శాతవాహనులు: పరీక్షలకు కావాల్సిన ముఖ్యమైన అంశాలు ఏమిటి?

శాతవాహనులు దక్కన్‌ను సుమారు క్రీ.పూ. రెండో శతాబ్దం నుంచి క్రీ.శ. రెండో శతాబ్దం వరకు పాలించారు. వంశ స్థాపకుడు సిముకుడు, అత్యంత ప్రసిద్ధ రాజు గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి. పరీక్షల్లో ఎక్కువగా అడిగేవి నానాఘాట్, నాసిక్ శాసనాలు, ప్రతిష్ఠానం, ధాన్యకటకం రాజధానులు, హాలుడి గాథాసప్తశతి, అమరావతి స్తూపం, నౌక బొమ్మ నాణేలు, మాతృ పేర్లతో రాజుల పేర్లు.

ఈ వ్యాసంలోని ప్రధాన వివరాలు NCERT 12వ తరగతి పుస్తకం ‘Themes in Indian History Part I’ లోని రాజులు, రైతులు, పట్టణాలు అధ్యాయం, బంధుత్వం, కులం, వర్గం అధ్యాయం, ఆలోచనాపరులు, నమ్మకాలు, కట్టడాలు అధ్యాయం నుంచి తీసుకున్నవి. అమరావతి వివరాలు ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వ సంస్థ APCRDA ప్రచురించిన అమరావతి చరిత్ర కాలక్రమం నుంచి తీసుకున్నాను. రాజుల కాలాలపై పండితుల భిన్నాభిప్రాయాలను శాతవాహన వంశం వ్యాసం సేకరించిన పరిశోధనల నుంచి చూపించాను.

పరీక్షల్లో ఈ అంశం

APPSC గ్రూప్-II నోటిఫికేషన్ నం. 37/2026 మెయిన్స్ పేపర్-I సెక్షన్-A లో “ఆంధ్రప్రదేశ్ సామాజిక, సాంస్కృతిక చరిత్ర” మొదటి అంశమే శాతవాహనులు, ఇక్ష్వాకులు. అక్కడ సామాజిక, ఆర్థిక, మత పరిస్థితులు, సాహిత్యం, కళ, వాస్తు అని స్పష్టంగా ఉంది. రాజుల జాబితా ఒక్కటే చదివితే ఈ పేపర్‌లో మార్కులు రావు. పరీక్ష విధానం కోసం APPSC గ్రూప్ 2 పరీక్ష విధానం చూడండి.

TSPSC గ్రూప్-II సిలబస్ పేపర్-II లో “ప్రాచీన తెలంగాణలో సామాజిక, ఆర్థిక, సాంస్కృతిక పరిస్థితులు” కింద శాతవాహనులు మొదటి పేరుగా ఉన్నారు. తెలంగాణ పరీక్షల్లో కోటిలింగాల నాణేలు, తెలంగాణతో శాతవాహనుల సంబంధం లాంటి ప్రశ్నలు వస్తాయి. TSPSC గ్రూప్ 2 పరీక్ష విధానం లో పేపర్ల వివరాలు ఉన్నాయి. DSC సోషల్ స్టడీస్ అభ్యర్థులకు కూడా ఇది ప్రాచీన భారత చరిత్రలో భాగంగా వస్తుంది; AP DSC స్కూల్ అసిస్టెంట్ సోషల్ సిలబస్ చూడండి.

కాలం, మూలాలు

కాలం

• NCERT ప్రకారం శాతవాహనులు సుమారు క్రీ.పూ. రెండో శతాబ్దం నుంచి క్రీ.శ. రెండో శతాబ్దం వరకు పశ్చిమ, మధ్య భారతదేశం, దక్కన్‌లోని ప్రాంతాలను పాలించారు.
• NCERT కాలక్రమంలో “c. 200-100 BCE” కాలానికి ఎదురుగా “దక్కన్‌లో శాతవాహనులు” అని ఉంది. మౌర్య సామ్రాజ్యం ముగింపు c. 185 BCE గా ఉంది.
• కొందరు పండితులు వంశాన్ని క్రీ.పూ. రెండో శతాబ్దం చివరి నుంచి సుమారు క్రీ.శ. 224 వరకు లెక్కిస్తారు. పురాణాలు ఈ వంశానికి సుమారు 450 ఏళ్ల పాలన ఇస్తాయి.

మూలాలు

• శాసనాలు ప్రధాన ఆధారం: నానాఘాట్ (నాయనిక), నాసిక్ (గౌతమీ బాలశ్రీ), కళింగ రాజు ఖారవేలుడి హాథీగుంఫా శాసనం.
• నాణేలు రెండో ముఖ్య ఆధారం. రాజుల బొమ్మలు ఉన్న తొలి భారతీయ రాజ్య నాణేలు జారీ చేసినవారిలో శాతవాహనులు ఉన్నారు.
• పురాణాల్లోని రాజుల జాబితాలు, హాలుడి గాథాసప్తశతి, విదేశీ వాణిజ్య గ్రంథం పెరిప్లస్ ఇతర ఆధారాలు.

ముఖ్యమైన రాజులు

సిముకుడు (స్థాపకుడు)

• నానాఘాట్ శాసనంలోని రాజుల జాబితాలో మొదటి పేరు సిముకుడిదే. అందుకే అతన్ని వంశ స్థాపకుడిగా చెబుతారు.
• పురాణాల ప్రకారం అతడు 23 ఏళ్లు పాలించాడు. పురాణ ప్రతుల్లో అతని పేరు శిశుక, సింధుక అనే రూపాల్లో కూడా కనిపిస్తుంది.
• కాణ్వుల పతనాన్ని డి.సి. సర్కార్ సుమారు క్రీ.పూ. 30 కి చేర్చారు. కనగనహళ్లిలోని “శ్రీ చిముక శాతవాహన” 16వ పాలనా సంవత్సర శాసనాన్ని సుమారు క్రీ.పూ. 110 కి చేరుస్తారు.

మొదటి శాతకర్ణి

• ఇతని భార్య నాయనిక (నాగనిక) వేయించిన నానాఘాట్ శాసనం ఇతని గురించిన ముఖ్య ఆధారం. ఆమె భర్త మరణించిన తర్వాత ఈ శాసనం వేయించింది.
• ఇతడు అశ్వమేధ, రాజసూయ యాగాలు చేశాడు.
• ఖారవేలుడి హాథీగుంఫా శాసనంలో ప్రస్తావించిన “శాతకణి” ఇతడేనని కొందరు పండితులు గుర్తిస్తారు. కోటిలింగాలలో ఇతని నాణేలు కూడా దొరికాయి.

హాలుడు

• గాథాసప్తశతి (గాహా సత్తసఈ) అనే ప్రాకృత కవితా సంకలనాన్ని ఇతడికి ఆపాదిస్తారు. ఈ పుస్తకం వివరాలు సాహిత్యం విభాగంలో ఉన్నాయి.

గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి (అత్యంత ప్రసిద్ధ రాజు)

• NCERT ఇతన్ని శాతవాహన వంశంలో అత్యంత ప్రసిద్ధ రాజుగా పేర్కొంటుంది. శాసనాల్లో ఇతని పేరు “రాజ గోతమీపుత సిరి సాతకణి”.
• ఇతడు తనను “ఏక బమ్హణ” (అసమాన బ్రాహ్మణుడు) అని, క్షత్రియుల గర్వాన్ని అణచినవాడని చెప్పుకున్నాడు. నాలుగు వర్ణాల మధ్య కలయిక జరగకుండా చూశానని కూడా చెప్పుకున్నాడు.
• అదే సమయంలో శక రాజు రుద్రదాముడి బంధువులతో వివాహ సంబంధం కుదుర్చుకున్నాడు. NCERT ఈ వైరుధ్యాన్ని కుల వ్యవస్థలో కలిసిపోవడం ఎంత సంక్లిష్టమో చూపే ఉదాహరణగా వాడుతుంది.
• క్షహరాత వంశ రాజు నహపానుడిని ఓడించి, అతని వెండి నాణేలపై తన పేరు తిరిగి ముద్రించాడు. శకులు ఆక్రమించిన ప్రాంతాలను తిరిగి పొందాడనడానికి ఇది బలమైన సాక్ష్యాల్లో ఒకటి.
• ఇతనికి “రాజరాజ”, “మహారాజ” బిరుదులు ఉన్నాయి. ఇతని కాలంపై మూడు వేర్వేరు అంచనాలు ఉన్నాయి, కాలక్రమ పట్టిక చూడండి.

వాశిష్ఠీపుత్ర పులుమావి

• గౌతమీపుత్రుడి తర్వాత వచ్చిన రాజు. శాసనాల్లో “రాజ వాసిఠిపుత సిరి పులుమాయి” అని ఉంది.
• ఇతని 19వ పాలనా సంవత్సరంలోనే గౌతమీ బాలశ్రీ నాసిక్ శాసనం వేయించింది. ఇతడు తన 22వ సంవత్సరంలో గుహ నిర్వహణ కోసం బౌద్ధ భిక్షువులకు ఒక గ్రామాన్ని దానం చేశాడు.
• రెండు తెరచాపల నౌక బొమ్మ ఉన్న ఇతని నాణేలు కోరమండల్ తీరంలో దొరికాయి. తూర్పు తీరంలో శాతవాహనుల ఉనికికి, సముద్ర వాణిజ్యానికి ఇవి సాక్ష్యం.

వాశిష్ఠీపుత్ర శాతకర్ణి

• ఇతడు శక రాజు మొదటి రుద్రదాముడి కుమార్తెను వివాహం చేసుకున్నాడు.
• రుద్రదాముడి జునాగఢ్ శాసనం శాతకర్ణిని రెండుసార్లు ఓడించినా బంధుత్వం వల్ల నాశనం చేయలేదని చెబుతుంది.

యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణి

• శాసనాల్లో “రాజ గోతమీపుత సామి సిరి యన సాతకణి” అని ఉంది. బలహీనపడుతున్న వంశానికి కొంతకాలం మళ్లీ బలం తెచ్చిన రాజుగా ఇతన్ని చెబుతారు.
• ఇతని నాణేలపై కూడా నౌక బొమ్మ ఉంది, ఇది నౌకా వాణిజ్యాన్ని సూచిస్తుంది. పశ్చిమ క్షత్రపుల నాణేలను పోలిన వెండి నాణేలను కూడా ఇతడు ముద్రించాడు.
• ఇతని తర్వాత వంశం బలహీనపడింది. నాలుగో పులుమావి సుమారు క్రీ.శ. 225 వరకు పాలించాక సామ్రాజ్యం ఐదు చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయింది.

రాజధానులు: ప్రతిష్ఠానం, ధాన్యకటకం, కోటిలింగాల

• ప్రతిష్ఠానం (నేటి పైఠాన్, మహారాష్ట్ర): NCERT పటంలో శాతవాహన ప్రాంతం పైఠాన్ చుట్టూ చూపారు. పెరిప్లస్ ప్రతిష్ఠానం, తగర పట్టణాలను వాణిజ్య కేంద్రాలుగా పేర్కొంది.
• ధాన్యకటకం (అమరావతి, నేటి ధరణికోట): “ధాన్యకటకం-అమరావతి శాతవాహనుల రాజధానిగా ఉండేది” అని APCRDA కాలక్రమం స్పష్టంగా చెబుతుంది. NCERT పటంలో కూడా ధాన్యకటకం కనిపిస్తుంది.
• కోటిలింగాల (తెలంగాణ): ఇక్కడ “రానో సిరి చిముక శాతవాహనస” అనే అక్షరాలున్న నాణేలు దొరికాయి. ఇది తొలి కేంద్రమని కొందరు వాదిస్తారు.
• కోటిలింగాల గురించి జాగ్రత్త అవసరం. కోటిలింగాల వివరాల ప్రకారం పి.వి.పి. శాస్త్రి 1978 లో ఈ నాణేలను సిముకుడివని చెప్పినా, తర్వాత కోటిలింగాల చిముకుడు నానాఘాట్ సిముకుడు ఒకరు కాదన్నారు. ఇతర పండితులు కూడా ఈ గుర్తింపును ప్రశ్నించారు.

పరీక్షలో “శాతవాహనుల రాజధాని” అని ఒకటే అడిగితే, ఆప్షన్లలో ప్రతిష్ఠానం లేదా ధాన్యకటకం ఏది ఉందో దాన్ని ఎంచుకోండి. తెలంగాణ పరీక్షల్లో “తొలి రాజధాని” అని అడిగితే కోటిలింగాల ఆప్షన్‌గా రావచ్చు; అది వివాదాస్పద వాదన అని గుర్తుంచుకోండి.

నాసిక్, నానాఘాట్ శాసనాలు

నాసిక్ శాసనం (గుహ 3, పాండవలేణి)

• దీన్ని గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి తల్లి గౌతమీ బాలశ్రీ వేయించింది. ఇది ఆమె మనవడు వాశిష్ఠీపుత్ర పులుమావి 19వ పాలనా సంవత్సరం నాటిది.
• ఇది కుమారుడి కీర్తిని పొగిడే ప్రశస్తి. ఆయన శకులు, యవనులు, పహ్లవులను నాశనం చేశాడని, క్షహరాత వంశాన్ని నిర్మూలించాడని, శాతవాహన వంశ కీర్తిని పునరుద్ధరించాడని అది చెబుతుంది.
• శాసనం చివర గుహను బౌద్ధ సంఘానికి దానం చేసిన వివరం ఉంది. ఒకే శాసనంలో బ్రాహ్మణ ధర్మ ప్రస్తావనలు, బౌద్ధ భక్తి రెండూ కనిపిస్తాయి.
• నాసిక్ గుహల్లో గౌతమీపుత్రుడి సొంత శాసనాలు 18, 24 పాలనా సంవత్సరాల నాటివి ఉన్నాయి. నహపానుడి అల్లుడు ఉషవదాతుడు గుహ 10 ను తవ్వించాడు, కాబట్టి శకులు-శాతవాహనుల పోటీ ఈ గుహల్లోనే నమోదైంది.

నానాఘాట్ శాసనం

• మొదటి శాతకర్ణి భార్య నాయనిక వేయించింది. సిముకుడితో మొదలయ్యే రాజుల జాబితా, శాతకర్ణి చేసిన యాగాల వివరాలు ఇందులో ఉన్నాయి.

ఒక సాధారణ పొరపాటు: నాసిక్ శాసనం గౌతమీపుత్రుడి కాలంలో వేసినది కాదు, అతని కుమారుడు పులుమావి కాలంలో వేసినది. విషయం గౌతమీపుత్రుడిది, తేదీ పులుమావిది.

మాతృ పేర్లు, సమాజం

• శాతవాహన రాజుల పేర్లు తల్లి పేరుతో మొదలవుతాయి. “గోతమీపుత” అంటే గోతమి కుమారుడు; “పుత” అనేది కుమారుడు అనే అర్థం ఉన్న ప్రాకృత పదం.
• గోతమి, వాసిఠి అనే పేర్లు గోతముడు, వసిష్ఠుడు అనే వేద ఋషుల స్త్రీలింగ రూపాలు. గోత్రాలకు ఈ ఋషుల పేర్లే ఉంటాయి.
• పేర్లు తల్లివైనా, సింహాసన వారసత్వం సాధారణంగా తండ్రి నుంచి కొడుకుకే వచ్చిందని NCERT హెచ్చరిస్తుంది. కాబట్టి “మాతృస్వామ్య వ్యవస్థ” అనే ఆప్షన్ తప్పు.
• కొందరు రాజులకు ఒకరికి మించి భార్యలు ఉన్నారు. రాణులు తమ తండ్రి గోత్ర పేర్లనే ఉంచుకున్నారు, కొందరు ఒకే గోత్రానికి చెందినవారు. ఇది బ్రాహ్మణ గ్రంథాలు చెప్పే బహిర్వివాహానికి భిన్నమైన అంతర్వివాహ పద్ధతి.
• శాతవాహనులు తాము బ్రాహ్మణులమని చెప్పుకున్నారు, అయితే బ్రాహ్మణ గ్రంథాల ప్రకారం రాజులు క్షత్రియులై ఉండాలి.

పాలనా వ్యవస్థ

• రాజు కింద వివిధ స్థాయిల సామంతులు ఉండేవారు: మహారథి, మహాభోజ, మహాసేనాపతి, మహాతలవర.
• రాజకుమారులు (కుమారులు) రాష్ట్రాలకు ప్రతినిధులుగా పనిచేశారు.
• రాజ్యంలోని అతిపెద్ద విభాగం “ఆహారం”. దీనికి పాలించే అధికారి పేరు వచ్చేది, ఉదాహరణ గోవర్ధనాహారం.
• నివాసాలను నగరం, నిగమం, గామం (గ్రామం) అని మూడు రకాలుగా పేర్కొన్నారు.
• NCERT కాలక్రమంలో “c.100-200 CE” కాలానికి శాతవాహన, శక రాజుల భూదానాలకు తొలి శాసన సాక్ష్యం అని ఉంది. నాసిక్ గుహల్లో గౌతమీపుత్రుడు, పులుమావి బౌద్ధ భిక్షువులకు భూమి, గ్రామాలు ఇచ్చిన శాసనాలు దీనికి ఉదాహరణలు.
• అధికార భాష ప్రాకృతం. శాసనాలు ఎక్కువగా ప్రాకృతంలోనే ఉన్నాయి.

వాణిజ్యం, నాణేలు

వాణిజ్యం

• NCERT ప్రకారం శాతవాహనులు దూర ప్రాంత వాణిజ్యం నుంచి ఆదాయం పొందారు. NCERT కాలక్రమం “c. 100 BCE-200 CE” కాలాన్ని రోమన్ వాణిజ్య కాలంగా చూపుతుంది.
• పశ్చిమ తీరంలో సోపార, కల్యాణ్, భరుకచ్ఛం (బరూచ్), చౌల్ ఓడరేవులు ఉండేవి. దాతల శాసనాల్లో ఈ ఊర్ల పేర్లు కనిపిస్తాయి.
• వర్తకులు, వృత్తి సంఘాలు బౌద్ధ గుహలకు, స్తూపాలకు దానాలు చేశారు; సాంచి ద్వారంలో ఒక భాగానికి దంతపు పనివారి సంఘం డబ్బు ఇచ్చిందని NCERT ఉదాహరణ ఇస్తుంది.

నాణేలు

• రాజు బొమ్మ ఉన్న నాణేలను తొలిగా జారీ చేసిన భారతీయ రాజ్యాల్లో శాతవాహనులు ఒకరు.
• నహపానుడి వెండి నాణేలపై గౌతమీపుత్రుడి పేరు తిరిగి ముద్రించిన నాణేలు ఉన్నాయి.
• పులుమావి, యజ్ఞశ్రీ నాణేలపై నౌక బొమ్మ ఉంది. యజ్ఞశ్రీ పశ్చిమ క్షత్రపుల నమూనాలో వెండి నాణేలు ముద్రించాడు.

మతం, బౌద్ధ స్తూపాలు, అమరావతి

• మొదటి శాతకర్ణి అశ్వమేధం చేశాడు, పులుమావి బౌద్ధ భిక్షువులకు గ్రామం ఇచ్చాడు. వేద యాగాలు, బౌద్ధ దానాలు ఒకే వంశంలో పక్కపక్కనే నడిచాయి.
• స్తూపాలకు దానాలు ఇచ్చిన రాజుల్లో శాతవాహనులు ఉన్నారని NCERT చెబుతుంది. నాసిక్, జున్నార్, కార్లే గుహలు, అమరావతి, నాగార్జునకొండ స్తూపాలు NCERT బౌద్ధ క్షేత్రాల పటంలో ఉన్నాయి.
• APCRDA కాలక్రమం ప్రకారం అమరావతి చరిత్ర క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దం మౌర్య దశ నుంచి మొదలవుతుంది; స్తూపం దగ్గర అశోకుడి శాసనం ఉన్న విరిగిన స్తంభం దొరికింది.
• క్రీ.శ. 1వ శతాబ్దం “శాతవాహన దశ”లో స్తూపం శిల్పాలంకరణ శిఖరానికి చేరింది. స్తూపాన్ని విస్తరించారు, ప్రత్యేకమైన ఆయక స్తంభాల వేదికలు కట్టారు.
• అమరావతి మహాచైత్యం గురించి పర్యాటక శాఖ పేజీ ప్రకారం సున్నపురాయి ఫలకాలపై బుద్ధుడి జీవితం, జాతక కథలు చెక్కారు. ఈ ప్రదేశం ASI రక్షణలో ఉంది.
• శాతవాహనుల తర్వాత క్రీ.శ. 3-4 శతాబ్దాల్లో ఇక్ష్వాకులు అమరావతి కళకు పోషణ కొనసాగించారు.

అమరావతి కనుగొన్న కథ (NCERT)

• 1796 లో ఒక స్థానిక రాజు గుడి కట్టడానికి రాళ్ల కోసం తవ్వుతూ స్తూప శిథిలాలను చూశాడు. తర్వాత కాలిన్ మెకంజీ ఈ ప్రదేశాన్ని సందర్శించి చిత్రాలు గీశాడు.
• 1854 లో గుంటూరు కమిషనర్ వాల్టర్ ఇలియట్ అనేక శిల్ప ఫలకాలను మద్రాసుకు తరలించాడు; వీటిని “ఇలియట్ మార్బుల్స్” అంటారు.
• పురావస్తు నిపుణుడు హెచ్.హెచ్. కోల్ శిల్పాలను అక్కడే (in situ) ఉంచాలని కోరాడు, కానీ అమరావతి విషయంలో అది జరగలేదు. 1818 లో కనుగొన్న సాంచి మాత్రం నిలిచింది; అమరావతి మహాచైత్యం ఇప్పుడు చిన్న మట్టిదిబ్బగా మిగిలిందని NCERT చెబుతుంది.

సాహిత్యం: హాలుడి గాథాసప్తశతి

• గాథాసప్తశతి మహారాష్ట్రీ ప్రాకృతంలో ఉన్న 700 కవితల సంకలనం. దీన్ని శాతవాహన రాజు హాలుడికి ఆపాదిస్తారు.
• పద్యాలు ఎక్కువగా ఆర్యా ఛందస్సులో ఉన్నాయి. ప్రేమ, గ్రామీణ జీవితం, పొలాలు-పంటలు, వేట ఇందులోని విషయాలు.
• కాలంపై భేదాభిప్రాయం ఉంది. సంప్రదాయం హాలుడిని క్రీ.శ. 1వ శతాబ్దానికి చేరిస్తే, కొందరు పండితులు ప్రస్తుత రూపాన్ని క్రీ.శ. 2-4 శతాబ్దాల నాటిదిగా, తర్వాతి చేర్పులతో కూడినదిగా చూస్తారు.

కాలక్రమ పట్టిక (తేదీలపై భిన్నాభిప్రాయాలతో)

రాజు / ఘటన	ముఖ్యాంశం	కాలం (అంచనాలు)
సిముకుడు	స్థాపకుడు, నానాఘాట్ జాబితాలో మొదటి పేరు	సుమారు క్రీ.పూ. 110 నుంచి క్రీ.పూ. 30 మధ్య భిన్న అంచనాలు
మొదటి శాతకర్ణి	అశ్వమేధ, రాజసూయ; నాయనిక నానాఘాట్ శాసనం	నానాఘాట్ శాసనానికి ఒక అంచనా 70–60 BCE
హాలుడు	గాథాసప్తశతి	సంప్రదాయం: క్రీ.శ. 1వ శతాబ్దం
గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి	నహపానుడిపై విజయం, ఏక బమ్హణ	ca. 60–85 CE, లేదా 103–127 CE, లేదా 106–130 CE
వాశిష్ఠీపుత్ర పులుమావి	నాసిక్ శాసనం (19వ సంవత్సరం), నౌక నాణేలు	ca. 85–125 CE
యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణి	నౌక నాణేలు, వంశానికి తాత్కాలిక పునరుజ్జీవనం	170–199 CE; మరో అంచనా 181 CE తో ముగింపు
నాలుగో పులుమావి	వంశ ముగింపు	సుమారు క్రీ.శ. 225 వరకు

ఉదాహరణ: ఒక ప్రశ్నను ఎలా సాధించాలి

ప్రశ్న: “గౌతమీ బాలశ్రీ నాసిక్ శాసనం ఏ రాజు పాలనా సంవత్సరంతో తేదీ వేయబడింది?” ఆప్షన్లలో గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి, పులుమావి, యజ్ఞశ్రీ, మొదటి శాతకర్ణి ఉంటే చాలామంది గౌతమీపుత్రుడిని గుర్తిస్తారు, ఎందుకంటే శాసనం అతని గురించే. కానీ ఆమె ఈ శాసనాన్ని మనవడు పులుమావి 19వ పాలనా సంవత్సరంలో వేయించింది. “ఎవరి గురించి” అంటే గౌతమీపుత్రుడు, “ఎవరి కాలంలో” అంటే పులుమావి.

రాజుల క్రమం గుర్తుంచుకోవడానికి: సిముకుడు (స్థాపన) → మొదటి శాతకర్ణి (యాగాలు) → హాలుడు (సాహిత్యం) → గౌతమీపుత్రుడు (పునరుద్ధరణ) → పులుమావి (నాసిక్ శాసనం తేదీ) → యజ్ఞశ్రీ (చివరి వెలుగు). ఇలాంటి చిన్న నోట్స్ తయారీకి పోటీ పరీక్షలకు షార్ట్ నోట్స్ ఎలా రాయాలి ఉపయోగపడుతుంది.

తరచూ కలిపేసుకునే అంశాలు

• నానాఘాట్ vs నాసిక్: నానాఘాట్ నాయనికది, మొదటి శాతకర్ణికి సంబంధించినది. నాసిక్ గౌతమీ బాలశ్రీది, గౌతమీపుత్రుడికి సంబంధించినది.
• రుద్రదాముడితో బంధుత్వం ఇద్దరు శాతకర్ణుల మధ్య గందరగోళం తెస్తుంది. రుద్రదాముడి బంధువులతో వివాహ సంబంధం గౌతమీపుత్రుడిదని NCERT చెబుతుంది. రుద్రదాముడి కుమార్తెను పెళ్లి చేసుకున్నది వాశిష్ఠీపుత్ర శాతకర్ణి అని ఇతర పరిశోధనలు చెబుతాయి. ప్రశ్నలో “కుమార్తె”, “జునాగఢ్ శాసనం” అని ఉంటే వాశిష్ఠీపుత్ర శాతకర్ణిని ఎంచుకోండి.
• నహపానుడు, రుద్రదాముడు: నహపానుడు క్షహరాత వంశీకుడు, గౌతమీపుత్రుడి చేతిలో ఓడాడు. రుద్రదాముడు పశ్చిమ క్షత్రప (శక) రాజు; శాతకర్ణిని రెండుసార్లు ఓడించానని జునాగఢ్ శాసనంలో చెప్పుకున్నాడు.
• నౌక నాణేలు: పులుమావి, యజ్ఞశ్రీ ఇద్దరివీ ఉన్నాయి. ఒక్కరి పేరే ఆప్షన్లలో ఉంటే దాన్ని ఎంచుకోండి.
• ఇక్ష్వాకులు vs శాతవాహనులు: అమరావతి శాతవాహన దశ క్రీ.శ. 1వ శతాబ్దం; ఇక్ష్వాకు దశ క్రీ.శ. 3-4 శతాబ్దాలు.

నా అభిప్రాయం: శాతవాహనుల విషయంలో రాజుల తేదీలు బట్టీ పట్టడం కన్నా శాసనం-రాజు-విషయం జతలు గుర్తుంచుకోవడం ఎక్కువ మార్కులు తెస్తుంది. తేదీలపై పండితులే ఏకాభిప్రాయానికి రాలేదు కాబట్టి కమిషన్లు “ఏ శాసనం ఎవరిది”, “ఏ నాణెం దేనికి సాక్ష్యం” అనే రకం ప్రశ్నలే ఎక్కువగా అడుగుతాయి. తేదీల మీద గంటలు పెట్టడం వృథా.

పరిమితి: ఈ వ్యాసం పురాణాల్లోని పూర్తి రాజుల జాబితాను, శాతవాహనుల మూలస్థానం (ఆంధ్ర, మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక) పై పూర్తి చర్చను ఇవ్వడం లేదు. రాజుల తేదీలకు ఇక్కడ ఇచ్చినవి పండితుల అంచనాలు మాత్రమే; మీ రాష్ట్ర తెలుగు అకాడమీ పుస్తకంలోని తేదీలు వేరుగా ఉండవచ్చు, పరీక్షకు ముందు వాటిని కూడా చూసుకోండి. ఇతర చరిత్ర వ్యాసాల కోసం భారతీయ చరిత్ర విభాగం చూడండి.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. సిముకుడిని శాతవాహన వంశ స్థాపకుడిగా పేర్కొనడానికి ప్రధాన ఆధారం ఏది? (A) నానాఘాట్ శాసనంలోని రాజుల జాబితాలో మొదటి పేరు అతనిదే కావడం (B) పురాణాల్లో అతనికి సుదీర్ఘమైన పాలనా కాలం ఇవ్వడం (C) నాసిక్ శాసనం అతన్ని వంశ కీర్తిని నిలిపినవాడిగా పొగడటం (D) హాథీగుంఫా శాసనం అతన్ని తొలి శాతవాహన రాజుగా పేర్కొనడం

సమాధానం

(A) నానాఘాట్ శాసనంలోని రాజుల జాబితాలో మొదటి పేరు అతనిదే కావడం. నాయనిక వేయించిన నానాఘాట్ శాసనంలో రాజుల జాబితా సిముకుడితోనే మొదలవుతుంది; అందుకే అతన్ని వంశ స్థాపకుడిగా చెబుతారు. పురాణాలు అతనికి 23 ఏళ్ల పాలన ఇస్తాయి, పురాణ ప్రతుల్లో శిశుక, సింధుక అనే రూపాల్లోనూ అతని పేరు ఉంది; కానీ పాలనా కాలం స్థాపకత్వానికి ఆధారం కాదు. నాసిక్ శాసనం గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి కీర్తిని పొగిడే ప్రశస్తి, సిముకుడి గురించి కాదు. ఖారవేలుడి హాథీగుంఫా శాసనం “శాతకణి” అనే రాజును ప్రస్తావిస్తుంది, సిముకుడిని కాదు.

2. గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి విజయాలను పొగిడే గౌతమీ బాలశ్రీ నాసిక్ శాసనం ఏ రాజు పాలనా సంవత్సరంతో తేదీ వేయబడింది? (A) గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి (B) యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణి (C) వాశిష్ఠీపుత్ర పులుమావి (D) మొదటి శాతకర్ణి

సమాధానం

(C) వాశిష్ఠీపుత్ర పులుమావి. నాసిక్ శాసనం (గుహ 3) గౌతమీపుత్రుడి కీర్తిని పొగిడే ప్రశస్తి అయినా, దాన్ని ఆయన తల్లి గౌతమీ బాలశ్రీ తన మనవడు వాశిష్ఠీపుత్ర పులుమావి 19వ పాలనా సంవత్సరంలో వేయించింది. “ఎవరి గురించి” అంటే గౌతమీపుత్రుడు, “ఎవరి కాలంలో” అంటే పులుమావి అనే తేడాయే ఇక్కడ కీలకం. శాసనం విషయం చూసి గౌతమీపుత్రుడిని ఎంచుకోవడం సాధారణ పొరపాటు. నాసిక్ గుహల్లో గౌతమీపుత్రుడి సొంత శాసనాలు 18, 24 పాలనా సంవత్సరాల నాటివి వేరుగా ఉన్నాయి, ఈ ప్రశస్తి మాత్రం వాటిలో ఒకటి కాదు.

3. మొదటి శాతకర్ణి మరణించిన తర్వాత అతని యాగాల వివరాలతో నానాఘాట్ శాసనాన్ని వేయించింది ఎవరు? (A) గౌతమీ బాలశ్రీ (B) నాయనిక (C) ఉషవదాతుడు (D) ఖారవేలుడు

సమాధానం

(B) నాయనిక. నానాఘాట్ శాసనాన్ని మొదటి శాతకర్ణి భార్య నాయనిక (నాగనిక) భర్త మరణించిన తర్వాత వేయించింది; శాతకర్ణి చేసిన అశ్వమేధ, రాజసూయ యాగాల వివరాలు ఇందులో ఉన్నాయి. నాసిక్ శాసనం గౌతమీ బాలశ్రీది, అది గౌతమీపుత్రుడికి సంబంధించినది; రెండు శాసనాలూ రాణులే వేయించడం వల్ల ఇవి తరచూ కలిసిపోతాయి. ఉషవదాతుడు నహపానుడి అల్లుడు, నాసిక్‌లో గుహ 10 ను తవ్వించినవాడు. ఖారవేలుడు కళింగ రాజు; అతని శాసనం హాథీగుంఫా శాసనం.

4. క్షహరాత రాజు నహపానుడి వెండి నాణేలపై గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి పేరు తిరిగి ముద్రించి ఉండటం ప్రధానంగా దేనికి సాక్ష్యం? (A) శాతవాహనుల రోమన్ వాణిజ్య సంబంధాలకు (B) శకులతో కుదిరిన వివాహ సంబంధానికి (C) తూర్పు తీరంలో శాతవాహనుల ఉనికికి (D) శకులు ఆక్రమించిన ప్రాంతాలను తిరిగి పొందడానికి

సమాధానం

(D) శకులు ఆక్రమించిన ప్రాంతాలను తిరిగి పొందడానికి. గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి క్షహరాత రాజు నహపానుడిని ఓడించి అతని వెండి నాణేలపై తన పేరు తిరిగి ముద్రించాడు. ఓడిన రాజు నాణేలపై గెలిచిన రాజు పేరు రావడం ఆ ప్రాంతం శాతవాహనుల చేతికి వచ్చిందని చూపుతుంది; అందుకే శకులు ఆక్రమించిన ప్రాంతాలను తిరిగి పొందాడనడానికి ఇది బలమైన సాక్ష్యాల్లో ఒకటి. నాసిక్ ప్రశస్తి కూడా ఆయన క్షహరాత వంశాన్ని నిర్మూలించాడని చెబుతుంది. తూర్పు తీరంలో శాతవాహనుల ఉనికికి సాక్ష్యం కోరమండల్ తీరంలో దొరికిన నౌక బొమ్మ నాణేలు, ఈ తిరిగి ముద్రించిన నాణేలు కాదు.

5. బలహీనపడుతున్న శాతవాహన వంశానికి కొంతకాలం మళ్లీ బలం తెచ్చి, నౌక బొమ్మ నాణేలతో పాటు పశ్చిమ క్షత్రపుల నమూనాలో వెండి నాణేలు ముద్రించిన రాజు ఎవరు? (A) గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి (B) యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణి (C) వాశిష్ఠీపుత్ర శాతకర్ణి (D) నాలుగో పులుమావి

సమాధానం

(B) యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణి. యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణి బలహీనపడుతున్న వంశానికి తాత్కాలిక పునరుజ్జీవనం తెచ్చిన రాజు; శాసనాల్లో ఇతని పేరు “రాజ గోతమీపుత సామి సిరి యన సాతకణి”. ఇతని నాణేలపై ఉన్న నౌక బొమ్మ నౌకా వాణిజ్యాన్ని సూచిస్తుంది, పశ్చిమ క్షత్రపుల నమూనాలో వెండి నాణేలు కూడా ఇతడు ముద్రించాడు. “గోతమీపుత” అనే మాతృ పేరు ఇద్దరికీ ఉండటం వల్ల గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణితో కలిపేయడం సాధారణ పొరపాటు. యజ్ఞశ్రీ తర్వాత వంశం బలహీనపడింది; నాలుగో పులుమావి సుమారు క్రీ.శ. 225 వరకు పాలించాక సామ్రాజ్యం ఐదు చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయింది.

6. శాతవాహన రాజుల పేర్లు తల్లి పేరుతో మొదలవడం గురించి సరైన అవగాహన ఏది? (A) పేర్లు తల్లివైనా సింహాసన వారసత్వం సాధారణంగా తండ్రి నుంచి కొడుకుకే వచ్చింది (B) పేర్లు తల్లివి కాబట్టి సింహాసనం తల్లి వైపు బంధువులకే సంక్రమించింది (C) రాణులే అసలు పాలకులు, రాజులు వారి ప్రతినిధులుగా మాత్రమే పాలించారు (D) తల్లి పేర్లు బౌద్ధ సంఘంలో సభ్యత్వాన్ని సూచించే బిరుదులు మాత్రమే

సమాధానం

(A) పేర్లు తల్లివైనా సింహాసన వారసత్వం సాధారణంగా తండ్రి నుంచి కొడుకుకే వచ్చింది. “గోతమీపుత” అంటే గోతమి కుమారుడు; గోతమి, వాసిఠి అనే పేర్లు గోతముడు, వసిష్ఠుడు అనే వేద ఋషుల స్త్రీలింగ రూపాలు, గోత్రాలకు ఈ ఋషుల పేర్లే ఉంటాయి. పేర్లు తల్లివైనా సింహాసన వారసత్వం సాధారణంగా తండ్రి నుంచి కొడుకుకే వచ్చిందని NCERT హెచ్చరిస్తుంది. కాబట్టి మాతృ పేర్లు చూసి “మాతృస్వామ్య వ్యవస్థ” అని నిర్ణయించడం తప్పు. పేరు పెట్టే పద్ధతి ఒకటి, అధికారం సంక్రమించే పద్ధతి మరొకటి అనే తేడాయే ఇక్కడ కీలకం.

7. కుల వ్యవస్థలో కలిసిపోవడం ఎంత సంక్లిష్టమో చూపడానికి NCERT గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణిని ఉదాహరణగా ఎందుకు వాడుతుంది? (A) అతడు బౌద్ధ సంఘానికి గుహలు దానం చేస్తూ వేద యాగాలను పూర్తిగా నిషేధించాడు (B) అతడు క్షత్రియుడినని చెప్పుకుంటూ బ్రాహ్మణులకు భూదానాలు నిలిపివేశాడు (C) అతడు శకులను ఓడించి వారిని నాలుగు వర్ణాల్లో ఒకటిగా అధికారికంగా చేర్చాడు (D) అతడు ఏక బమ్హణ అని చెప్పుకుంటూనే శక రాజు బంధువులతో వివాహ సంబంధం కుదుర్చుకున్నాడు

సమాధానం

(D) అతడు ఏక బమ్హణ అని చెప్పుకుంటూనే శక రాజు బంధువులతో వివాహ సంబంధం కుదుర్చుకున్నాడు. గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి తనను “ఏక బమ్హణ” (అసమాన బ్రాహ్మణుడు) అని, క్షత్రియుల గర్వాన్ని అణచినవాడని, నాలుగు వర్ణాల మధ్య కలయిక జరగకుండా చూశానని చెప్పుకున్నాడు. అదే సమయంలో శక రాజు రుద్రదాముడి బంధువులతో వివాహ సంబంధం కుదుర్చుకున్నాడు. వర్ణ స్వచ్ఛత గురించి చెప్పుకుంటూనే బయటి వంశంతో బంధుత్వం పెట్టుకోవడం అనే ఈ వైరుధ్యాన్నే NCERT ఉదాహరణగా వాడుతుంది. శాతవాహనులు తాము బ్రాహ్మణులమని చెప్పుకోవడం కూడా గమనించాలి, ఎందుకంటే బ్రాహ్మణ గ్రంథాల ప్రకారం రాజులు క్షత్రియులై ఉండాలి.

8. శక రాజు మొదటి రుద్రదాముడి కుమార్తెను వివాహం చేసుకున్న శాతవాహన రాజు ఎవరు? (A) గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి (B) వాశిష్ఠీపుత్ర పులుమావి (C) వాశిష్ఠీపుత్ర శాతకర్ణి (D) యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణి

సమాధానం

(C) వాశిష్ఠీపుత్ర శాతకర్ణి. వాశిష్ఠీపుత్ర శాతకర్ణి శక రాజు మొదటి రుద్రదాముడి కుమార్తెను వివాహం చేసుకున్నాడు. రుద్రదాముడి జునాగఢ్ శాసనం శాతకర్ణిని రెండుసార్లు ఓడించినా బంధుత్వం వల్ల నాశనం చేయలేదని చెబుతుంది. రుద్రదాముడితో బంధుత్వం ఇద్దరు శాతకర్ణుల మధ్య గందరగోళం తెస్తుంది కాబట్టి, ప్రశ్నలో “కుమార్తె” లేదా “జునాగఢ్ శాసనం” అని ఉంటే వాశిష్ఠీపుత్ర శాతకర్ణిని ఎంచుకోవాలి. పేరులో “వాశిష్ఠీపుత్ర” ఉన్నంత మాత్రాన పులుమావిని ఈ రాజుతో కలపకూడదు; ఇద్దరూ వేర్వేరు రాజులు.

9. శాతవాహన రాజ్యంలో అతిపెద్ద పరిపాలనా విభాగాన్ని ఏమని పిలిచేవారు? (A) ఆహారం (B) నిగమం (C) నగరం (D) గామం

సమాధానం

(A) ఆహారం. శాతవాహన రాజ్యంలోని అతిపెద్ద విభాగం “ఆహారం”; దీనికి దాన్ని పాలించే అధికారి పేరు వచ్చేది, ఉదాహరణకు గోవర్ధనాహారం. నగరం, నిగమం, గామం (గ్రామం) పరిపాలనా విభాగాలు కావు, అవి నివాసాల మూడు రకాలు. రాజు కింద మహారథి, మహాభోజ, మహాసేనాపతి, మహాతలవర వంటి సామంతులు ఉండేవారు, రాజకుమారులు రాష్ట్రాలకు ప్రతినిధులుగా పనిచేశారు. పరిపాలనా విభాగం, నివాస రకం అనే రెండు వర్గీకరణలను వేరుగా గుర్తుంచుకుంటే ఈ ప్రశ్నలో పొరపాటు జరగదు.

10. హాలుడికి ఆపాదించే గాథాసప్తశతి గురించి సరైన వివరణ ఏది? (A) సంస్కృతంలో రాసిన 700 శ్లోకాల రాజనీతి గ్రంథం (B) మహారాష్ట్రీ ప్రాకృతంలో ఉన్న 700 కవితల సంకలనం (C) పాళి భాషలో ఉన్న 700 జాతక కథల సంకలనం (D) మహారాష్ట్రీ ప్రాకృతంలో రాసిన యుద్ధ వీరగాథల కావ్యం

సమాధానం

(B) మహారాష్ట్రీ ప్రాకృతంలో ఉన్న 700 కవితల సంకలనం. గాథాసప్తశతి (గాహా సత్తసఈ) మహారాష్ట్రీ ప్రాకృతంలో ఉన్న 700 కవితల సంకలనం; దీన్ని శాతవాహన రాజు హాలుడికి ఆపాదిస్తారు. పద్యాలు ఎక్కువగా ఆర్యా ఛందస్సులో ఉండి ప్రేమ, గ్రామీణ జీవితం, పొలాలు-పంటలు, వేట వంటి విషయాలను చెబుతాయి; అందుకే దీన్ని యుద్ధ కావ్యంగా గానీ రాజనీతి గ్రంథంగా గానీ చూడకూడదు. శాతవాహనుల అధికార భాష కూడా ప్రాకృతమే. కాలంపై భేదం ఉంది: సంప్రదాయం హాలుడిని క్రీ.శ. 1వ శతాబ్దానికి చేరిస్తే, కొందరు పండితులు ప్రస్తుత రూపాన్ని క్రీ.శ. 2-4 శతాబ్దాల నాటిదిగా, తర్వాతి చేర్పులతో కూడినదిగా చూస్తారు.

FAQ

శాతవాహన వంశ స్థాపకుడు ఎవరు?

సిముకుడు. నానాఘాట్ శాసనంలోని రాజుల జాబితాలో మొదటి పేరు అతనిదే. పురాణాల ప్రకారం అతడు 23 ఏళ్లు పాలించాడు.

నాసిక్ శాసనం ఎవరిది, ఎవరి గురించి?

నాసిక్ గుహ 3 లోని ఈ శాసనాన్ని గౌతమీ బాలశ్రీ వేయించింది. ఇది ఆమె కుమారుడు గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణిని పొగుడుతుంది. ఇది వాశిష్ఠీపుత్ర పులుమావి 19వ పాలనా సంవత్సరం నాటిది.

గాథాసప్తశతి ఏ భాషలో ఉంది?

మహారాష్ట్రీ ప్రాకృతంలో ఉంది. ఇది 700 పద్యాల సంకలనం. దీన్ని శాతవాహన రాజు హాలుడికి ఆపాదిస్తారు.

శాతవాహనుల రాజధాని ఏది?

పశ్చిమాన ప్రతిష్ఠానం (పైఠాన్), తూర్పున ధాన్యకటకం (అమరావతి, ధరణికోట) ప్రధాన కేంద్రాలు. తెలంగాణలోని కోటిలింగాల తొలి కేంద్రమనే వాదన ఉంది, కానీ పండితుల్లో ఏకాభిప్రాయం లేదు.

నౌక బొమ్మ ఉన్న శాతవాహన నాణేలు ఎవరివి?

వాశిష్ఠీపుత్ర పులుమావి, యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణి ఇద్దరి పేర్లతోనూ నౌక బొమ్మ నాణేలు ఉన్నాయి. ఇవి సముద్ర వాణిజ్యానికి సాక్ష్యం.

Sources

• NCERT Class 12 Themes in Indian History Part I, Theme 2: Kings, Farmers and Towns
• NCERT Class 12 Themes in Indian History Part I, Theme 3: Kinship, Caste and Class
• NCERT Class 12 Themes in Indian History Part I, Theme 4: Thinkers, Beliefs and Buildings
• APCRDA, Government of Andhra Pradesh: History of Amaravati
• Incredible India (Ministry of Tourism): Amaravati Mahachaitya
• APPSC Brief Notification No. 37/2026, Group-II Services
• TSPSC Scheme and Syllabus for Group-II Services
• Satavahana dynasty (Wikipedia)
• Nasik Caves (Wikipedia)
• Gaha Sattasai (Wikipedia)
• Kotilingala (Wikipedia)