఉండాలి, దాని కోసం హుస్సేన్ సాగర్ ఉత్తరాన కంటోన్మెంట్ ఏర్పడింది. GHMC ప్రకారం ఆ ప్రాంతానికి అప్పటి నిజాం, మూడో ఆసఫ్‌జా సికిందర్ జా పేరుతో సికింద్రాబాద్ అని పెట్టారు. ఒప్పందం చేసింది నిజాం అలీఖాన్ అయినా, ఈ ప్రాంతానికి ఆయన పేరు రాలేదు.

10. మహబూబ్ అలీఖాన్ కాలంలో పాలన మొదట రీజెన్సీ కింద సాగింది. ఆయనకు పూర్తి అధికారాలు ఎప్పుడు, ఎవరి ద్వారా వచ్చాయి? (A) 1869 లో, డల్హౌసీ ద్వారా (B) 1883 లో, సాలార్ జంగ్-II ద్వారా (C) 1881 లో, షంస్-ఉల్-ఉమ్రా ద్వారా (D) 1884 లో, రిప్పన్ ద్వారా

సమాధానం

(D) 1884 లో, రిప్పన్ ద్వారా. తండ్రి అఫ్జల్-ఉద్-దౌలా 1869 లో మరణించినప్పుడు మహబూబ్ అలీఖాన్ వయసు మూడేళ్లు, కాబట్టి సాలార్ జంగ్-I, షంస్-ఉల్-ఉమ్రా రీజెంట్లుగా పాలించారు. యుక్తవయసు వచ్చాక గవర్నర్ జనరల్ రిప్పన్ స్వయంగా హైదరాబాద్ వచ్చి 5 ఫిబ్రవరి 1884 న పూర్తి అధికారాలు అప్పగించాడు. 1869 ఆయన సింహాసనం ఎక్కిన సంవత్సరం, 1881 షంస్-ఉల్-ఉమ్రా మరణం, 1883 సాలార్ జంగ్-I మరణం. డల్హౌసీ బేరార్ ఒప్పందం కాలపు గవర్నర్ జనరల్.

11. ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం ప్రారంభ కాలానికి సంబంధించిన సరైన వాక్యం ఏది? (A) ఉర్దూ మాధ్యమంలో బోధన మొదలై, 1948 తర్వాత ఇంగ్లీష్ వచ్చింది (B) పర్షియన్ మాధ్యమంలో బోధన మొదలై, 1893 తర్వాత ఉర్దూ వచ్చింది (C) ఇంగ్లీష్ మాధ్యమంలో బోధన మొదలై, 1948 తర్వాత ఉర్దూ వచ్చింది (D) తెలుగు మాధ్యమంలో బోధన మొదలై, 1956 తర్వాత ఇంగ్లీష్ వచ్చింది

సమాధానం

(A) ఉర్దూ మాధ్యమంలో బోధన మొదలై, 1948 తర్వాత ఇంగ్లీష్ వచ్చింది. విశ్వవిద్యాలయ అధికారిక పేజీ ప్రకారం 26 ఏప్రిల్ 1917 ఫర్మానాతో ఇది ఏర్పడింది (TOSS 1918-19 అంటుంది); మొదటి దశలో బోధనా మాధ్యమం ఉర్దూ. 1948 తర్వాత ఉర్దూ స్థానంలో ఇంగ్లీష్ వచ్చిందని విశ్వవిద్యాలయ అధికారిక పేజీ చెబుతుంది. పర్షియన్ నుంచి ఉర్దూకు 1893 మార్పు రాష్ట్ర అధికార భాషకు సంబంధించినది, విశ్వవిద్యాలయానికి కాదు; ఆ రెండు తేదీలను కలపడం సాధారణ పొరపాటు.

12. కింది సంఘటనలను కాలక్రమంలో అమర్చండి: (i) బేరార్ ఒప్పందం (ii) షకర్ ఖేడా యుద్ధం (iii) రిప్పన్ నిజాంకు పూర్తి అధికారాలు ఇవ్వడం (iv) సైన్య సహకార ఒప్పందం. (A) (ii), (i), (iv), (iii) (B) (iv), (ii), (i), (iii) (C) (ii), (iv), (iii), (i) (D) (ii), (iv), (i), (iii)

సమాధానం

(D) (ii), (iv), (i), (iii). షకర్ ఖేడా యుద్ధం (1724) వంశ స్థాపనకు దారితీసింది, కాబట్టి అదే మొదటిది. తర్వాత నిజాం అలీఖాన్ కాలంలో సైన్య సహకార ఒప్పందం (1798), నాసిర్-ఉద్-దౌలా కాలంలో బేరార్ ఒప్పందం (1853), మహబూబ్ అలీఖాన్‌కు రిప్పన్ పూర్తి అధికారాలు ఇవ్వడం (1884) వస్తాయి. (A) లో బేరార్‌ను సైన్య సహకారం కంటే ముందు పెట్టారు, అది నాలుగో, రెండో నిజాంల క్రమాన్ని తలకిందులు చేస్తుంది.

FAQ

ఆసఫ్‌జాహీ వంశాన్ని ఎవరు, ఎప్పుడు స్థాపించారు?

మీర్ కమ్రుద్దీన్ (నిజాం-ఉల్-ముల్క్) 1724 లో షకర్ ఖేడా యుద్ధంలో దక్కన్ సుబేదార్ ముబారిజ్ ఖాన్‌ను ఓడించి ఈ వంశాన్ని స్థాపించాడు. మొదట రాజ్య కేంద్రం ఔరంగాబాద్.

నిజాంలు ఏడుగురా, పది మందా?

TOSS పాఠ్యపుస్తకం ప్రకారం ఈ వంశంలో మొత్తం పది మంది పాలించారు, కానీ ఆసఫ్‌జా బిరుదు పొందినవారు ఏడుగురే. అందుకే ‘ఏడుగురు నిజాంలు’ అని లెక్కిస్తారు; నాసిర్ జంగ్, ముజఫర్ జంగ్, సలాబత్ జంగ్ ఆ ఏడుగురిలో లేరు.

సైన్య సహకార ఒప్పందం, దత్త మండలాలు ఎలా సంబంధం?

నిజాం అలీఖాన్ 1798 లో బ్రిటిష్ వారితో సైన్య సహకార ఒప్పందం చేసుకున్నాడు. బ్రిటిష్ రక్షణకు బదులుగా 1800 లో నేటి రాయలసీమ ప్రాంతంలోని జిల్లాలను బ్రిటిష్ వారికి అప్పగించాడు; వాటినే దత్త మండలాలు అంటారు.

ఆధునిక హైదరాబాద్ నిర్మాత అని ఎవరిని అంటారు?

సాలార్ జంగ్-I (మీర్ తురాబ్ అలీఖాన్) ను అంటారు. ఆయన 1853 నుంచి 1883 లో మరణించే వరకు ముగ్గురు నిజాంల కింద దివాన్‌గా రెవెన్యూ, న్యాయ, పోలీసు, విద్యా సంస్కరణలు చేశాడు.

నిజాం పాలన ఎప్పుడు ముగిసింది?

TOSS ప్రకారం 13 నుంచి 17 సెప్టెంబర్ 1948 మధ్య జరిగిన పోలీస్ చర్య (వికీపీడియా ప్రకారం సంకేత నామం ఆపరేషన్ పోలో) తో హైదరాబాద్ సంస్థానం భారత్‌లో కలిసింది. చివరి నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీఖాన్.

Sources

• Telangana Open School Society (TOSS), Intermediate History (English Medium), Chapter 28: Asaf Jahis (1724-1948)
• City History, Greater Hyderabad Municipal Corporation (GHMC)
• TSPSC Notification No. 02/2024, Group-I Services (scheme and syllabus)
• TSPSC Scheme and Syllabus for Recruitment to the Posts of Group-II Services
• Origin and History, Osmania University (official website)
• Nizam of Hyderabad, Wikipedia
• Ceded Districts, Wikipedia
• Salar Jung I, Wikipedia
• Nizam Ali Khan, Asaf Jah II, Wikipedia
• Turrebaz Khan, Wikipedia
• Annexation of Hyderabad, Wikipedia