1953 లో ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడటానికి దారితీసిన సంఘటనలు ఏమిటి?

మద్రాసు రాష్ట్రంలోని తెలుగు ప్రాంతాలను వేరు చేయాలనే ఆంధ్రోద్యమం 1913 నుంచి నడిచినా, స్వాతంత్ర్యం తర్వాత కేంద్ర నాయకత్వం దార్ కమిషన్, JVP కమిటీల ద్వారా భాషా రాష్ట్రాలను వాయిదా వేసింది. పొట్టి శ్రీరాములు 19 అక్టోబర్ 1952 న మొదలుపెట్టిన ఆమరణ దీక్షలో 15 డిసెంబర్ 1952 న మరణించడంతో ఆంధ్రలో తీవ్ర ఆందోళన చెలరేగింది; డిసెంబర్ 1952 లోనే ప్రధాని నెహ్రూ ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఏర్పాటును ప్రకటించారు. వాంఛూ నివేదిక, ఆంధ్ర రాష్ట్ర చట్టం, 1953 తర్వాత 1 అక్టోబర్ 1953 న 11 జిల్లాలతో, కర్నూలు రాజధానిగా ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడింది.

ఈ వ్యాసంలోని సంఘటనలు, తేదీలు ప్రధానంగా NCERT 12వ తరగతి ‘స్వాతంత్ర్యానంతర భారత రాజకీయాలు’ మొదటి అధ్యాయం, నెహ్రూ స్మారక నిధి నిర్వహించే నెహ్రూ ఆర్కైవ్‌లోని అసలు పత్రాల నుంచి తీసుకున్నవి: 19 డిసెంబర్ 1952 పార్లమెంట్ ప్రకటన, 15 మార్చి 1953 క్యాబినెట్ నోట్, 25 మార్చి 1953 ప్రకటన.

పరీక్షల్లో ఈ అంశం

APPSC

• APPSC గ్రూప్-2 నోటిఫికేషన్ నం. 37/2026 మెయిన్స్ పేపర్-I సెక్షన్ A (ఆంధ్రప్రదేశ్ సామాజిక, సాంస్కృతిక చరిత్ర, 75 మార్కులు) లోని నాలుగో యూనిట్‌లో “1953 ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఏర్పాటుకు దారితీసిన సంఘటనలు” అనే లైన్ నేరుగా ఉంది.
• అదే యూనిట్‌లో ఆంధ్ర మహాసభల పాత్ర, ప్రముఖ నాయకులు, పత్రికల పాత్ర కూడా ఉన్నాయి. ఐదో యూనిట్ విశాలాంధ్ర మహాసభ, రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ సంఘం, పెద్దమనుషుల ఒప్పందంతో మొదలవుతుంది. ఈ పరీక్ష విధానం APPSC గ్రూప్-2 పరీక్ష విధానం వ్యాసంలో వివరంగా ఉంది.

TSPSC

• TSPSC గ్రూప్-2 సిలబస్ పేపర్-IV (తెలంగాణ ఉద్యమం, రాష్ట్ర అవతరణ) లో “1953 లో ఫజల్ అలీ నేతృత్వంలో SRC ఏర్పాటుకు కారణాలు”, “1956 ఆంధ్రప్రదేశ్ అవతరణ, పెద్దమనుషుల ఒప్పందం” ఉన్నాయి.
• SRC ఏర్పాటుకు కారణాల్లో ఆంధ్ర రాష్ట్ర అవతరణే మొదటిది కాబట్టి, తెలంగాణ అభ్యర్థులకు కూడా ఈ నేపథ్యం తప్పనిసరి. పేపర్ల వారీ విభజన కోసం TSPSC గ్రూప్-2 పరీక్ష విధానం చూడండి.

ఆంధ్రోద్యమం పుట్టుక (1913-1937)

మద్రాసు ప్రావిన్సులో తెలుగు ప్రాంతాలు

• బ్రిటిష్ పాలనలో రాష్ట్రాల సరిహద్దులు పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం లేదా ఆక్రమించిన భూభాగాల ఆధారంగా గీశారు. భాషను పట్టించుకోలేదు.
• ఇప్పటి తమిళనాడు, ఆంధ్రప్రదేశ్, కేరళ, కర్ణాటకలోని కొన్ని ప్రాంతాలన్నీ పాత మద్రాసు ప్రావిన్సులోనే ఉండేవి. బ్రిటిష్ వారు గీసిన ఈ సరిహద్దులు కృత్రిమమైనవని జాతీయోద్యమం భావించింది అని NCERT చెబుతుంది.

బాపట్ల ఆంధ్ర మహాసభ, 1913

• మొదటి ఆంధ్ర మహాసభ 26 మే 1913 న బాపట్లలో జరిగింది. దాదాపు 800 మంది ప్రతినిధులు హాజరయ్యారని డెక్కన్ క్రానికల్ కథనం చెబుతుంది.
• కొండా వెంకటప్పయ్య, భోగరాజు పట్టాభి సీతారామయ్య, పింగళి వెంకయ్య వంటి నాయకులు ఈ సభలో పాల్గొన్నారు. తెలుగువారికి ప్రత్యేక ప్రావిన్సు కావాలనే డిమాండ్‌కు ఈ సభ ఊపునిచ్చింది.

కాంగ్రెస్ గుర్తింపు

• 1913 నుంచే ఆంధ్రను ప్రత్యేక భాషా ప్రావిన్సుగా గుర్తించాలనే ఉద్యమం ఉందని, 1915 కలకత్తా కాంగ్రెస్ దానిని ప్రత్యేక కాంగ్రెస్ సర్కిల్‌గా గుర్తించిందని JVP కమిటీ నివేదిక ముసాయిదా ఫుట్‌నోట్ చెబుతుంది. కొన్ని పుస్తకాలు ఆంధ్ర ప్రాంతీయ కాంగ్రెస్ ఏర్పాటుకు వేరే సంవత్సరం ఇస్తాయి; ఇక్కడ ఆర్కైవ్ తేదీనే పాటించాం.
• 1920 నాగ్‌పూర్ సమావేశం తర్వాత కాంగ్రెస్ తన సొంత ప్రాంతీయ కమిటీలను భాషా ప్రాతిపదికన ఏర్పాటు చేసుకుంది అని NCERT చెబుతుంది.

శ్రీబాగ్ ఒడంబడిక, 1937

• కోస్తా జిల్లాల కంటే వెనుకబడతామనే భయం రాయలసీమ నాయకుల్లో ఉండేది. ఆ భయం తీర్చడానికి నవంబర్ 1937 లో కోస్తా, రాయలసీమ నాయకుల మధ్య శ్రీబాగ్ ఒడంబడిక కుదిరింది.
• దీనిని పట్టాభి సీతారామయ్య రూపొందించారు; ఆంధ్ర ప్రదేశ్ కాంగ్రెస్ కమిటీ డిసెంబర్ 1937 లో ఆమోదించింది.
• ప్రధాన షరతు: భవిష్యత్ ఆంధ్ర రాష్ట్రం రాజధాని లేదా హైకోర్టులో ఒకటి రాయలసీమ పట్టణంలో ఉండాలి. 1953 లో కర్నూలు రాజధాని కావడానికి ఈ ఒడంబడిక నేపథ్యం ఉంది.

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత వాయిదా

కేంద్రం వెనకడుగుకు కారణాలు

• దేశ విభజన జ్ఞాపకాలు తాజాగా ఉండటంతో భాషా రాష్ట్రాలు దేశాన్ని ముక్కలు చేస్తాయేమో అని నాయకులు భయపడ్డారు. సంస్థానాల భవిష్యత్తు కూడా అప్పటికి తేలలేదు.
• ఆర్థిక, సామాజిక సవాళ్ల నుంచి దృష్టి మళ్లుతుందనే కారణంతో కేంద్ర నాయకత్వం ఈ అంశాన్ని వాయిదా వేసింది అని NCERT వివరిస్తుంది.

దార్ కమిషన్, 1948

• రాజ్యాంగ పరిషత్ అధ్యక్షుడు 16 జూన్ 1948 న ఎస్.కె. దార్ అధ్యక్షతన భాషా ప్రయుక్త ప్రావిన్సుల కమిషన్‌ను నియమించారు. ఆంధ్ర, కర్ణాటక, కేరళ, మహారాష్ట్ర ప్రావిన్సుల ఏర్పాటును పరిశీలించడం దీని పని.
• ఈ కమిషన్ తన నివేదికను కాంగ్రెస్ జైపూర్ సమావేశానికి ముందు సమర్పించింది. అది అనుకూల, ప్రతికూల వాదనలు రెండింటినీ నమోదు చేసినా, కొత్త ప్రావిన్సులు వెంటనే ఏర్పడలేదు.

JVP కమిటీ, 1949

• దార్ నివేదిక తర్వాత జైపూర్ కాంగ్రెస్ జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ, వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్, పట్టాభి సీతారామయ్యలతో కమిటీ వేసింది. మూడు పేర్ల మొదటి అక్షరాలతో దీనిని JVP కమిటీ అంటారు.
• ఈ కమిటీ నివేదికకు నెహ్రూ రాసిన ముసాయిదా 26 మార్చి 1949 నాటిది.
• ప్రావిన్సుల సంఖ్య పెరిగితే కొత్త ప్రావిన్సులపై తీవ్రమైన ఆర్థిక భారం పడుతుందని, పరిపాలనా నాణ్యత దెబ్బతినవచ్చని కూడా కమిటీ హెచ్చరించింది.
• ఇతర డిమాండ్ల కంటే ఆంధ్ర డిమాండ్‌కు ఎక్కువ ఏకాభిప్రాయం ఉందని కమిటీ ఒప్పుకుంది. కానీ ఆంధ్ర ప్రావిన్సు కావాలంటే మద్రాసు నగరంపై వాదన వదులుకోవాలని, మిగతా మద్రాసు ప్రాంతాల అంగీకారం ఉండాలని షరతు పెట్టింది.

ఉద్యమం ఉధృతం

• కేంద్రం ఊగిసలాట వల్లే ఉద్యమం బలపడిందని NCERT చెబుతుంది. తెలుగు ప్రాంతాలను మద్రాసు నుంచి వేరు చేయాలనే ఈ ఉద్యమాన్ని NCERT “విశాలాంధ్ర ఉద్యమం” అని పిలుస్తుంది.
• ఆంధ్ర ప్రాంతంలోని దాదాపు అన్ని రాజకీయ శక్తులు మద్రాసు ప్రావిన్సు భాషా పునర్వ్యవస్థీకరణకు అనుకూలంగా నిలిచాయి.

పొట్టి శ్రీరాములు బలిదానం (1952)

ఆయన నేపథ్యం

• పొట్టి శ్రీరాములు (1901-1952) గాంధేయవాది, కాంగ్రెస్ నాయకుడు. ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో పాల్గొనడానికి ప్రభుత్వ ఉద్యోగం వదిలేశారు; వ్యక్తి సత్యాగ్రహంలోనూ పాల్గొన్నారు.
• మద్రాసు ప్రావిన్సు ఆలయాల్లో దళితులకు ప్రవేశం కల్పించాలని 1946 లో దీక్ష చేశారు.

ఆమరణ దీక్ష, మరణం

• ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రం కోసం 19 అక్టోబర్ 1952 న ఆమరణ నిరాహార దీక్ష ప్రారంభించారు. NCERT ప్రకారం 56 రోజుల తర్వాత, 15 డిసెంబర్ 1952 న దీక్షలోనే మరణించారు.
• ఆయన 15 డిసెంబర్ అర్ధరాత్రి, అంటే 16 డిసెంబర్ తెల్లవారుజామున మరణించారని కొన్ని ఆధారాలు చెబుతాయి. పరీక్షలో NCERT చెప్పిన 15 డిసెంబర్ 1952, 56 రోజులు సురక్షితం.

మరణం తర్వాత

• ఆంధ్ర ప్రాంతంలో తీవ్ర అశాంతి చెలరేగింది; ప్రజలు పెద్ద ఎత్తున వీధుల్లోకి వచ్చారు. పోలీసు కాల్పుల్లో పలువురు గాయపడ్డారు, కొందరు ప్రాణాలు కోల్పోయారు.
• నిరసనగా మద్రాసులో పలువురు శాసనసభ్యులు రాజీనామా చేశారు. ఈ ఒత్తిడితో డిసెంబర్ 1952 లోనే ప్రధాని ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఏర్పాటును ప్రకటించారు.

నెహ్రూ ప్రకటన, వాంఛూ నివేదిక (డిసెంబర్ 1952 - మార్చి 1953)

19 డిసెంబర్ 1952 ప్రకటన

• 9 డిసెంబర్ 1952 న రాజ్యసభలో (కౌన్సిల్ ఆఫ్ స్టేట్స్) చేసిన ప్రకటనకు కొనసాగింపుగా నెహ్రూ 19 డిసెంబర్ 1952 న లోక్‌సభలో కీలక ప్రకటన చేశారు.
• మద్రాసు రాష్ట్రంలోని తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతాలతో, మద్రాసు నగరం లేకుండా, ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పాటు చేస్తామని ప్రభుత్వం నిర్ణయించింది. ఇది రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 3 ప్రకారం జరుగుతుందని ప్రకటన స్పష్టం చేసింది; ఈ ఆర్టికల్ గురించి ముఖ్యమైన రాజ్యాంగ ఆర్టికల్స్ వ్యాసంలో ఉంది.

జస్టిస్ కె.ఎన్. వాంఛూ

• కొత్త రాష్ట్రం ఏర్పాటు వల్ల వచ్చే ఆర్థిక, ఇతర సమస్యలపై నివేదిక ఇవ్వడానికి రాజస్థాన్ హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి జస్టిస్ కె.ఎన్. వాంఛూను నియమించారు. ఆయన తర్వాత భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి అయ్యారు.
• వాంఛూ ఒక నెల మద్రాసు రాష్ట్రంలో ఉండి, ఆంధ్ర ప్రాంతంలో పర్యటించారు; ఐదు వేల వినతిపత్రాలు అందుకున్నారు. 7 ఫిబ్రవరి 1953 న నివేదిక సమర్పించారు.
• కొత్త రాష్ట్రం ఏర్పాటు వల్ల వచ్చే ఆర్థిక, ఇతర పరిణామాలే ఈ నివేదిక పరిధి. రాష్ట్రం ఏర్పాటు చేయాలా వద్దా అనేది ఆయనకు అప్పగించిన ప్రశ్న కాదు; ఆ నిర్ణయం అప్పటికే జరిగిపోయింది.

15 మార్చి 1953 క్యాబినెట్ నోట్

• కొత్త రాష్ట్రానికి 1 అక్టోబర్ 1953 సరైన తేదీ అని నెహ్రూ రాసిన క్యాబినెట్ నోట్ సూచించింది. ఆర్థిక అర్ధ సంవత్సరం ఆ రోజుతో ముగియడమే దీనికి కారణం. చట్టాన్ని జూలై-ఆగస్టు 1953 పార్లమెంట్ సమావేశాల్లో తేవాలని కూడా నోట్ ఆశించింది.
• రాజధాని తాత్కాలికంగా కూడా మద్రాసు నగరంలో ఉండకూడదని, ఆంధ్ర శాసనసభ నిర్ణయించే వరకు వాల్తేరు లేదా విశాఖపట్నంలో ఉంచవచ్చని ఈ నోట్ ప్రతిపాదించింది. చివరికి ఈ ప్రతిపాదన అమలు కాలేదు.

25 మార్చి 1953 ప్రకటన: తుది రూపం

• ఆంధ్ర రాష్ట్రంలో 11 జిల్లాలు ఉంటాయి: శ్రీకాకుళం, విశాఖపట్నం, తూర్పు గోదావరి, పశ్చిమ గోదావరి, కృష్ణా, గుంటూరు, నెల్లూరు, కర్నూలు, అనంతపురం, కడప, చిత్తూరు. వీటికి బళ్లారి జిల్లాలోని కొంత భాగం కలుస్తుంది.
• రాజధాని ఎక్కడ ఉండాలో ఆంధ్ర ప్రజలే తమ శాసనసభ్యుల ద్వారా నిర్ణయించుకోవాలి; ఆ నిర్ణయం జూలై 1953 మొదట్లోగా కేంద్రానికి చెప్పాలి.
• శాసనసభ ఒకే సభగా ఉంటుంది; విధాన మండలి ఉండదు. మద్రాసు శాసనసభకు ఆంధ్ర ప్రాంతం నుంచి ఎన్నికైన సభ్యులే మొదటి ఆంధ్ర శాసనసభగా ఏర్పడతారు.
• ఆంధ్ర శాసనసభ నిర్ణయించే వరకు మద్రాసు హైకోర్టే ఆంధ్రకు కూడా హైకోర్టుగా పనిచేస్తుంది.
• బళ్లారి జిల్లాలోని పది తాలూకాల్లో మూడు తెలుగు తాలూకాలు ఆదోని, ఆలూరు, రాయదుర్గం ఆంధ్రకు వస్తాయి. హర్పనహళ్లి, హడగల్లి, హోస్పేట ఉత్తరం, హోస్పేట దక్షిణం, సండూరు, సిరుగుప్ప అనే ఆరు కన్నడ తాలూకాలు మైసూరు రాష్ట్రానికి వెళ్తాయి; బళ్లారి తాలూకా విషయం తర్వాత తేలుస్తారు.
• తుంగభద్ర ప్రాజెక్టును ఉమ్మడి నియంత్రణలో ఉంచాలని కూడా ఇదే ప్రకటన నిర్ణయించింది.

ఆంధ్ర రాష్ట్ర చట్టం, 1953 మరియు 1 అక్టోబర్ 1953

చట్టం

• పార్లమెంట్ సెప్టెంబర్ 1953 లో ఆంధ్ర రాష్ట్ర చట్టం, 1953 ను ఆమోదించింది; రాష్ట్రపతి 14 సెప్టెంబర్ 1953 న ఆమోదముద్ర వేశారు. ఇది 1 అక్టోబర్ 1953 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది.
• చట్టం పూర్తి పేరే దాని ఉద్దేశాన్ని చెబుతుంది: ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పాటు, మైసూరు రాష్ట్ర విస్తీర్ణం పెంపు, మద్రాసు రాష్ట్ర విస్తీర్ణం తగ్గింపు.
• ఈ చట్టం ఇప్పటికీ రాజ్యాంగంలో కనిపిస్తుంది. భారత రాజ్యాంగం మొదటి షెడ్యూల్ ఆంధ్రప్రదేశ్ భూభాగాన్ని వివరించేటప్పుడు ముందుగా “ఆంధ్ర రాష్ట్ర చట్టం, 1953 సెక్షన్ 3(1)” లోని భూభాగాలను, తర్వాత రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 1956 సెక్షన్ 3(1) ను పేర్కొంటుంది.

రాజధానిగా కర్నూలు

• రాజధాని నిర్ణయాన్ని మద్రాసు శాసనసభలోని ఆంధ్ర సభ్యులకే వదిలేశారు. జూన్ 1953 లో కాంగ్రెస్, PSP, KLP పార్టీలు ఏకగ్రీవంగా కర్నూలును ఎంచుకున్నాయని నెహ్రూ 23 నవంబర్ 1953 లేఖ చెబుతుంది.
• తర్వాత KLP వెనక్కి తగ్గినా, శాసనసభలో స్వల్ప మెజారిటీతో కర్నూలుకే అనుకూలంగా నిర్ణయం వచ్చింది. రాజధానిపై వివాదం రాష్ట్రం ఏర్పడిన తర్వాత కూడా కొనసాగింది.
• రాజధాని వివాదం గురించి రాసిన మరో లేఖలో నెహ్రూ ఈ సమస్య చరిత్ర శ్రీబాగ్ ఒడంబడిక నుంచి తనకు తెలుసని ప్రస్తావించారు.

అవతరణ

• 1 అక్టోబర్ 1953 న కర్నూలులో నెహ్రూ ఆంధ్ర రాష్ట్రాన్ని ప్రారంభించారు; ఆ రోజు ఆంధ్ర శాసనసభ్యులను ఉద్దేశించి ప్రసంగించారు. ఈ రెండు సందర్భాల ఫోటోలు నెహ్రూ ఆర్కైవ్ కర్నూలు పేజీ లో ఉన్నాయి.
• టంగుటూరి ప్రకాశం ఆంధ్ర రాష్ట్ర మొదటి ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. అదే రోజు ఆయన, సి.ఎం. త్రివేదిలతో నెహ్రూ ఉన్న ఫోటో నెహ్రూ ఆర్కైవ్ ప్రకాశం పేజీ లో ఉంది.
• కర్నూలు జిల్లా అధికారిక వెబ్‌సైట్ ప్రకారం కర్నూలు 1 అక్టోబర్ 1953 నుంచి 1 నవంబర్ 1956 వరకు రాజధానిగా ఉంది.

ఆంధ్ర రాష్ట్రం నుంచి ఆంధ్రప్రదేశ్ వరకు (1953-1956)

• ఆంధ్ర అవతరణ ఇతర ప్రాంతాల్లో భాషా రాష్ట్రాల పోరాటాలకు ఊపు ఇచ్చింది. ఆ ఒత్తిడితో కేంద్రం 1953 లోనే రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ సంఘాన్ని (SRC) నియమించిందని NCERT చెబుతుంది.
• డిసెంబర్ 1953 లో ఏర్పడిన ఈ సంఘంలో జస్టిస్ ఫజల్ అలీ, కె.ఎం. పణిక్కర్, హెచ్.ఎన్. కుంజ్రూ సభ్యులు. ఇది 30 సెప్టెంబర్ 1955 న నివేదిక ఇచ్చింది.
• తెలంగాణను వెంటనే ఆంధ్రలో కలపకుండా “హైదరాబాద్ రాష్ట్రం” గా కొనసాగించాలని, 1961 తర్వాత హైదరాబాద్ శాసనసభ మూడింట రెండు వంతుల మెజారిటీతో కోరితే విలీనం చేయవచ్చని SRC సూచించింది.
• ఈ సూచనకు భిన్నంగా 20 ఫిబ్రవరి 1956 న ఇరు ప్రాంతాల నాయకుల మధ్య పెద్దమనుషుల ఒప్పందం కుదిరింది. 1 నవంబర్ 1956 న ఆంధ్ర రాష్ట్రం, తెలంగాణ కలిసి ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడింది.
• రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 1956 ద్వారా 14 రాష్ట్రాలు, ఆరు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు ఏర్పడ్డాయి. 2014 లో ఆంధ్రప్రదేశ్ విభజన వేరే చట్టం కింద జరిగింది.

కాలక్రమ పట్టిక

సంవత్సరం / తేదీ	సంఘటన
26 మే 1913	బాపట్లలో మొదటి ఆంధ్ర మహాసభ
1915	కలకత్తా కాంగ్రెస్ ఆంధ్రను ప్రత్యేక కాంగ్రెస్ సర్కిల్‌గా గుర్తింపు (నెహ్రూ ఆర్కైవ్ ప్రకారం)
1920	నాగ్‌పూర్ కాంగ్రెస్ తర్వాత భాషా ప్రాతిపదికన కాంగ్రెస్ కమిటీలు
నవంబర్ 1937	శ్రీబాగ్ ఒడంబడిక
16 జూన్ 1948	ఎస్.కె. దార్ కమిషన్ నియామకం
26 మార్చి 1949	JVP కమిటీ నివేదిక ముసాయిదా
19 అక్టోబర్ 1952	పొట్టి శ్రీరాములు ఆమరణ దీక్ష ప్రారంభం
15 డిసెంబర్ 1952	శ్రీరాములు మరణం
19 డిసెంబర్ 1952	లోక్‌సభలో నెహ్రూ ప్రకటన; వాంఛూ నియామకం
7 ఫిబ్రవరి 1953	వాంఛూ నివేదిక
25 మార్చి 1953	11 జిల్లాలు, బళ్లారి, రాజధానిపై ప్రకటన
సెప్టెంబర్ 1953	ఆంధ్ర రాష్ట్ర చట్టం ఆమోదం
1 అక్టోబర్ 1953	కర్నూలు రాజధానిగా ఆంధ్ర రాష్ట్రం అవతరణ
డిసెంబర్ 1953	ఫజల్ అలీ సంఘం (SRC) ఏర్పాటు
30 సెప్టెంబర్ 1955	SRC నివేదిక
20 ఫిబ్రవరి 1956	పెద్దమనుషుల ఒప్పందం
1 నవంబర్ 1956	ఆంధ్రప్రదేశ్ అవతరణ

ఒక ఉదాహరణ: క్రమం ప్రశ్న సాధించే పద్ధతి

ప్రశ్న: “దార్ కమిషన్, వాంఛూ నివేదిక, శ్రీబాగ్ ఒడంబడిక, JVP కమిటీ - వీటిని కాలక్రమంలో అమర్చండి.”

• మొదట ప్రతి సంఘటనను దశాబ్దంలో పెట్టండి: శ్రీబాగ్ స్వాతంత్ర్యానికి ముందు (1937), దార్, JVP స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన వెంటనే (1948, 1949), వాంఛూ శ్రీరాములు మరణం తర్వాత (1953).
• దార్, JVP మధ్య క్రమం కోసం కారణ సంబంధం వాడండి: దార్ నివేదిక వచ్చాకే జైపూర్ కాంగ్రెస్ JVP కమిటీని వేసింది. కాబట్టి దార్ ముందు, JVP తర్వాత.
• సరైన క్రమం: శ్రీబాగ్ → దార్ → JVP → వాంఛూ. “ఎవరి వల్ల ఏది వచ్చింది” అని ఆలోచిస్తే తేదీలు మరిచిపోయినా క్రమం తప్పదు.
• ఇలాంటి కాలక్రమాలను ఒక పేజీలో రాసుకునే పద్ధతి పోటీ పరీక్షలకు షార్ట్ నోట్స్ వ్యాసంలో ఉంది.

తరచూ కలిగే గందరగోళాలు

• ఆంధ్ర రాష్ట్రం vs ఆంధ్రప్రదేశ్: 1 అక్టోబర్ 1953 న ఏర్పడింది ఆంధ్ర రాష్ట్రం (రాజధాని కర్నూలు). 1 నవంబర్ 1956 న ఏర్పడింది ఆంధ్రప్రదేశ్ (రాజధాని హైదరాబాద్).
• దార్ కమిషన్ vs JVP కమిటీ: దార్ కమిషన్‌ను రాజ్యాంగ పరిషత్ అధ్యక్షుడు నియమించారు; JVP కమిటీని కాంగ్రెస్ పార్టీ జైపూర్ సమావేశం వేసింది. రెండిటి తర్వాత కూడా కొత్త భాషా ప్రావిన్సులు వెంటనే ఏర్పడలేదు.
• వాంఛూ, ఫజల్ అలీ తేడా: వాంఛూ ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఏర్పాటు ఆర్థిక అంశాలను మాత్రమే పరిశీలించారు. ఫజల్ అలీ సంఘం దేశమంతటా రాష్ట్రాల సరిహద్దులను పరిశీలించింది.
• నెహ్రూ ప్రకటన తేదీ: శ్రీరాములు మరణం 15 డిసెంబర్ 1952; లోక్‌సభ ప్రకటన 19 డిసెంబర్ 1952. రెండూ ఒకే నెలలో కావడంతో తారుమారు చేయకండి.
• ఆంధ్ర మహాసభ vs విశాలాంధ్ర మహాసభ: APPSC సిలబస్ ఆంధ్ర మహాసభలను 1953 యూనిట్‌లో, విశాలాంధ్ర మహాసభను 1956 ఆంధ్రప్రదేశ్ అవతరణ యూనిట్‌లో వేరుగా పెట్టింది. కానీ NCERT మద్రాసు నుంచి వేరు కావాలనే 1952 నాటి ఉద్యమాన్నే “విశాలాంధ్ర ఉద్యమం” అని పిలుస్తుంది. ప్రశ్నలో ఏ దశ గురించి అడుగుతున్నారో సంవత్సరం చూసి నిర్ణయించండి.

నా అభిప్రాయం, ఈ వ్యాసం పరిమితి

నా అభిప్రాయం: చాలా మంది అభ్యర్థులు ఈ అంశాన్ని “శ్రీరాములు దీక్ష, 1 అక్టోబర్ 1953, కర్నూలు” అనే మూడు వాస్తవాలకే పరిమితం చేస్తారు. అది సరిపోదు. 1953 నాటి ప్రభుత్వ పత్రాలు చదివితే బళ్లారి తాలూకాల పంపకం, తుంగభద్ర ఉమ్మడి నిర్వహణ, మద్రాసు నగరం వదులుకోవడం, రాజధాని వివాదం వంటి చిక్కులే అసలు చరిత్ర అని అర్థమవుతుంది. గ్రూప్-1 వ్యాసరూప ప్రశ్నల్లో మార్కులు వచ్చేది ఈ వివరాలకే.

పరిమితి: ఈ వ్యాసం ఆంధ్రోద్యమంలో పత్రికల పాత్ర, గ్రంథాలయ ఉద్యమం, ప్రతి నాయకుడి వ్యక్తిగత పాత్ర గురించి వివరంగా చెప్పదు. ఆంధ్ర రాష్ట్ర చట్టం, 1953 పూర్తి పాఠాన్ని ఇండియా కోడ్‌లో తెరవలేకపోయాం, కాబట్టి సెక్షన్ వారీ వివరాలు ఇవ్వలేదు. 1956 పెద్దమనుషుల ఒప్పందం షరతులు కూడా ఇక్కడ లేవు.

ఇలాంటి మరిన్ని చరిత్ర వ్యాసాలు భారత చరిత్ర విభాగం లో ఉన్నాయి.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. మద్రాసు ప్రావిన్సులోని తెలుగువారికి ప్రత్యేక ప్రావిన్సు కావాలనే డిమాండ్‌కు ఊపునిచ్చిన మొదటి ఆంధ్ర మహాసభ ఎప్పుడు, ఎక్కడ జరిగింది? (A) 1915 లో కలకత్తాలో (B) 1920 లో నాగ్‌పూర్‌లో (C) 1913 లో బాపట్లలో (D) 1913 లో కర్నూలులో

సమాధానం

(C) 1913 లో బాపట్లలో. మొదటి ఆంధ్ర మహాసభ 26 మే 1913 న బాపట్లలో జరిగింది; దాదాపు 800 మంది ప్రతినిధులు హాజరయ్యారు. కొండా వెంకటప్పయ్య, భోగరాజు పట్టాభి సీతారామయ్య, పింగళి వెంకయ్య వంటి నాయకులు ఇందులో పాల్గొన్నారు. 1915 కలకత్తా కాంగ్రెస్ ఆంధ్రను ప్రత్యేక కాంగ్రెస్ సర్కిల్‌గా గుర్తించగా, 1920 నాగ్‌పూర్ సమావేశం తర్వాత కాంగ్రెస్ భాషా ప్రాతిపదికన ప్రాంతీయ కమిటీలు ఏర్పాటు చేసుకుంది. ఇవి మహాసభ తర్వాత వచ్చిన కాంగ్రెస్ నిర్ణయాలు, ఆంధ్ర మహాసభలు కావు. కర్నూలు ప్రాముఖ్యం 1953 లో రాజధానిగా మాత్రమే.

2. 1953 లో కర్నూలు ఆంధ్ర రాష్ట్ర రాజధాని కావడానికి నేపథ్యంగా నిలిచిన శ్రీబాగ్ ఒడంబడిక ప్రధాన షరతు ఏమిటి? (A) రాజధాని లేదా హైకోర్టులో ఒకటి రాయలసీమ పట్టణంలో ఉండాలి (B) రాజధాని, హైకోర్టు రెండూ రాయలసీమ పట్టణంలోనే ఉండాలి (C) రాజధాని కోస్తాలో, హైకోర్టు మద్రాసు నగరంలో ఉండాలి (D) రాజధాని ఎక్కడ ఉండాలో కేంద్ర ప్రభుత్వమే నిర్ణయించాలి

సమాధానం

(A) రాజధాని లేదా హైకోర్టులో ఒకటి రాయలసీమ పట్టణంలో ఉండాలి. కోస్తా జిల్లాల కంటే వెనుకబడతామనే భయం రాయలసీమ నాయకుల్లో ఉండేది; దాన్ని తీర్చడానికి నవంబర్ 1937 లో కోస్తా, రాయలసీమ నాయకుల మధ్య శ్రీబాగ్ ఒడంబడిక కుదిరింది. దీని ప్రధాన షరతు భవిష్యత్ ఆంధ్ర రాష్ట్రం రాజధాని లేదా హైకోర్టులో ఒకటి రాయలసీమ పట్టణంలో ఉండాలనేది; “రెండూ” కాదు, “ఒకటి” అనే తేడానే ఇక్కడ కీలకం. ఈ ఒడంబడికను పట్టాభి సీతారామయ్య రూపొందించారు, ఆంధ్ర ప్రదేశ్ కాంగ్రెస్ కమిటీ డిసెంబర్ 1937 లో ఆమోదించింది. రాజధాని వివాదంపై రాసిన లేఖలో నెహ్రూ కూడా ఈ సమస్య చరిత్ర శ్రీబాగ్ నుంచే తనకు తెలుసని ప్రస్తావించారు.

3. భాషా ప్రయుక్త ప్రావిన్సుల అంశంపై ఏర్పడిన దార్ కమిషన్, JVP కమిటీల మధ్య ఉన్న సరైన తేడా ఏది? (A) దార్ కమిషన్‌ను కాంగ్రెస్ వేయగా, JVP కమిటీని రాజ్యాంగ పరిషత్ అధ్యక్షుడు నియమించారు (B) దార్ కమిషన్ ఆంధ్రకు మాత్రమే పరిమితం కాగా, JVP కమిటీ అన్ని ప్రావిన్సులను పరిశీలించింది (C) దార్ కమిషన్ 1949 లో ఏర్పడగా, JVP కమిటీ అంతకుముందు 1948 లో ఏర్పడింది (D) దార్ కమిషన్‌ను రాజ్యాంగ పరిషత్ అధ్యక్షుడు నియమించగా, JVP కమిటీని కాంగ్రెస్ వేసింది

సమాధానం

(D) దార్ కమిషన్‌ను రాజ్యాంగ పరిషత్ అధ్యక్షుడు నియమించగా, JVP కమిటీని కాంగ్రెస్ వేసింది. రాజ్యాంగ పరిషత్ అధ్యక్షుడు 16 జూన్ 1948 న ఎస్.కె. దార్ అధ్యక్షతన భాషా ప్రయుక్త ప్రావిన్సుల కమిషన్‌ను నియమించారు; ఆంధ్ర, కర్ణాటక, కేరళ, మహారాష్ట్ర ప్రావిన్సుల ఏర్పాటును పరిశీలించడం దాని పని. దార్ నివేదిక వచ్చాక కాంగ్రెస్ జైపూర్ సమావేశం నెహ్రూ, పటేల్, పట్టాభి సీతారామయ్యలతో JVP కమిటీ వేసింది; దాని నివేదిక ముసాయిదా 26 మార్చి 1949 నాటిది. అంటే ఒకటి రాజ్యాంగ పరిషత్ వైపు నుంచి, మరొకటి పార్టీ వైపు నుంచి వచ్చిన సంస్థ. దార్ కమిషన్ నాలుగు ప్రావిన్సులను పరిశీలించింది కాబట్టి ఆంధ్రకే పరిమితం కాదు; క్రమంలో కూడా దార్ ముందు, JVP తర్వాత.

4. ఇతర డిమాండ్ల కంటే ఆంధ్ర డిమాండ్‌కు ఎక్కువ ఏకాభిప్రాయం ఉందని ఒప్పుకుంటూనే JVP కమిటీ ఆంధ్ర ప్రావిన్సుకు పెట్టిన షరతు ఏమిటి? (A) రాజధాని లేదా హైకోర్టు రాయలసీమలో ఉండేలా హామీ ఇవ్వాలి (B) మద్రాసు నగరంపై వాదన వదులుకుని, మిగతా ప్రాంతాల అంగీకారం పొందాలి (C) బళ్లారి జిల్లాలోని కన్నడ తాలూకాలను మైసూరుకు ఇవ్వడానికి ఒప్పుకోవాలి (D) తుంగభద్ర ప్రాజెక్టును ఉమ్మడి నియంత్రణలో ఉంచడానికి అంగీకరించాలి

సమాధానం

(B) మద్రాసు నగరంపై వాదన వదులుకుని, మిగతా ప్రాంతాల అంగీకారం పొందాలి. JVP కమిటీ ఆంధ్ర డిమాండ్‌కు ఎక్కువ ఏకాభిప్రాయం ఉందని ఒప్పుకుంది, కానీ ఆంధ్ర ప్రావిన్సు కావాలంటే మద్రాసు నగరంపై వాదన వదులుకోవాలని, మిగతా మద్రాసు ప్రాంతాల అంగీకారం ఉండాలని షరతు పెట్టింది. ప్రావిన్సుల సంఖ్య పెరిగితే కొత్త ప్రావిన్సులపై ఆర్థిక భారం పడుతుందని, పరిపాలనా నాణ్యత దెబ్బతినవచ్చని కూడా హెచ్చరించింది. తర్వాత 19 డిసెంబర్ 1952 ప్రకటన కూడా ఆంధ్రను మద్రాసు నగరం లేకుండానే ఏర్పాటు చేస్తామని చెప్పింది. రాయలసీమ షరతు శ్రీబాగ్ ఒడంబడికది; బళ్లారి, తుంగభద్ర నిర్ణయాలు 25 మార్చి 1953 ప్రకటనలోనివి.

5. స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన వెంటనే కేంద్ర నాయకత్వం భాషా రాష్ట్రాల ఏర్పాటును వాయిదా వేయడానికి NCERT చెప్పిన కారణం ఏది? (A) తెలుగు ప్రాంతాల్లో రాజకీయ శక్తుల మద్దతు లేకపోవడం (B) దేశ విభజన జ్ఞాపకాలతో దేశం ముక్కలవుతుందనే భయం (C) బ్రిటిష్ సరిహద్దులే సహజమైనవని నాయకులు భావించడం (D) రాష్ట్రాల ఏర్పాటుకు రాజ్యాంగంలో నిబంధన లేకపోవడం

సమాధానం

(B) దేశ విభజన జ్ఞాపకాలతో దేశం ముక్కలవుతుందనే భయం. NCERT ప్రకారం దేశ విభజన జ్ఞాపకాలు తాజాగా ఉండటంతో భాషా రాష్ట్రాలు దేశాన్ని ముక్కలు చేస్తాయేమో అని నాయకులు భయపడ్డారు; సంస్థానాల భవిష్యత్తు కూడా అప్పటికి తేలలేదు. ఆర్థిక, సామాజిక సవాళ్ల నుంచి దృష్టి మళ్లుతుందనే కారణం కూడా తోడైంది. నిజానికి ఆంధ్ర ప్రాంతంలోని దాదాపు అన్ని రాజకీయ శక్తులు భాషా పునర్వ్యవస్థీకరణకు అనుకూలంగా ఉన్నాయి, బ్రిటిష్ సరిహద్దులను జాతీయోద్యమం కృత్రిమమైనవిగా భావించింది. ఆంధ్ర ఏర్పాటు చివరికి రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 3 ప్రకారమే జరిగింది, కాబట్టి నిబంధన లేకపోవడం కారణం కాదు.

6. NCERT ప్రకారం పొట్టి శ్రీరాములు దీక్షలో మరణించిన తేదీ, ప్రధాని నెహ్రూ లోక్‌సభలో ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఏర్పాటు ప్రకటన చేసిన తేదీ వరుసగా ఏవి? (A) 15 డిసెంబర్ 1952; 19 డిసెంబర్ 1952 (B) 19 డిసెంబర్ 1952; 15 డిసెంబర్ 1952 (C) 19 అక్టోబర్ 1952; 15 డిసెంబర్ 1952 (D) 15 డిసెంబర్ 1952; 9 డిసెంబర్ 1952

సమాధానం

(A) 15 డిసెంబర్ 1952; 19 డిసెంబర్ 1952. పొట్టి శ్రీరాములు 19 అక్టోబర్ 1952 న ఆమరణ దీక్ష ప్రారంభించి, NCERT ప్రకారం 56 రోజుల తర్వాత 15 డిసెంబర్ 1952 న దీక్షలోనే మరణించారు. ఆయన మరణంతో ఆంధ్రలో చెలరేగిన అశాంతి, మద్రాసులో శాసనసభ్యుల రాజీనామాల ఒత్తిడితో నెహ్రూ 19 డిసెంబర్ 1952 న లోక్‌సభలో కీలక ప్రకటన చేశారు. 9 డిసెంబర్ 1952 న రాజ్యసభలో చేసిన ప్రకటనకు ఇది కొనసాగింపు; ఆ తేదీ మరణానికి ముందే వస్తుంది కాబట్టి లోక్‌సభ ప్రకటన తేదీ కాదు. 19 అక్టోబర్ దీక్ష ప్రారంభ తేదీ, మరణ తేదీ కాదు.

7. ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రం కోసం దీక్షకు ముందే, 1946 లో పొట్టి శ్రీరాములు దీక్ష చేసిన లక్ష్యం ఏమిటి? (A) మద్రాసు నగరాన్ని ఆంధ్ర ప్రాంతంలో కలపడం (B) రాయలసీమలో హైకోర్టు ఏర్పాటు చేయించడం (C) ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో అరెస్టైనవారిని విడిపించడం (D) మద్రాసు ప్రావిన్సు ఆలయాల్లో దళితులకు ప్రవేశం

సమాధానం

(D) మద్రాసు ప్రావిన్సు ఆలయాల్లో దళితులకు ప్రవేశం. పొట్టి శ్రీరాములు గాంధేయవాది, కాంగ్రెస్ నాయకుడు; ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో పాల్గొనడానికి ప్రభుత్వ ఉద్యోగం వదిలేశారు, వ్యక్తి సత్యాగ్రహంలోనూ పాల్గొన్నారు. 1946 లో మద్రాసు ప్రావిన్సు ఆలయాల్లో దళితులకు ప్రవేశం కల్పించాలని దీక్ష చేశారు. అంటే ప్రత్యేక రాష్ట్ర ఉద్యమానికి ముందే ఆయన సామాజిక సంస్కరణ కోసం దీక్షను ఆయుధంగా వాడారు. ఉప్పు సత్యాగ్రహం ఆయన పాల్గొన్న ఉద్యమమే కానీ ఈ దీక్ష లక్ష్యం కాదు; రాయలసీమ హైకోర్టు అంశం శ్రీబాగ్ ఒడంబడికకు చెందినది.

8. ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఏర్పాటుకు సంబంధించి జస్టిస్ కె.ఎన్. వాంఛూకు అప్పగించిన పని పరిధి ఏమిటి? (A) ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పాటు చేయాలా వద్దా అని సిఫారసు చేయడం (B) దేశమంతటా రాష్ట్రాల సరిహద్దులను పునఃపరిశీలించడం (C) కొత్త రాష్ట్రం వల్ల వచ్చే ఆర్థిక, ఇతర సమస్యలపై నివేదించడం (D) ఆంధ్ర రాష్ట్ర రాజధాని ఎక్కడ ఉండాలో తుది నిర్ణయం చేయడం

సమాధానం

(C) కొత్త రాష్ట్రం వల్ల వచ్చే ఆర్థిక, ఇతర సమస్యలపై నివేదించడం. రాజస్థాన్ హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి జస్టిస్ కె.ఎన్. వాంఛూను కొత్త రాష్ట్రం ఏర్పాటు వల్ల వచ్చే ఆర్థిక, ఇతర సమస్యలపై నివేదిక ఇవ్వడానికి నియమించారు. రాష్ట్రం ఏర్పాటు చేయాలా వద్దా అనేది ఆయనకు అప్పగించిన ప్రశ్న కాదు; ఆ నిర్ణయం అప్పటికే జరిగిపోయింది. ఆయన ఆంధ్ర ప్రాంతంలో పర్యటించి, ఐదు వేల వినతిపత్రాలు అందుకుని, 7 ఫిబ్రవరి 1953 న నివేదిక ఇచ్చారు. దేశమంతటా సరిహద్దుల పరిశీలన ఫజల్ అలీ సంఘం (SRC) పని; రాజధాని నిర్ణయాన్ని ఆంధ్ర శాసనసభ్యులకే వదిలేశారు.

9. కొత్త ఆంధ్ర రాష్ట్రానికి 1 అక్టోబర్ 1953 సరైన తేదీ అని సూచిస్తూ 15 మార్చి 1953 నాటి నెహ్రూ క్యాబినెట్ నోట్ చెప్పిన కారణం ఏమిటి? (A) ఆర్థిక అర్ధ సంవత్సరం ఆ రోజుతో ముగియడం (B) వాంఛూ నివేదిక ఆ తేదీనే సిఫారసు చేయడం (C) ఆంధ్ర శాసనసభ ఆ రోజే రాజధాని నిర్ణయించడం (D) చట్టానికి రాష్ట్రపతి ఆమోదం ఆ రోజే లభించడం

సమాధానం

(A) ఆర్థిక అర్ధ సంవత్సరం ఆ రోజుతో ముగియడం. 15 మార్చి 1953 క్యాబినెట్ నోట్ 1 అక్టోబర్ 1953 ను కొత్త రాష్ట్రానికి సరైన తేదీగా సూచించింది; ఆర్థిక అర్ధ సంవత్సరం ఆ రోజుతో ముగియడమే దీనికి కారణం. చట్టాన్ని జూలై-ఆగస్టు 1953 పార్లమెంట్ సమావేశాల్లో తేవాలని కూడా నోట్ ఆశించింది. రాష్ట్రపతి ఆంధ్ర రాష్ట్ర చట్టానికి ఆమోదముద్ర వేసింది 14 సెప్టెంబర్ 1953 న, అవతరణ రోజున కాదు. వాంఛూ నివేదిక 7 ఫిబ్రవరి 1953 న ఆర్థిక, ఇతర సమస్యలపై వచ్చింది; తేదీని ప్రతిపాదించింది నెహ్రూ క్యాబినెట్ నోట్.

10. 25 మార్చి 1953 ప్రకటన ప్రకారం బళ్లారి జిల్లా నుంచి ఆంధ్ర రాష్ట్రానికి వచ్చే తెలుగు తాలూకాలు ఏవి? (A) హోస్పేట, సండూరు, సిరుగుప్ప (B) హర్పనహళ్లి, హడగల్లి, సిరుగుప్ప (C) ఆదోని, ఆలూరు, బళ్లారి (D) ఆదోని, ఆలూరు, రాయదుర్గం

సమాధానం

(D) ఆదోని, ఆలూరు, రాయదుర్గం. బళ్లారి జిల్లాలోని పది తాలూకాల్లో మూడు తెలుగు తాలూకాలు ఆదోని, ఆలూరు, రాయదుర్గం ఆంధ్రకు వస్తాయని 25 మార్చి 1953 ప్రకటన నిర్ణయించింది. హర్పనహళ్లి, హడగల్లి, హోస్పేట ఉత్తరం, హోస్పేట దక్షిణం, సండూరు, సిరుగుప్ప అనే ఆరు కన్నడ తాలూకాలు మైసూరు రాష్ట్రానికి వెళ్తాయని కూడా చెప్పింది. బళ్లారి తాలూకా విషయాన్ని మాత్రం తర్వాత తేలుస్తామని ప్రకటన చెప్పింది, అందుకే “ఆదోని, ఆలూరు, బళ్లారి” ఆప్షన్ తప్పు. ఇదే ప్రకటన తుంగభద్ర ప్రాజెక్టును ఉమ్మడి నియంత్రణలో ఉంచాలని కూడా నిర్ణయించింది.

11. 25 మార్చి 1953 ప్రకటన ప్రకారం కొత్త ఆంధ్ర రాష్ట్రంలో శాసన, న్యాయ ఏర్పాట్లు ఎలా ఉండాలి? (A) రెండు సభల శాసనవ్యవస్థ; కర్నూలులో వెంటనే కొత్త హైకోర్టు (B) ఒకే సభ గల శాసనసభ; ఆంధ్ర నిర్ణయించే వరకు మద్రాసు హైకోర్టే (C) ఒకే సభ గల శాసనసభ; రాయలసీమలో వెంటనే కొత్త హైకోర్టు (D) రెండు సభల శాసనవ్యవస్థ; ఆంధ్ర నిర్ణయించే వరకు మద్రాసు హైకోర్టే

సమాధానం

(B) ఒకే సభ గల శాసనసభ; ఆంధ్ర నిర్ణయించే వరకు మద్రాసు హైకోర్టే. 25 మార్చి 1953 ప్రకటన ప్రకారం ఆంధ్ర శాసనసభ ఒకే సభగా ఉంటుంది, విధాన మండలి ఉండదు. మద్రాసు శాసనసభకు ఆంధ్ర ప్రాంతం నుంచి ఎన్నికైన సభ్యులే మొదటి ఆంధ్ర శాసనసభగా ఏర్పడతారు. హైకోర్టు విషయంలో ఆంధ్ర శాసనసభ నిర్ణయించే వరకు మద్రాసు హైకోర్టే ఆంధ్రకు కూడా హైకోర్టుగా పనిచేస్తుంది. కాబట్టి కొత్త రాష్ట్రంతో పాటే వెంటనే కొత్త హైకోర్టు ఏర్పడలేదు; శ్రీబాగ్ ఒడంబడికలోని హైకోర్టు ప్రస్తావనతో దీన్ని కలపకూడదు.

12. ఆంధ్ర శాసనసభ నిర్ణయించే వరకు రాజధానిని ఎక్కడ ఉంచవచ్చని 15 మార్చి 1953 నాటి క్యాబినెట్ నోట్ ప్రతిపాదించింది? (A) కర్నూలు పట్టణంలో (B) మద్రాసు నగరంలో (C) వాల్తేరు లేదా విశాఖపట్నంలో (D) గుంటూరు పట్టణంలో

సమాధానం

(C) వాల్తేరు లేదా విశాఖపట్నంలో. రాజధాని తాత్కాలికంగా కూడా మద్రాసు నగరంలో ఉండకూడదని, ఆంధ్ర శాసనసభ నిర్ణయించే వరకు వాల్తేరు లేదా విశాఖపట్నంలో ఉంచవచ్చని క్యాబినెట్ నోట్ ప్రతిపాదించింది. చివరికి ఈ ప్రతిపాదన అమలు కాలేదు. రాజధాని నిర్ణయాన్ని ఆంధ్ర సభ్యులకే వదిలేయగా, జూన్ 1953 లో కాంగ్రెస్, PSP, KLP పార్టీలు ఏకగ్రీవంగా కర్నూలును ఎంచుకున్నాయి. కాబట్టి కర్నూలు తుది నిర్ణయం, క్యాబినెట్ నోట్ ప్రతిపాదన కాదు; ప్రతిపాదనకు, తుది నిర్ణయానికి మధ్య తేడానే ఈ ప్రశ్నలో కీలకం.

13. ఆంధ్ర రాష్ట్ర చట్టం, 1953 పూర్తి పేరు ప్రకారం ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పాటుతో పాటు ఈ చట్టం చేసిన మరో మార్పు ఏది? (A) హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని తెలంగాణను ఆంధ్రలో కలపడం (B) మద్రాసు నగరాన్ని ప్రత్యేక పాలనా ప్రాంతంగా మార్చడం (C) రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ సంఘాన్ని నియమించడం (D) మైసూరు విస్తీర్ణం పెంచి, మద్రాసు విస్తీర్ణం తగ్గించడం

సమాధానం

(D) మైసూరు విస్తీర్ణం పెంచి, మద్రాసు విస్తీర్ణం తగ్గించడం. చట్టం పూర్తి పేరే దాని ఉద్దేశాన్ని చెబుతుంది: ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పాటు, మైసూరు రాష్ట్ర విస్తీర్ణం పెంపు, మద్రాసు రాష్ట్ర విస్తీర్ణం తగ్గింపు. బళ్లారి జిల్లాలోని ఆరు కన్నడ తాలూకాలు మైసూరుకు వెళ్లాలనే 25 మార్చి 1953 నిర్ణయం ఈ పేరుకు సరిపోతుంది; తెలుగు జిల్లాలు విడిపోవడంతో మద్రాసు రాష్ట్రం చిన్నదైంది. పార్లమెంట్ ఈ చట్టాన్ని సెప్టెంబర్ 1953 లో ఆమోదించగా, రాష్ట్రపతి 14 సెప్టెంబర్ 1953 న ఆమోదముద్ర వేశారు. తెలంగాణ కలయిక 1 నవంబర్ 1956 న జరిగింది, SRC ను డిసెంబర్ 1953 లో వేరుగా ఏర్పాటు చేశారు.

14. తెలంగాణను వెంటనే ఆంధ్రలో కలపకుండా “హైదరాబాద్ రాష్ట్రం” గా కొనసాగించాలని సూచించిన రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ సంఘం (SRC), విలీనానికి ఏ షరతు పెట్టింది? (A) 1961 తర్వాత హైదరాబాద్ శాసనసభ మూడింట రెండు వంతుల మెజారిటీతో కోరితే విలీనం (B) 1961 తర్వాత పార్లమెంట్ ప్రత్యేక చట్టం ద్వారా నిర్ణయిస్తే విలీనం (C) 1961 తర్వాత తెలంగాణ ప్రాంత ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో అంగీకరిస్తే విలీనం (D) 1961 తర్వాత ఆంధ్ర శాసనసభ సాధారణ మెజారిటీతో కోరితే విలీనం

సమాధానం

(A) 1961 తర్వాత హైదరాబాద్ శాసనసభ మూడింట రెండు వంతుల మెజారిటీతో కోరితే విలీనం. ఆంధ్ర అవతరణ ఇతర ప్రాంతాల భాషా పోరాటాలకు ఊపు ఇవ్వడంతో కేంద్రం 1953 లోనే SRC ని నియమించింది; జస్టిస్ ఫజల్ అలీ, కె.ఎం. పణిక్కర్, హెచ్.ఎన్. కుంజ్రూ సభ్యులు. ఇది 30 సెప్టెంబర్ 1955 న ఇచ్చిన నివేదికలో తెలంగాణను “హైదరాబాద్ రాష్ట్రం” గా కొనసాగించాలని, 1961 తర్వాత హైదరాబాద్ శాసనసభ మూడింట రెండు వంతుల మెజారిటీతో కోరితే విలీనం చేయవచ్చని సూచించింది. నిర్ణయం హైదరాబాద్ శాసనసభది, ఆంధ్ర శాసనసభది కాదు; ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ ప్రస్తావన కూడా లేదు. ఈ సూచనకు భిన్నంగా 20 ఫిబ్రవరి 1956 న పెద్దమనుషుల ఒప్పందం కుదిరి, 1 నవంబర్ 1956 న ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడింది.

FAQ

ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఎప్పుడు ఏర్పడింది? రాజధాని ఏది?

ఆంధ్ర రాష్ట్రం 1 అక్టోబర్ 1953 న మద్రాసు రాష్ట్రంలోని 11 తెలుగు జిల్లాలతో ఏర్పడింది. రాజధాని కర్నూలు. కర్నూలు 1 అక్టోబర్ 1953 నుంచి 1 నవంబర్ 1956 వరకు రాజధానిగా ఉంది.

పొట్టి శ్రీరాములు దీక్ష ఎప్పుడు మొదలైంది, ఎప్పుడు మరణించారు?

NCERT ప్రకారం ఆయన 19 అక్టోబర్ 1952 న ఆమరణ దీక్ష ప్రారంభించి, 56 రోజుల తర్వాత 15 డిసెంబర్ 1952 న దీక్షలోనే మరణించారు.

వాంఛూ కమిటీ ఏ పని చేసింది?

రాజస్థాన్ హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి జస్టిస్ కె.ఎన్. వాంఛూ కొత్త ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పాటు వల్ల వచ్చే ఆర్థిక, ఇతర సమస్యలను పరిశీలించి 7 ఫిబ్రవరి 1953 న నివేదిక ఇచ్చారు.

శ్రీబాగ్ ఒడంబడిక ఏమి చెబుతుంది?

నవంబర్ 1937 లో కోస్తా, రాయలసీమ నాయకుల మధ్య కుదిరిన ఈ ఒడంబడిక ప్రకారం భవిష్యత్ ఆంధ్ర రాష్ట్రం రాజధాని లేదా హైకోర్టులో ఒకటి రాయలసీమ పట్టణంలో ఉండాలి.

ఆంధ్ర రాష్ట్రం, ఆంధ్రప్రదేశ్ ఒకటేనా?

కాదు. ఆంధ్ర రాష్ట్రం 1953 లో మద్రాసు నుంచి విడిపోయిన తెలుగు జిల్లాలతో ఏర్పడింది. 1 నవంబర్ 1956 న దీనికి హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని తెలంగాణ ప్రాంతం కలిసి ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడింది.

Sources

• NCERT Class 12 Politics in India since Independence, Chapter 1: Challenges of Nation Building
• Formation of Andhra State (19 December 1952), The Nehru Archive
• Formation of Andhra State, Cabinet summary (15 March 1953), The Nehru Archive
• Proposed Inauguration of Andhra State (25 March 1953), The Nehru Archive
• Linguistic Provinces (26 March 1949), JVP Committee report draft, The Nehru Archive
• Sri Bagh Pact (November 1937), The Nehru Archive
• To K. Raghuramaiah (23 November 1953), The Nehru Archive
• About District, Kurnool District, Government of Andhra Pradesh
• The Constitution of India (as on 1st May, 2024), Legislative Department, Ministry of Law and Justice
• APPSC Brief Notification No. 37/2026, Group-II Services
• TSPSC Scheme and Syllabus for Recruitment to the Posts of Group-II Services
• Bapatla Municipality Turns 75, Celebrates Town’s Historic Legacy, Deccan Chronicle
• States Reorganisation Commission, Wikipedia
• Andhra State, Wikipedia
• Andhra State Act, 1953, Wikipedia
• Kurnool, The Nehru Archive
• T. Prakasam, The Nehru Archive