అశోకుడు, మౌర్య సామ్రాజ్యం: కళింగ యుద్ధం, ధమ్మం, శాసనాల్లో ఏం అడుగుతారు?

మౌర్య సామ్రాజ్యాన్ని చంద్రగుప్త మౌర్యుడు c. 321 BCE లో స్థాపించాడు; అది సుమారు 150 ఏళ్లు నిలిచి c. 185 BCE లో ముగిసింది. అతని మనవడు అశోకుడు (c. 272/268-231 BCE) కళింగను జయించి, ఆ యుద్ధ బాధ తర్వాత ధమ్మాన్ని ప్రచారం చేశాడు. పరీక్షల్లో ఎక్కువగా అడిగేవి కళింగ యుద్ధం, ధమ్మం, ప్రధాన-చిన్న శాసనాలు, మస్కి శాసనం, మెగస్తనీస్, అర్థశాస్త్రం, ఐదు రాజకీయ కేంద్రాలు, పతనం.

ఈ వ్యాసంలోని ప్రధాన వివరాలు NCERT 12వ తరగతి ‘Themes in Indian History Part I’ లోని రాజులు, రైతులు, పట్టణాలు అధ్యాయం నుంచి తీసుకున్నవి. శాసనాల సంఖ్యలు, స్థలాల వివరాలకు ప్రధాన శిలాశాసనాల వ్యాసం, అశోక శాసనాల వ్యాసం చూశాను.

పరీక్షల్లో ఈ అంశం

APPSC గ్రూప్-II నోటిఫికేషన్ నం. 37/2026 స్క్రీనింగ్ టెస్ట్‌లో భారతదేశ చరిత్రకు 30 మార్కులు ఉన్నాయి. అందులో “మౌర్య సామ్రాజ్యం, గుప్త సామ్రాజ్యం: పాలన, సామాజిక-ఆర్థిక, మత పరిస్థితులు, కళ, వాస్తు, సాహిత్యం” అని ఉంది. పేపర్ల వివరాలు APPSC గ్రూప్ 2 పరీక్ష విధానం లో ఉన్నాయి. TSPSC, DSC సోషల్, SSC, పోలీస్ పరీక్షల ప్రాచీన చరిత్ర భాగంలో కూడా ఈ అధ్యాయం ఉంటుంది.

మౌర్యుల చరిత్రకు ఆధారాలు

• NCERT మొదట పురావస్తు ఆధారాలను, ముఖ్యంగా శిల్పాలను చెబుతుంది.
• చంద్రగుప్తుడి ఆస్థానానికి వచ్చిన గ్రీకు రాయబారి మెగస్తనీస్ వృత్తాంతం ఇంకో ఆధారం. అతని పుస్తకం ముక్కలుగా మాత్రమే మిగిలింది.
• అర్థశాస్త్రంలోని భాగాలను కౌటిల్యుడు లేదా చాణక్యుడు రాసి ఉండవచ్చని NCERT అంటుంది. సంప్రదాయం అతన్ని చంద్రగుప్తుడి మంత్రిగా చెబుతుంది.
• తర్వాతి కాలపు బౌద్ధ, జైన, పురాణ, సంస్కృత సాహిత్యంలో కూడా మౌర్యుల ప్రస్తావన ఉంది.
• ఇవన్నీ ఉపయోగపడేవే అయినా, రాళ్లపై, స్తంభాలపై చెక్కిన అశోకుడి శాసనాలను అత్యంత విలువైన ఆధారాల్లో ఒకటిగా NCERT పేర్కొంటుంది.

చంద్రగుప్త మౌర్యుడు

• మగధను పాలిస్తున్న నంద వంశాన్ని ఓడించి చంద్రగుప్తుడు తన వంశాన్ని స్థాపించాడు. చాణక్యుడు అతని గురువు.
• NCERT కాలక్రమంలో c. 327-325 BCE లో అలెగ్జాండర్ దండయాత్ర, c. 321 BCE లో చంద్రగుప్తుడి పట్టాభిషేకం వరుసగా ఉన్నాయి.
• గ్రీకు రచయితలు అతన్ని “సాండ్రోకొట్టస్” అని పిలిచారు. ఈ పేరు చంద్రగుప్తుడిదేనని 1793 లో విలియం జోన్స్ గుర్తించాడు.
• సెల్యూకస్‌తో యుద్ధం తర్వాత సుమారు 305-303 BCE లో వివాహ సంబంధంతో కూడిన ఒప్పందం జరిగింది. సెల్యూకస్‌కు 500 ఏనుగులు దక్కాయి, చంద్రగుప్తుడికి సింధు నదికి పశ్చిమాన ఉన్న ప్రాంతాలు దక్కాయి.
• సెల్యూకస్ పంపిన రాయబారే మెగస్తనీస్. అతని పుస్తకం ‘ఇండికా’ ప్రకారం పాటలీపుత్రం చుట్టూ 64 ద్వారాలు, 570 బురుజులు ఉన్న చెక్క గోడ ఉండేది.
• రుద్రదాముడి జునాగఢ్ శాసనం ప్రకారం సుదర్శన సరస్సును చంద్రగుప్తుడి కాలంలో అతని గవర్నర్ పుష్యగుప్తుడు నిర్మించాడు.
• దిగంబర జైన సంప్రదాయం ప్రకారం చంద్రగుప్తుడు సింహాసనం వదిలి భద్రబాహు దగ్గర జైన సన్యాసిగా మారి, శ్రవణబెళగొళలో సల్లేఖన ద్వారా మరణించాడు. ఆ కొండను ఇప్పుడు చంద్రగిరి అంటారు. ఈ కథను కొందరు పండితులు చాలా తర్వాతి కాలపు సంప్రదాయంగా చూస్తారు.

బిందుసారుడు

• చంద్రగుప్తుడి కుమారుడు బిందుసారుడు. సాధారణంగా ఇచ్చే పాలనా కాలం 298-272 BCE.
• గ్రీకు ఆధారాలు అతన్ని “అమిత్రోకేటస్” అని పిలిచాయి; ఇది “అమిత్రఘాత” (శత్రువులను సంహరించేవాడు) అనే బిరుదు రూపం.
• బిందుసారుడు ఆజీవిక మతాన్ని అనుసరించాడు. మహావంశం అతనికి 28 ఏళ్ల పాలన, వాయు పురాణం 25 ఏళ్ల పాలన ఇస్తాయి.

అశోకుడు, కళింగ యుద్ధం

• అశోకుడు బిందుసారుడి కుమారుడు. శ్రీలంక సంప్రదాయం ప్రకారం సింహాసనం ఎక్కక ముందు ఉజ్జయిని ప్రతినిధిగా ఉన్నాడు; ఉత్తర భారత సంప్రదాయం ప్రకారం తక్షశిల తిరుగుబాటును అణచడానికి పంపబడ్డాడు.
• NCERT అశోకుడి పాలనా కాలాన్ని c. 272/268-231 BCE గా ఇస్తుంది. ఇతర పుస్తకాల్లో 268-232 BCE కూడా కనిపిస్తుంది; NCERT తేదీనే ప్రామాణికంగా తీసుకోండి.
• కళింగ అంటే నేటి ఒడిశా తీర ప్రాంతం. పాలన ఎనిమిదో సంవత్సరంలో కళింగను జయించానని 13వ ప్రధాన శిలాశాసనం చెబుతుంది; ఈ యుద్ధాన్ని సుమారు 261/260 BCE కి చేరుస్తారు.
• ఆ శాసనం ప్రకారం లక్షన్నర మందిని బందీలుగా తరలించారు, లక్ష మంది చంపబడ్డారు, ఇంకా ఎంతో మంది మరణించారు. ఆ తర్వాత అశోకుడు ధమ్మ అధ్యయనం, ప్రజలకు ధమ్మ బోధన వైపు మళ్లి పశ్చాత్తాపం ప్రకటించాడు.
• ఒడిశాలో అశోకుడి శాసనాలు ఉన్నా, ఈ పశ్చాత్తాప శాసనం అక్కడ లేదు. జయించిన ప్రాంతంలోనే ఆ బాధను ప్రస్తావించలేదని NCERT గుర్తుచేస్తుంది.
• బౌద్ధ మతంలోకి మారడం ఒక్కసారిగా జరగలేదు. ఒక చిన్న శిలాశాసనంలో రెండున్నర ఏళ్లకు పైగా ఉపాసకుడిగా (బౌద్ధ గృహస్థుడిగా) ఉన్నానని చెప్పాడు. అతని కుమారుడు మహేంద్రుడు శ్రీలంకకు బౌద్ధ ప్రచారానికి వెళ్లాడు.

ధమ్మం అంటే ఏమిటి

• ధమ్మం ఒక కొత్త మతం కాదు. NCERT ప్రకారం అది పెద్దలను గౌరవించడం, బ్రాహ్మణులకు, సన్యాసులకు దానం చేయడం, బానిసలను, సేవకులను దయగా చూడడం, ఇతర మతాలను, సంప్రదాయాలను గౌరవించడం వంటి సరళమైన నైతిక సూత్రాలు.
• ఈ సూత్రాలు ఈ లోకంలో, పరలోకంలో ప్రజల మేలుకు దారి తీస్తాయని అశోకుడు నమ్మాడు. సామ్రాజ్యాన్ని ఒకటిగా ఉంచడానికి కూడా ధమ్మాన్ని వాడుకున్నాడు.
• ధమ్మ సందేశం ప్రచారానికి “ధమ్మ మహామాత్తులు” అనే ప్రత్యేక అధికారులను నియమించాడు. 5వ ప్రధాన శిలాశాసనం ప్రకారం ఈ నియామకం పట్టాభిషేకం జరిగిన 13వ సంవత్సరంలో జరిగింది.
• 12వ ప్రధాన శిలాశాసనం అన్ని మతశాఖలను గౌరవించాలని చెబుతుంది. మత సహనం ప్రశ్న వస్తే ఈ శాసనాన్నే గుర్తుంచుకోండి.

శాసనాలు: ప్రధాన, చిన్న, స్తంభ శాసనాలు

• రాజ్య ఆజ్ఞలను రాళ్లపై, నునుపైన స్తంభాలపై చెక్కించిన మొదటి పాలకుడు అశోకుడే అని NCERT చెబుతుంది.
• ప్రధాన శిలాశాసనాలు మొత్తం 14. గిర్నార్ (గుజరాత్), కాల్సి (ఉత్తరాఖండ్), ఎర్రగుడి వంటి చోట్ల 1 నుంచి 14 వరకు అన్నీ ఉన్నాయి.
• ప్రధాన స్తంభ శాసనాలు 7. ఇవి పాలన 26, 27 సంవత్సరాల్లో (237-236 BCE) చెక్కినవి.
• రుమ్మిందేయి (లుంబిని), నిగాలి సాగర్ స్తంభాలు, సంఘ భేదాన్ని నిషేధించే శాసనం, రాణి శాసనం చిన్న స్తంభ శాసనాల్లో ఉన్నాయి.
• తెలిసిన మొదటి శాసనం కాందహార్ ద్విభాషా శిలాశాసనం (గ్రీకు, అరమేయిక్); ఇది పాలన పదో సంవత్సరం (260 BCE) నాటిది.

శాసనాల్లో ముఖ్యమైన విషయాలు

• 2వ శాసనం: మనుషులకు, పశువులకు వైద్య సౌకర్యం; చోళులు, పాండ్యులు, సతియపుత్రులు, కేరళపుత్రులు, తామ్రపర్ణి వంటి సరిహద్దు రాజ్యాల్లో కూడా.
• అధికారులు ప్రతి ఐదేళ్లకు పర్యటించాలని 3వ శాసనం చెబుతుంది.
• రాజు భోజనం చేస్తున్నా, శయన గదిలో ఉన్నా, తోటలో ఉన్నా “పటివేదకులు” (నివేదకులు) ప్రజల విషయాలు తెలియజేయాలి. ఇది 6వ శాసనం.
• 13వ శాసనంలో కళింగ విజయం, పశ్చాత్తాపంతో పాటు అంతియోకస్, టాలెమీ వంటి గ్రీకు రాజుల పేర్లు ఉన్నాయి.

భాష, లిపి

• ఎక్కువ శాసనాలు ప్రాకృత భాషలో, బ్రాహ్మీ లిపిలో ఉన్నాయి. వాయవ్యంలో (షాబాజ్‌గఢీ, మాన్‌సెహ్రా) ఖరోష్ఠి లిపి వాడారు; అఫ్గానిస్తాన్‌లో గ్రీకు, అరమేయిక్ వాడారు.
• ఆంధ్ర, కర్ణాటకల్లోని దక్షిణాది శాసనాలు కూడా స్థానిక ద్రావిడ భాషలో కాకుండా ప్రాకృతం, బ్రాహ్మీలోనే ఉన్నాయి.
• ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ టంకశాల అధికారి జేమ్స్ ప్రిన్సెప్ 1838 లో అశోక బ్రాహ్మీని చదివాడు. అలెగ్జాండర్ కన్నింగ్‌హామ్ 1877 లో అశోక శాసనాల సంపుటి ప్రచురించాడు.

మస్కి శాసనం: అశోకుడి పేరు ఎందుకు ముఖ్యం

ఎక్కువ శాసనాల్లో రాజు పేరు ఉండదు; “దేవానాంపియ” (దేవతలకు ప్రియమైనవాడు), “పియదస్సి” (చూడడానికి ఆహ్లాదకరమైనవాడు) అనే బిరుదులే ఉంటాయి. మస్కి (రాయచూరు జిల్లా, కర్ణాటక) లో 1915 లో బంగారు గనుల ఇంజనీర్ సి. బీడన్ కనుగొన్న చిన్న శిలాశాసనంలో మొదటిసారి “అశోక” అనే పేరు నేరుగా కనిపించింది. దీంతో దేవానాంపియ పియదస్సి అశోకుడేనని నిర్ధారణ అయింది. మధ్యప్రదేశ్‌లోని గుజర్రా శాసనంలో కూడా “దేవానాంపియ పియదసి అశోకరాజ” అని ఉంది. అయినా “పేరు మొదట కనిపించిన శాసనం” అని అడిగితే జవాబు మస్కి.

ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలుగు ప్రాంతాలతో సంబంధం

• ఎర్రగుడి: ASI ప్రచురించిన ఎపిగ్రాఫియా ఇండికా సంపుటిలో డి.సి. సర్కార్ వ్యాసం ప్రకారం ఈ గ్రామం కర్నూలు జిల్లా పత్తికొండ తాలూకాలో ఉంది. 1928 చివరలో భూగర్భ సర్వే అధికారి ఎ. ఘోష్ ఖనిజాల అన్వేషణలో ఆరు పెద్ద బండరాళ్లపై ఈ శాసనాలను కనుగొన్నాడు.
• ఎర్రగుడిలో 14 ప్రధాన శిలాశాసనాలతో పాటు చిన్న శిలాశాసనాలు కూడా ఉన్నాయి. ఒకే చోట రెండు రకాలూ ఉండటం దీని ప్రత్యేకత.
• కొన్ని ఆధారాలు ఎర్రగుడిని అనంతపురం జిల్లా గుత్తి దగ్గర చూపుతాయి. ASI ప్రచురణ కర్నూలు అని చెబుతుంది కాబట్టి ఇక్కడ దాన్నే తీసుకున్నాను.
• రాజుల మందగిరి: NCERT పటంలో ఉన్న ఈ ప్రదేశంలో చిన్న శిలాశాసనం ఉంది.
• అమరావతి: APCRDA చరిత్ర కాలక్రమం ప్రకారం స్తూపం దగ్గర అశోకుడి శాసనం ఉన్న పాలిష్ చేసిన విరిగిన స్తంభం దొరికింది. అమరావతి చరిత్ర క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దం మౌర్య దశతో మొదలవుతుంది.
• సన్నతి: ఇది తెలంగాణలో కాదు, కర్ణాటకలోని కలబురగి (గుల్బర్గా) జిల్లాలో ఉంది. ఇక్కడ 12, 14 ప్రధాన శాసనాలతో పాటు 13వ శాసనం స్థానంలో ప్రత్యేక శాసనం ఉంది. శాతవాహన కాలపు స్తూపాల గురించి శాతవాహనులు వ్యాసంలో చదవవచ్చు.

పాలనా వ్యవస్థ

• NCERT ప్రకారం సామ్రాజ్యంలో ఐదు ప్రధాన రాజకీయ కేంద్రాలు ఉన్నాయి: రాజధాని పాటలీపుత్రం, రాష్ట్ర కేంద్రాలు తక్షశిల, ఉజ్జయిని, తోసలి, సువర్ణగిరి. ఈ ఐదూ అశోక శాసనాల్లో కనిపిస్తాయి.
• తక్షశిల, ఉజ్జయిని దూర ప్రాంత వాణిజ్య మార్గాలపై ఉన్నాయి. సువర్ణగిరి (“బంగారు కొండ”) కర్ణాటక బంగారు గనుల కోసం ముఖ్యమై ఉండవచ్చు.
• ఇంత విశాల, విభిన్న సామ్రాజ్యంలో ఒకే రకమైన పాలన ఉండటం అసంభవమని NCERT అంటుంది. రాజధాని, రాష్ట్ర కేంద్రాల చుట్టూనే నియంత్రణ బలంగా ఉండేది.
• మెగస్తనీస్ ప్రకారం సైన్యాన్ని ఆరు ఉపసంఘాలు ఉన్న ఒక సంఘం చూసుకునేది: నౌకాదళం, రవాణా-సరఫరాలు, కాల్బలం, అశ్వాలు, రథాలు, ఏనుగులు.
• అదే వృత్తాంతం ప్రకారం అధికారులు నదులను పర్యవేక్షించారు, భూమిని కొలిచారు, కాలువల నీటి పంపిణీ చూశారు, పన్నులు వసూలు చేశారు, వడ్రంగులు, కమ్మరులు, గనుల కార్మికుల వృత్తులను పర్యవేక్షించారు.
• అర్థశాస్త్రం పాలనా, సైనిక వ్యవస్థ గురించి చిన్న చిన్న వివరాలు కూడా ఇస్తుంది; అడవి ఏనుగులను ఎలా పట్టాలో కూడా చెబుతుంది.

పతనం

• అశోకుడి తర్వాత దశరథుడు వచ్చాడు. చివరి రాజు బృహద్రథుడిని (187-185 BCE) అతని సేనాని పుష్యమిత్ర శుంగుడు చంపాడు.
• పతనానికి చరిత్రకారులు చెప్పే కారణాలు: బలహీనమైన వారసులు, సామ్రాజ్య విభజన, ప్రాంతాలు స్వతంత్రం కావడం, భారమైన పాలనా యంత్రాంగం, అతి పెద్ద విస్తీర్ణం, గ్రీకో-బాక్ట్రియన్ దండయాత్ర.
• NCERT ప్రకారం సామ్రాజ్యం సుమారు 150 ఏళ్లే నిలిచింది, ఉపఖండం మొత్తాన్ని ఆక్రమించలేదు. క్రీ.పూ. రెండో శతాబ్దం నాటికి కొత్త రాజ్యాలు పుట్టుకొచ్చాయి.

త్వరిత పోలిక పట్టిక

రాజు	ముఖ్య కాలం	గుర్తుంచుకోవాల్సిన అంశం
చంద్రగుప్త మౌర్యుడు	c. 321 BCE పట్టాభిషేకం	నందుల ఓటమి, సెల్యూకస్ ఒప్పందం, మెగస్తనీస్, జైన సంప్రదాయం
బిందుసారుడు	298-272 BCE	అమిత్రఘాత బిరుదు, ఆజీవిక మతం
అశోకుడు	c. 272/268-231 BCE	కళింగ (8వ పాలనా సంవత్సరం), ధమ్మం, శాసనాలు
బృహద్రథుడు	187-185 BCE	చివరి రాజు, పుష్యమిత్ర శుంగుడి చేతిలో హతం

ఉదాహరణ: ఒక ప్రశ్నను ఎలా సాధించాలి

ప్రశ్న: “మెగస్తనీస్ ఏ రాజు ఆస్థానానికి వచ్చిన రాయబారి?” ఆప్షన్లలో చంద్రగుప్తుడు, బిందుసారుడు, అశోకుడు, సముద్రగుప్తుడు ఉంటే చాలామంది అశోకుడిని గుర్తిస్తారు, ఎందుకంటే మౌర్యుల్లో అతనే ప్రసిద్ధుడు. కానీ మెగస్తనీస్‌ను పంపింది సెల్యూకస్, అతనితో ఒప్పందం చేసుకున్నది చంద్రగుప్తుడు. “సెల్యూకస్ → ఒప్పందం → మెగస్తనీస్ → చంద్రగుప్తుడు” అనే గొలుసు గుర్తుంటే చాలు. ఒక వాస్తవాన్ని మరో వాస్తవానికి ముడిపెట్టి చదివే ఈ పద్ధతి ఆంధ్ర, తెలంగాణ పరీక్షలకు చరిత్ర ఎలా చదవాలి వ్యాసంలో వివరంగా ఉంది.

తరచూ కలిపేసుకునే అంశాలు

• మూడు రాజులు, మూడు మతాలు: చంద్రగుప్తుడు జైనం (సంప్రదాయం), బిందుసారుడు ఆజీవికం, అశోకుడు బౌద్ధం.
• కళింగ యుద్ధం సంవత్సరం: “8వ సంవత్సరం” అనేది పాలనా సంవత్సరం; “261/260 BCE” అనేది క్యాలెండర్ అంచనా. ధమ్మ మహామాత్తుల నియామకం 13వ పాలనా సంవత్సరం, ఈ రెండిటినీ కలపకండి.
• ప్రధాన vs చిన్న శిలాశాసనాలు: కళింగ వివరాలు 13వ ప్రధాన శిలాశాసనంలో ఉన్నాయి; అశోకుడి పేరు మస్కి చిన్న శిలాశాసనంలో ఉంది.
• ప్రిన్సెప్ సంవత్సరం: NCERT కాలక్రమం 1838 ని ఇస్తుంది. 1877 కన్నింగ్‌హామ్ ప్రచురణ సంవత్సరం.
• సన్నతి, ఎర్రగుడి: సన్నతి కర్ణాటకలో, ఎర్రగుడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఉన్నాయి.
• అర్థశాస్త్రం రచయిత: సంప్రదాయం కౌటిల్యుడు అంటుంది; ఈ గ్రంథం ప్రస్తుత రూపం చాలా తర్వాతి కాలానిదని కొందరు పండితులు అంటారు. పరీక్షలో రచయిత అడిగితే కౌటిల్యుడు (చాణక్యుడు) అనే రాయండి.

నా అభిప్రాయం: మౌర్యుల అధ్యాయంలో మార్కులు తెచ్చేది రాజుల పేర్లు కాదు, శాసనాల సంఖ్యలు, వాటిలోని విషయం. “ఏ శాసనంలో ఏముంది” అని ఒక చిన్న పట్టిక వేసుకోండి; కళింగ, ధమ్మ మహామాత్తులు, వైద్య సౌకర్యం, మత సహనం ప్రశ్నలు అన్నీ దానితోనే అయిపోతాయి. NCERT ఎలా చదవాలో రాష్ట్ర PSC పరీక్షలకు NCERT పుస్తకాలు ఎలా చదవాలి లో రాశాను.

పరిమితి: ఈ వ్యాసం మౌర్య కళ (స్తూపాలు, బరాబర్ గుహలు), మూడో బౌద్ధ సంగీతి పూర్తి వివరాలు ఇవ్వడం లేదు. రాజుల తేదీలు పండితుల అంచనాలు మాత్రమే. తెలుగు అకాడమీ పుస్తకాల్లోని తేదీలతో ఇవి సరిపోలకపోవచ్చు; పరీక్షలో ఆప్షన్లు చూసి దగ్గరి తేదీని ఎంచుకోండి. ఇతర చరిత్ర వ్యాసాల కోసం భారతీయ చరిత్ర విభాగం చూడండి.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. మౌర్య సామ్రాజ్య చరిత్రకు ఉన్న ఆధారాల్లో NCERT ప్రత్యేకంగా “అత్యంత విలువైన ఆధారాల్లో ఒకటి” అని పేర్కొన్నవి ఏవి? (A) మెగస్తనీస్ రాసిన వృత్తాంతం ముక్కలు (B) కౌటిల్యుడికి ఆపాదించే అర్థశాస్త్రం (C) రాళ్లు, స్తంభాలపై అశోకుడి శాసనాలు (D) తర్వాతి కాలపు బౌద్ధ, జైన గ్రంథాలు

సమాధానం

(C) రాళ్లు, స్తంభాలపై అశోకుడి శాసనాలు. మౌర్యుల చరిత్రకు పురావస్తు ఆధారాలు, మెగస్తనీస్ వృత్తాంతం, అర్థశాస్త్రం, బౌద్ధ-జైన-పురాణ సాహిత్యం అన్నీ ఉపయోగపడతాయని NCERT చెబుతుంది. అయితే “ఇవన్నీ ఉపయోగపడేవే” అని చెప్పి, అత్యంత విలువైన ఆధారాల్లో ఒకటిగా అశోకుడి శిలా, స్తంభ శాసనాలను మాత్రమే పేర్కొంటుంది. ఇవి రాజు స్వయంగా వేయించిన రికార్డులు. మెగస్తనీస్ వృత్తాంతం ముక్కలుగా మాత్రమే మిగిలింది.

2. సెల్యూకస్‌తో చంద్రగుప్తుడు చేసుకున్న ఒప్పందంలో సెల్యూకస్‌కు దక్కినది ఏమిటి? (A) 500 యుద్ధ ఏనుగులు (B) సింధు పశ్చిమ ప్రాంతాలు (C) పాటలీపుత్ర వాణిజ్య హక్కులు (D) తక్షశిల రాష్ట్ర పాలన

సమాధానం

(A) 500 యుద్ధ ఏనుగులు. సుమారు 305-303 BCE లో సెల్యూకస్‌తో యుద్ధం తర్వాత వివాహ సంబంధంతో కూడిన ఒప్పందం జరిగింది. ఈ ఒప్పందంలో సెల్యూకస్‌కు 500 ఏనుగులు దక్కగా, చంద్రగుప్తుడికి సింధు నదికి పశ్చిమాన ఉన్న ప్రాంతాలు దక్కాయి. ఈ ఒప్పందం తర్వాతే సెల్యూకస్ మెగస్తనీస్‌ను రాయబారిగా పంపాడు.

3. “అమిత్రఘాత” అనే బిరుదు ఉండి, ఆజీవిక మతాన్ని అనుసరించిన మౌర్య రాజు ఎవరు? (A) చంద్రగుప్త మౌర్యుడు (B) దశరథుడు (C) అశోకుడు (D) బిందుసారుడు

సమాధానం

(D) బిందుసారుడు. చంద్రగుప్తుడి కుమారుడైన బిందుసారుడిని గ్రీకు ఆధారాలు “అమిత్రోకేటస్” అని పిలిచాయి, ఇది “శత్రువులను సంహరించేవాడు” అనే అర్థం గల అమిత్రఘాత బిరుదు రూపం. అతడు ఆజీవిక మతాన్ని అనుసరించాడు. చంద్రగుప్తుడు జైన సంప్రదాయంతో, అశోకుడు బౌద్ధంతో ముడిపడి ఉన్నారు కాబట్టి మూడు రాజులు, మూడు మతాలు అనే జత ఇక్కడ పనికొస్తుంది. దశరథుడు అశోకుడి తర్వాత వచ్చిన రాజు, అతనికి ఈ బిరుదు లేదు.

4. అశోకుడి 13వ ప్రధాన శిలాశాసనం ప్రకారం కళింగను ఎప్పుడు జయించాడు? (A) పట్టాభిషేకం జరిగిన సంవత్సరంలోనే (B) పాలన ఎనిమిదో సంవత్సరంలో (C) పాలన పదమూడో సంవత్సరంలో (D) పాలన పదో సంవత్సరంలో

సమాధానం

(B) పాలన ఎనిమిదో సంవత్సరంలో. దేవానాంపియ పియదస్సి పాలన ఎనిమిదేళ్లు పూర్తయినప్పుడు కళింగ జయించబడిందని 13వ ప్రధాన శిలాశాసనం చెబుతుంది; దీన్ని క్యాలెండర్‌లో సుమారు 261/260 BCE కి చేరుస్తారు. పదమూడో సంవత్సరం ధమ్మ మహామాత్తుల నియామకానికి సంబంధించినది, అది 5వ శాసనంలో ఉంది. పదో సంవత్సరం కాందహార్ ద్విభాషా శాసనం నాటిది.

5. అశోకుడి పేరు నేరుగా కనిపించి, దేవానాంపియ పియదస్సి అశోకుడేనని మొదట నిర్ధారించిన శాసనం ఎక్కడ దొరికింది? (A) ఎర్రగుడి (B) సన్నతి (C) మస్కి (D) గిర్నార్

సమాధానం

(C) మస్కి. ఎక్కువ అశోక శాసనాల్లో రాజు పేరు ఉండదు, “దేవానాంపియ”, “పియదస్సి” అనే బిరుదులే ఉంటాయి. కర్ణాటకలోని రాయచూరు జిల్లా మస్కిలో 1915 లో సి. బీడన్ కనుగొన్న చిన్న శిలాశాసనంలో మొదటిసారి “అశోక” అనే పేరు కనిపించడంతో ఈ బిరుదులు అశోకుడివేనని నిర్ధారణ అయింది. గిర్నార్, ఎర్రగుడిలో 14 ప్రధాన శిలాశాసనాలు ఉన్నా వాటిలో ఈ గుర్తింపు రాలేదు. గుజర్రా శాసనంలో కూడా పేరు ఉంది, కానీ మొదట దొరికినది మస్కి.

6. ధమ్మ మహామాత్తుల నియామకం గురించి చెప్పే అశోకుడి ప్రధాన శిలాశాసనం ఏది? (A) 5వ శాసనం (B) 2వ శాసనం (C) 12వ శాసనం (D) 6వ శాసనం

సమాధానం

(A) 5వ శాసనం. ధమ్మ సందేశాన్ని ప్రచారం చేయడానికి అశోకుడు ధమ్మ మహామాత్తులు అనే ప్రత్యేక అధికారులను నియమించాడు; పట్టాభిషేకం జరిగిన 13వ సంవత్సరంలో ఈ నియామకం జరిగిందని 5వ ప్రధాన శిలాశాసనం చెబుతుంది. 6వ శాసనం ప్రజల విషయాలు ఎప్పుడైనా తెలియజేసే పటివేదకుల గురించి, కాబట్టి అది దీనికి దగ్గరి తప్పు ఆప్షన్. 2వ శాసనం వైద్య సౌకర్యాల గురించి, 12వ శాసనం అన్ని మతశాఖలను గౌరవించడం గురించి చెబుతాయి.

7. NCERT ప్రకారం మౌర్య సామ్రాజ్యంలోని ఐదు రాజకీయ కేంద్రాల్లో బంగారు గనులతో ముడిపడిన రాష్ట్ర కేంద్రం ఏది? (A) తోసలి (B) ఉజ్జయిని (C) తక్షశిల (D) సువర్ణగిరి

సమాధానం

(D) సువర్ణగిరి. పాటలీపుత్రం రాజధాని కాగా తక్షశిల, ఉజ్జయిని, తోసలి, సువర్ణగిరి రాష్ట్ర కేంద్రాలు; ఈ ఐదూ అశోక శాసనాల్లో కనిపిస్తాయి. “సువర్ణగిరి” అంటే బంగారు కొండ; కర్ణాటక బంగారు గనుల కోసం ఇది ముఖ్యమై ఉండవచ్చని NCERT చెబుతుంది. తక్షశిల, ఉజ్జయినిలను దూర ప్రాంత వాణిజ్య మార్గాల కోసం ఎంచుకున్నారు, కాబట్టి వాటి ప్రాధాన్యం గనులది కాదు.

8. మెగస్తనీస్ వివరించిన సైనిక సంఘంలో రెండో ఉపసంఘం బాధ్యత ఏది? (A) నౌకాదళ నిర్వహణ (B) రవాణా, సరఫరాల ఏర్పాటు (C) రథాల నిర్వహణ (D) ఏనుగుల దళం నిర్వహణ

సమాధానం

(B) రవాణా, సరఫరాల ఏర్పాటు. మెగస్తనీస్ ప్రకారం సైనిక వ్యవహారాలను ఆరు ఉపసంఘాలు ఉన్న ఒక సంఘం చూసుకునేది: నౌకాదళం, రవాణా-సరఫరాలు, కాల్బలం, అశ్వాలు, రథాలు, ఏనుగులు. రెండో ఉపసంఘం పనులు విభిన్నమైనవని NCERT చెబుతుంది: పరికరాల కోసం ఎద్దుల బండ్లు, సైనికులకు ఆహారం, జంతువులకు మేత సమకూర్చడం, సైనికుల సేవకు సేవకులను, కళాకారులను నియమించడం. నౌకాదళం మొదటి ఉపసంఘం బాధ్యత.

9. ASI ప్రచురణ ప్రకారం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో అశోకుడి ప్రధాన శిలాశాసనాలు ఉన్న ఎర్రగుడి ఏ జిల్లాలో ఉంది? (A) గుంటూరు (B) కర్నూలు (C) అనంతపురం (D) కడప

సమాధానం

(B) కర్నూలు. ఎపిగ్రాఫియా ఇండికాలో డి.సి. సర్కార్ ప్రకారం ఎర్రగుడి కర్నూలు జిల్లా పత్తికొండ తాలూకాలో ఉంది; 1928 చివరలో ఎ. ఘోష్ ఆరు బండరాళ్లపై ఈ శాసనాలను కనుగొన్నాడు. కొన్ని ఆధారాలు (ఉదా. వికీపీడియా పట్టికలు) దీన్ని అనంతపురం జిల్లా గుత్తి దగ్గర చూపుతాయి; అందుకే ప్రశ్న “ASI ప్రచురణ ప్రకారం” అని అడిగింది, ఆ ప్రకారం జవాబు కర్నూలు. పరీక్షలో ఆప్షన్లలో కర్నూలు, అనంతపురం రెండూ ఉంటే ప్రశ్న ఏ ఆధారాన్ని అనుసరించిందో జాగ్రత్తగా చూడండి. అమరావతిలో దొరికింది అశోక శాసనం ఉన్న విరిగిన స్తంభం, శిలాశాసనాలు కాదు.

10. అశోకుడి ప్రధాన శిలాశాసనాల్లో 13వ శాసనం స్థానంలో ప్రత్యేక శాసనం ఉన్న సన్నతి ఏ రాష్ట్రంలో ఉంది? (A) తెలంగాణ (B) ఆంధ్రప్రదేశ్ (C) కర్ణాటక (D) ఒడిశా

సమాధానం

(C) కర్ణాటక. సన్నతి కర్ణాటకలోని కలబురగి (గుల్బర్గా) జిల్లాలో ఉంది; ఇక్కడ 12, 14 ప్రధాన శాసనాలతో పాటు 13వ శాసనం స్థానంలో ప్రత్యేక శాసనం ఉంది. ఇది తెలంగాణలో కాదు. ఒడిశాలోని ధౌలి, జౌగడలో కూడా 13వ శాసనం లేదు, అక్కడ ప్రత్యేక కళింగ శాసనాలు ఉన్నాయి. కాబట్టి “13వ శాసనం లేని చోటు” అనే ఆధారంతోనే ఒడిశాను ఎంచుకోకండి.

11. అశోక బ్రాహ్మీ లిపిని 1838 లో చదివిన జేమ్స్ ప్రిన్సెప్ ఏ హోదాలో పనిచేశాడు? (A) ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ టంకశాల అధికారి (B) భూగర్భ సర్వే సంస్థ అధికారి (C) బంగారు గనుల కంపెనీ ఇంజనీర్ (D) ఆసియాటిక్ సొసైటీ స్థాపకుడు

సమాధానం

(A) ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ టంకశాల అధికారి. NCERT ప్రకారం జేమ్స్ ప్రిన్సెప్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ టంకశాలలో అధికారి; అతడు బ్రాహ్మీ, ఖరోష్ఠి లిపులను చదివి, ఎక్కువ శాసనాల్లో “పియదస్సి” అనే రాజు ఉన్నాడని గుర్తించాడు. భూగర్భ సర్వే అధికారి ఎ. ఘోష్ ఎర్రగుడి శాసనాలను కనుగొన్నవాడు. బంగారు గనుల ఇంజనీర్ సి. బీడన్ మస్కి శాసనాన్ని కనుగొన్నవాడు.

12. చివరి మౌర్య రాజు బృహద్రథుడిని చంపి మౌర్య పాలనను ముగించినది ఎవరు? (A) రుద్రదాముడు (B) పుష్యగుప్తుడు (C) దశరథుడు (D) పుష్యమిత్ర శుంగుడు

సమాధానం

(D) పుష్యమిత్ర శుంగుడు. చివరి మౌర్య రాజు బృహద్రథుడిని (187-185 BCE) అతని సేనాని పుష్యమిత్ర శుంగుడు చంపాడు; NCERT సామ్రాజ్య ముగింపును c. 185 BCE గా చూపుతుంది. పేర్లు దగ్గరగా ఉండటం వల్ల పుష్యగుప్తుడితో కలిపేస్తారు, కానీ పుష్యగుప్తుడు చంద్రగుప్తుడి కాలంలో సుదర్శన సరస్సు నిర్మించిన గవర్నర్. దశరథుడు అశోకుడి వారసుడు, రుద్రదాముడు సుదర్శన సరస్సును ప్రస్తావించిన జునాగఢ్ శాసనం వేయించిన తర్వాతి కాలపు రాజు.

FAQ

మౌర్య సామ్రాజ్య స్థాపకుడు ఎవరు?

చంద్రగుప్త మౌర్యుడు. NCERT ప్రకారం అతడు c. 321 BCE లో సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించి, వాయవ్యంలో అఫ్గానిస్తాన్, బలూచిస్తాన్ వరకు అధికారాన్ని విస్తరించాడు.

అశోకుడి పేరు నేరుగా కనిపించిన మొదటి శాసనం ఏది?

కర్ణాటకలోని రాయచూరు జిల్లా మస్కి చిన్న శిలాశాసనం. దీన్ని 1915 లో సి. బీడన్ కనుగొన్నాడు. దేవానాంపియ, అశోకుడు ఒకరేనని ఇది నిర్ధారించింది.

కళింగ యుద్ధం గురించి ఏ శాసనం చెబుతుంది?

13వ ప్రధాన శిలాశాసనం. పాలన ఎనిమిదో సంవత్సరంలో కళింగను జయించానని, లక్షన్నర మందిని తరలించారని, లక్ష మంది చనిపోయారని అశోకుడు అందులో పశ్చాత్తాపం చెప్పాడు.

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో అశోకుడి శాసనాలు ఎక్కడ ఉన్నాయి?

ఎర్రగుడిలో ప్రధాన, చిన్న శిలాశాసనాలు రెండూ ఉన్నాయి; ఎపిగ్రాఫియా ఇండికా దీన్ని కర్నూలు జిల్లాలో చూపగా, కొన్ని ఆధారాలు అనంతపురం జిల్లా గుత్తి దగ్గర చూపుతాయి. రాజుల మందగిరిలో చిన్న శిలాశాసనం ఉంది. అమరావతి స్తూపం దగ్గర అశోకుడి శాసనం ఉన్న విరిగిన స్తంభం దొరికింది.

మౌర్య సామ్రాజ్యం ఎలా ముగిసింది?

చివరి రాజు బృహద్రథుడిని అతని సేనాని పుష్యమిత్ర శుంగుడు c. 185 BCE లో చంపాడు. NCERT కూడా సామ్రాజ్య ముగింపును c. 185 BCE గా చూపుతుంది.

Sources

• NCERT Class 12 Themes in Indian History Part I, Theme 2: Kings, Farmers and Towns
• APCRDA, Government of Andhra Pradesh: History of Amaravati
• APPSC Brief Notification No. 37/2026, Group-II Services
• Epigraphia Indica Vol. 32 (ASI): D. C. Sircar on the Erragudi inscriptions
• Major Rock Edicts (Wikipedia)
• Edicts of Ashoka (Wikipedia)
• Maski (Wikipedia)
• Maurya Empire (Wikipedia)
• Chandragupta Maurya (Wikipedia)
• Ashoka (Wikipedia)