తెలంగాణ సాయుధ పోరాటం అంటే ఏమిటి? ఎప్పుడు, ఎందుకు జరిగింది?

తెలంగాణ సాయుధ పోరాటం 1946 నుంచి 1951 వరకు హైదరాబాద్ సంస్థానంలోని తెలంగాణ ప్రాంతంలో జరిగిన రైతాంగ తిరుగుబాటు. ఆంధ్ర మహాసభ, కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకత్వంలో రైతులు, వ్యవసాయ కూలీలు మొదట దేశ్‌ముఖ్‌లు, జాగీర్దార్ల దోపిడీపై, తర్వాత నిజాం పాలన, రజాకార్లపై, చివరికి భారత సైన్యంపై పోరాడారు. 17 సెప్టెంబర్ 1948 న పోలీస్ చర్యతో నిజాం పాలన ముగిసినా, పంచుకున్న భూములను కాపాడుకునేందుకు సాగిన పోరాటాన్ని కమ్యూనిస్టు పార్టీ 21 అక్టోబర్ 1951 న విరమించింది.

ఈ వ్యాసంలోని ప్రధాన వాస్తవాలు తెలంగాణ ప్రభుత్వ సంస్థ ప్రచురించిన తెలంగాణ ఓపెన్ స్కూల్ సొసైటీ (TOSS) ఇంటర్మీడియట్ చరిత్ర పాఠ్యపుస్తకం లోని అసఫ్‌జాహీలు, తెలంగాణ ఉద్యమం అధ్యాయాల నుంచి తీసుకున్నవి. పోరాటం లోపలి సంఘటనలు, గణాంకాలు ఆ పోరాటంలో పాల్గొన్న నాయకుడు పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య రాసిన Telangana People’s Struggle and Its Lessons పుస్తకం నుంచి; ఇది పార్టీ దృష్టికోణంలో రాసిన పుస్తకం కాబట్టి అందులోని సంఖ్యలను “సుందరయ్య ప్రకారం” అనే చెబుతున్నాను.

TSPSC, APPSC పరీక్షల్లో ఈ అంశం

TSPSC గ్రూప్-1 నోటిఫికేషన్ నం. 02/2024 మెయిన్స్ పేపర్-II (చరిత్ర, సంస్కృతి, భూగోళశాస్త్రం) లో “తెలంగాణ చరిత్ర, సాంస్కృతిక వారసత్వం” విభాగం ఐదో అంశం పూర్తిగా ఇదే: నిజాం పాలనపై ప్రజా ఉద్యమాలు, రాంజీ గోండ్, కుమ్రం భీము, తెలంగాణ రైతాంగ సాయుధ పోరాటం, ఆంధ్ర మహాసభ, కమ్యూనిస్టుల పాత్ర, మజ్లిస్ పార్టీ, రజాకార్లు, కాసిం రజ్వీ, పోలీస్ చర్య, హైదరాబాద్ రాష్ట్రం భారత యూనియన్‌లో విలీనం. TSPSC గ్రూప్-2 సిలబస్ పేపర్-II లో జాగీర్దార్లు, దేశ్‌ముఖ్‌లు, దొరలు, వెట్టి, భగేల వ్యవస్థ, ఆంధ్ర మహాసభ, గిరిజన, రైతాంగ తిరుగుబాట్లు, పోలీస్ చర్య ఉన్నాయి.

గ్రూప్-1 ప్రిలిమ్స్ ఎలా ఉంటుందో TSPSC గ్రూప్-1 ప్రిలిమ్స్ సిలబస్ వ్యాసంలో, గ్రూప్-2 పేపర్ల విభజన TSPSC గ్రూప్-2 పరీక్ష విధానం వ్యాసంలో ఉన్నాయి. ఆంధ్ర మహాసభ, విశాలాంధ్ర నేపథ్యం, హైదరాబాద్ విలీనం ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పాటు చరిత్రలో భాగమే, కాబట్టి రెండు పరీక్షలు రాసేవారు దీన్ని ఒకేసారి చదవండి. ఆ కలయికపై APPSC, TSPSC ఒకేసారి ప్రిపేర్ అవడం వ్యాసం చూడండి.

పోరాటానికి నేపథ్యం: నిజాం సంస్థానంలో భూస్వామ్య దోపిడీ

భూమి వ్యవస్థ

• సుందరయ్య ప్రకారం హైదరాబాద్ సంస్థానంలోని మొత్తం భూమిలో సుమారు 60 శాతం ప్రభుత్వ రెవెన్యూ (దివానీ లేదా ఖాల్సా) కింద, సుమారు 30 శాతం జాగీర్దారీ కింద ఉండేది.
• మిగిలిన సుమారు 10 శాతం నిజాం సొంత ఎస్టేట్ అయిన “సర్ఫ్-ఎ-ఖాస్”. దీని ఆదాయం పూర్తిగా నిజాం కుటుంబ ఖర్చులకే వెళ్లేది.
• గ్రామాల్లో దేశ్‌ముఖ్‌లు, జాగీర్దార్లు, దొరలు భూమిపై, ప్రజలపై దాదాపు పూర్తి అధికారం చెలాయించేవారు. వారి దగ్గర తుపాకులు, సొంత గూండాలు ఉండేవి.

వెట్టి చాకిరి

• వెట్టి అంటే భూస్వామికి, అధికారులకు జీతం లేకుండా చేసే బలవంతపు శ్రమ, బలవంతపు వసూళ్లు. ప్రతి దళిత కుటుంబం నుంచి ఒకరు వెట్టి చేయాల్సి వచ్చేదని సుందరయ్య రాశారు.
• రైతుల నుంచి అధిక వడ్డీలు, అక్రమ పన్నులు, భూముల ఆక్రమణ సాధారణంగా జరిగేవి.

చివరి నిజాం

• మీర్ ఉస్మాన్ అలీఖాన్ (1911-1948) ఏడో అసఫ్‌జా, చివరి నిజాం. ఆయన కాలంలోనే భారత జాతీయోద్యమ ప్రభావం హైదరాబాద్ సంస్థానంపై పడింది.

ఆంధ్ర మహాసభ: సంస్కరణల వేదిక నుంచి పోరాట సంఘం వరకు

• TOSS పాఠ్యపుస్తకం ప్రకారం 1921 లో ఆంధ్ర జనసంఘం ఏర్పడింది; 1930 లో అదే ఆంధ్ర మహాసభగా మారింది. దీని సభలు ఏటా జరిగేవి.
• సుందరయ్య ప్రకారం మాడపాటి హనుమంతరావు నాయకత్వంలో 1928 లో ఆంధ్ర మహాసభ ఏర్పడింది. మొదటి మహాసభ 1930 లో జోగిపేటలో సురవరం ప్రతాపరెడ్డి అధ్యక్షతన జరిగింది.
• మొదట్లో మహాసభ పాఠశాలలు, పరిపాలనా సంస్కరణలు, పౌర హక్కుల కోసం తీర్మానాలు మాత్రమే చేసేది.
• 1944 నాటికి మహాసభలో యువత, కమ్యూనిస్టుల ప్రాబల్యం పెరిగింది. సుందరయ్య ప్రకారం 1944 లో భువనగిరిలో రావి నారాయణరెడ్డి అధ్యక్షతన జరిగిన 11వ మహాసభలో చీలిక వచ్చింది, మితవాదులు బయటకు వెళ్లారు.
• TOSS పుస్తకం చీలిక సంవత్సరాన్ని 1945 గా చెబుతుంది: ఒక వర్గం కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చేరగా, రాజకీయ సంస్కరణలపై దృష్టి పెట్టిన వర్గం హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్‌గా ఏర్పడింది. సుందరయ్య ప్రకారం 1945 లో ఖమ్మంలో జరిగినది 12వ, చివరి మహాసభ.
• గ్రామాల్లో ప్రజలు ఆంధ్ర మహాసభను ప్రేమగా “సంఘం” అని పిలిచేవారు. లాఠీలతో గ్రామాలను కాపాడిన దళాలను “గుత్పల సంఘం” అనేవారు.

పోరాటానికి నిప్పు: ఐలమ్మ భూమి, కొమరయ్య బలిదానం

చాకలి ఐలమ్మ పోరాటం

• జనగామ తాలూకా దేశ్‌ముఖ్ విసునూరు రామచంద్రారెడ్డి పాలకుర్తి గ్రామంలో సంఘం కార్యకర్త, రజక మహిళ ఐలమ్మ భూమిని, పంటను బలవంతంగా తీసుకోవాలని ప్రయత్నించాడు.
• సంఘం నాయకులు, 28 మంది వాలంటీర్లు లాఠీలతో అడ్డుకోవడంతో దేశ్‌ముఖ్ మనుషులు పారిపోయారు. పంట ఐలమ్మ ఇంటికే చేరింది; ఈ విజయం తెలంగాణ అంతటా ప్రజలకు ధైర్యం ఇచ్చిందని సుందరయ్య రాశారు.

దొడ్డి కొమరయ్య బలిదానం (4 జూలై 1946)

• ఐలమ్మ ఘటనతో ఆగ్రహించిన విసునూరు దేశ్‌ముఖ్ కడవెండి గ్రామ సంఘం నాయకులను అణచాలని పథకం వేశాడు.
• 4 జూలై 1946 న సంఘం ఊరేగింపు దేశ్‌ముఖ్ ఇంటి దగ్గరకు రాగానే అతని గూండాలు కాల్పులు జరిపారు. ఊరేగింపుకు ముందున్న గ్రామ సంఘం నాయకుడు దొడ్డి కొమరయ్య అక్కడికక్కడే మరణించాడు.
• ఈ బలిదానం తెలంగాణ రైతాంగ ఆగ్రహాన్ని రగిలించిందని, ఇదే సాయుధ పోరాటానికి నాంది అని సుందరయ్య వర్ణించారు. అందుకే పోరాటం ప్రారంభ సంవత్సరంగా 1946 ను తీసుకుంటారు.

రజాకార్లు, నిజాం ప్రతిఘటన (1947-1948)

• 15 ఆగస్టు 1947 న భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చినా నిజాం హైదరాబాద్‌ను భారత్‌లో విలీనం చేయడానికి అంగీకరించలేదు; ప్రత్యేక దేశంగా ఉండాలని ప్రయత్నించాడు.
• నిజాం మజ్లిస్ ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ నాయకుడు కాసిం రజ్వీ నాయకత్వంలో రజాకార్ దళాలను ఏర్పాటు చేశాడు. వీరు సైన్యం అండతో గ్రామాలపై దాడులు, దోపిడీలు, హింసకు పాల్పడ్డారు.
• హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ “జాయిన్ ఇండియా” ఉద్యమం నడపగా, కమ్యూనిస్టులు తెలంగాణ గ్రామాల్లో సాయుధ పోరాటాన్ని కొనసాగించారు.
• సుందరయ్య ప్రకారం రజాకార్ల దాడులు పెరగడంతో చాలా కాంగ్రెస్ దళాలు సరిహద్దు దాటి యూనియన్ భూభాగంలో శిబిరాలు పెట్టుకున్నాయి; సంస్థానం లోపల నిలిచి పోరాడింది కమ్యూనిస్టు, ఆంధ్ర మహాసభ దళాలే.
• 15 ఆగస్టు 1947 నుంచి 13 సెప్టెంబర్ 1948 వరకు ఉన్న కాలాన్ని సుందరయ్య “భూ పంపిణీ, ప్రజా పాలన ఏర్పాటు” దశగా వర్ణించారు.

సుందరయ్య చెప్పిన ఫలితాలు (పార్టీ లెక్కలు)

• నల్గొండ, వరంగల్, ఖమ్మం జిల్లాలు కేంద్రంగా సుమారు 3,000 గ్రామాల్లో గ్రామ కమిటీలతో “గ్రామ రాజ్యం” ఏర్పడింది.
• సుమారు పది లక్షల ఎకరాల (ఒక మిలియన్ ఎకరాల) భూమి రైతులకు పంచారు; వెట్టి రద్దయింది, కూలీల వేతనాలు పెరిగాయి.
• దళాల లెక్క: 10,000 మంది గ్రామ దళ సభ్యులు, సుమారు 2,000 క్రమ గెరిల్లా దళాలు.

పోలీస్ చర్య (ఆపరేషన్ పోలో), తర్వాతి పాలన

• TOSS పుస్తకం ప్రకారం కేంద్ర ప్రభుత్వం 13 నుంచి 17 సెప్టెంబర్ 1948 వరకు పోలీస్ చర్య (ఆపరేషన్ పోలో) జరిపింది. నిజాం లొంగిపోవడంతో 17 సెప్టెంబర్ 1948 న హైదరాబాద్ భారత యూనియన్‌లో విలీనమైంది.
• ఆ సమయంలో ప్రధాని జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ, హోంమంత్రి సర్దార్ వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్, రక్షణ మంత్రి బల్‌దేవ్ సింగ్.
• ఆకాశవాణి వార్త ప్రకారం స్వాతంత్ర్యం తర్వాత 13 నెలల పాటు హైదరాబాద్ నిజాం పాలనలోనే ఉంది. కేంద్ర హోంశాఖ ఏటా 17 సెప్టెంబర్‌ను “హైదరాబాద్ విమోచన దినం” గా జరపాలని 2024 లో నోటిఫై చేసింది.
• పోలీస్ చర్య తర్వాత మేజర్ జనరల్ జె.ఎన్. చౌదరి హైదరాబాద్ సైనిక గవర్నర్‌గా 31 డిసెంబర్ 1949 వరకు ఉన్నారు. జాగీర్దారీ వ్యవస్థ, హాలీ సిక్కా, సర్ఫ్-ఎ-ఖాస్, ఫసలీ క్యాలెండర్ రద్దయ్యాయి; ఉర్దూ స్థానంలో ఇంగ్లిష్ అధికార భాష అయింది.
• సైనిక పాలనలో కమ్యూనిస్టులు, ముస్లింలపై హింస జరగడంతో కేంద్రం పండిత్ సుందర్‌లాల్ కమిటీని (1949) నియమించింది. TOSS ప్రకారం ఈ కమిటీ పోలీస్ చర్య సమయంలో, తర్వాత సుమారు 27,000 నుంచి 40,000 మంది ప్రాణాలు కోల్పోయారని పేర్కొంది.
• 26 జనవరి 1950 న ఐసీఎస్ అధికారి ఎం.కె. వెల్లోడి ముఖ్యమంత్రిగా మొదటి పౌర ప్రభుత్వం ఏర్పడింది; నిజాం రాజప్రముఖ్ అయ్యాడు. 1952 ఎన్నికల తర్వాత బూర్గుల రామకృష్ణారావు ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేశారు.

పోలీస్ చర్య తర్వాత దశ, విరమణ (1948-1951)

• నిజాం పాలన ముగిసిన తర్వాత కూడా కమ్యూనిస్టు పార్టీ పోరాటం కొనసాగించింది. తిరిగి వస్తున్న భూస్వాముల నుంచి రైతులు పంచుకున్న భూములను కాపాడుకోవడమే లక్ష్యమని పార్టీ చెప్పింది.
• CPI కేంద్ర కమిటీ మే 1951 తీర్మానం రైతులు 1946 నుంచే నిజాం, భూస్వామ్య దోపిడీపై పోరాడుతున్నారని, ఈ పోరాటం నెహ్రూ ప్రభుత్వాన్ని కూలదోయడానికి కాదని పేర్కొంది. చర్చల ద్వారా ఒప్పందానికి సిద్ధమని కూడా ప్రకటించింది.
• సుందరయ్య ప్రకారం పోలీస్ చర్య తర్వాత ఉద్యమాన్ని అణచడానికి 50,000 మంది సాయుధ సిబ్బందిని మోహరించారు. పోరాట దశ నల్లమల (కృష్ణా అటవీ ప్రాంతం), గోదావరి అటవీ ప్రాంతాలకు విస్తరించింది.
• చివరికి 21 అక్టోబర్ 1951 న సాయుధ పోరాటాన్ని విరమించారు. 1946-51 మధ్య సుమారు 4,000 మంది చనిపోయారని, కొందరు పరిశోధకులు 6,000 కు దగ్గరగా చెబుతారని సుందరయ్య రాశారు.
• ఈ పోరాట సమయంలోనే వినోబా భావే భూదాన ఆలోచన పుట్టిందని సుందరయ్య ప్రస్తావించారు.

కాలక్రమ పట్టిక

సంవత్సరం / తేదీ	సంఘటన	ఆధారం
1921	ఆంధ్ర జనసంఘం ఏర్పాటు	TOSS
1930	ఆంధ్ర మహాసభగా మార్పు; జోగిపేటలో మొదటి మహాసభ	TOSS, సుందరయ్య
1944	భువనగిరి 11వ మహాసభ, రావి నారాయణరెడ్డి అధ్యక్షత, చీలిక	సుందరయ్య
1945	మహాసభ చీలిక (కమ్యూనిస్టులు / స్టేట్ కాంగ్రెస్)	TOSS
4 జూలై 1946	కడవెండిలో దొడ్డి కొమరయ్య బలిదానం	సుందరయ్య
15 ఆగస్టు 1947	స్వాతంత్ర్యం; నిజాం విలీనానికి నిరాకరణ	TOSS, ఆకాశవాణి
13-17 సెప్టెంబర్ 1948	పోలీస్ చర్య (ఆపరేషన్ పోలో)	TOSS
17 సెప్టెంబర్ 1948	హైదరాబాద్ భారత యూనియన్‌లో విలీనం	TOSS, ఆకాశవాణి
31 డిసెంబర్ 1949	జె.ఎన్. చౌదరి సైనిక పాలన ముగింపు	TOSS
26 జనవరి 1950	వెల్లోడి పౌర ప్రభుత్వం; నిజాం రాజప్రముఖ్	TOSS
మే 1951	CPI కేంద్ర కమిటీ తెలంగాణ తీర్మానం	CPI తీర్మానం
21 అక్టోబర్ 1951	సాయుధ పోరాటం విరమణ	సుందరయ్య

సాధారణంగా కలిపేసే అంశాలు

• పోలీస్ చర్య ముగింపు vs పోరాటం ముగింపు: 17 సెప్టెంబర్ 1948 నిజాం పాలన ముగిసిన తేదీ. సాయుధ పోరాటం ముగిసింది 21 అక్టోబర్ 1951 న. “పోరాటం 1948 లో ముగిసింది” అనే ఆప్షన్ తప్పు.
• ఐలమ్మ గ్రామం vs కొమరయ్య గ్రామం: ఐలమ్మ భూపోరాటం పాలకుర్తిలో, కొమరయ్య బలిదానం కడవెండిలో. రెండు ఘటనల్లోనూ ప్రత్యర్థి విసునూరు దేశ్‌ముఖ్ కావడంతో విద్యార్థులు గ్రామాలను మార్చి రాస్తారు.
• ఆంధ్ర మహాసభ ఏ ప్రాంతానిది: ఈ వ్యాసంలోని ఆంధ్ర మహాసభ హైదరాబాద్ సంస్థానంలోని తెలంగాణ ప్రాంత తెలుగు ప్రజల సంస్థ; సుందరయ్య దీన్ని తెలంగాణ ఆంధ్రుల సాంస్కృతిక సంస్థగా వర్ణించారు. “ఆంధ్ర” అనే పేరు చూసి దీన్ని కోస్తా, రాయలసీమ ప్రాంత సంస్థగా పొరబడవద్దు.
• జె.ఎన్. చౌదరి vs వెల్లోడి: చౌదరి సైనిక గవర్నర్, వెల్లోడి మొదటి పౌర ముఖ్యమంత్రి, బూర్గుల మొదటి ఎన్నికైన ముఖ్యమంత్రి.
• సుందర్‌లాల్ కమిటీ: ఇది పోలీస్ చర్య సమయంలో, తర్వాత జరిగిన హింసపై విచారణ కమిటీ. సాయుధ పోరాట మరణాల లెక్క (సుందరయ్య చెప్పిన సుమారు 4,000) దీనితో వేరు.

ఒక ఉదాహరణ: క్రమం ప్రశ్నను ఎలా సాధించాలి

ప్రశ్న: “ఈ సంఘటనలను కాలక్రమంలో అమర్చండి: (i) సాయుధ పోరాటం విరమణ (ii) కొమరయ్య బలిదానం (iii) వెల్లోడి ప్రభుత్వం (iv) పోలీస్ చర్య.”

మూడు స్తంభాలు గుర్తుంచుకోండి: 1946 మొదలు, 1948 నిజాం ముగింపు, 1951 విరమణ. కొమరయ్య (1946) మొదలు కాబట్టి (ii) ముందు. పోలీస్ చర్య (1948) తర్వాత. వెల్లోడి ప్రభుత్వం 1950 లో, అంటే పోలీస్ చర్యకు, విరమణకు మధ్యలో. విరమణ (1951) చివర. సరైన క్రమం: (ii), (iv), (iii), (i). చౌదరి, సుందర్‌లాల్, వెల్లోడి అన్నీ 1948-1950 లోపలివే. చిన్న నోట్స్‌లో ఈ పట్టికను ఎలా పెట్టుకోవాలో షార్ట్ నోట్స్ తయారీ వ్యాసంలో ఉంది.

నా అభిప్రాయం: ఈ అంశాన్ని “విమోచనం” లేదా “విద్రోహం” అనే ఏదో ఒక రాజకీయ కోణం నుంచి మాత్రమే చదివితే మార్కులు పోతాయి. పరీక్షలో అడిగేది రెండు వేర్వేరు కథలు: భూమి కోసం రైతుల పోరాటం (1946-1951), సంస్థానం విలీనం (1947-1948). రెండూ కలిసి నడిచాయి, ముగింపు తేదీలు వేరు. వీటిని ఒకటిగా చదివినవాళ్లే “పోరాటం 1948 లో ముగిసింది” అనే ఆప్షన్‌కు టిక్ పెడతారు.

పరిమితి: ఈ వ్యాసం రాంజీ గోండ్, కుమ్రం భీము గిరిజన తిరుగుబాట్లు, ఆర్య సమాజ్, వందేమాతరం ఉద్యమం, మహిళల పాత్ర గురించి వివరంగా చెప్పడం లేదు; సిలబస్‌లో ఇవి అదే అంశం కింద ఉన్నాయి. మరణాలు, గ్రామాల సంఖ్యలకు అధికారిక, ఏకాభిప్రాయ లెక్క నాకు దొరకలేదు. అందుకే ప్రతి సంఖ్యకు ఆధారం పేరు పెట్టాను; పరీక్షలో వేరే సంఖ్య కనిపిస్తే ఆశ్చర్యపోవద్దు. ఇలాంటి మరిన్ని అంశాలు చరిత్ర విభాగం లో చూడండి.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. సుందరయ్య ప్రకారం హైదరాబాద్ సంస్థానంలోని మొత్తం భూమి ఏ విధంగా విభజించి ఉండేది? (A) జాగీర్దారీ సుమారు 60 శాతం, ప్రభుత్వ రెవెన్యూ సుమారు 30 శాతం, సర్ఫ్-ఎ-ఖాస్ సుమారు 10 శాతం (B) ప్రభుత్వ రెవెన్యూ సుమారు 60 శాతం, జాగీర్దారీ సుమారు 30 శాతం, సర్ఫ్-ఎ-ఖాస్ సుమారు 10 శాతం (C) ప్రభుత్వ రెవెన్యూ సుమారు 60 శాతం, సర్ఫ్-ఎ-ఖాస్ సుమారు 30 శాతం, జాగీర్దారీ సుమారు 10 శాతం (D) సర్ఫ్-ఎ-ఖాస్ సుమారు 60 శాతం, జాగీర్దారీ సుమారు 30 శాతం, ప్రభుత్వ రెవెన్యూ సుమారు 10 శాతం

సమాధానం

(B) ప్రభుత్వ రెవెన్యూ సుమారు 60 శాతం, జాగీర్దారీ సుమారు 30 శాతం, సర్ఫ్-ఎ-ఖాస్ సుమారు 10 శాతం. సుందరయ్య లెక్క ప్రకారం సంస్థానంలోని భూమిలో ఎక్కువ భాగం, సుమారు 60 శాతం, ప్రభుత్వ రెవెన్యూ కింద ఉండేది; దీన్నే దివానీ లేదా ఖాల్సా భూమి అంటారు. సుమారు 30 శాతం జాగీర్దారీ కింద ఉండగా, మిగిలిన సుమారు 10 శాతం నిజాం సొంత ఎస్టేట్ అయిన సర్ఫ్-ఎ-ఖాస్. సర్ఫ్-ఎ-ఖాస్ వాటా అన్నిటికంటే చిన్నదైనా, దాని ఆదాయం పూర్తిగా నిజాం కుటుంబ ఖర్చులకే వెళ్లేది కాబట్టి దాన్ని ప్రత్యేకంగా గుర్తుంచుకోవాలి. జాగీర్దారీ, ప్రభుత్వ రెవెన్యూ వాటాలను తారుమారు చేసే ఆప్షన్‌నే ఎక్కువమంది ఎంచుకుంటారు; ప్రభుత్వ భూమి వాటా జాగీర్ల వాటాకు రెట్టింపు అని గుర్తుంటే ఈ పొరపాటు జరగదు.

2. తెలంగాణ సాయుధ పోరాటానికి ముందు గ్రామాల్లో “వెట్టి” అనే మాట దేనిని సూచించేది? (A) భూస్వామికి ఏటా చెల్లించాల్సిన భూమి శిస్తు (B) రైతులకు అధిక వడ్డీకి ఇచ్చే అప్పు (C) భూస్వామికి, అధికారులకు జీతం లేకుండా చేసే బలవంతపు శ్రమ (D) నిజాం సొంత ఎస్టేట్ నుంచి వచ్చే ఆదాయం

సమాధానం

(C) భూస్వామికి, అధికారులకు జీతం లేకుండా చేసే బలవంతపు శ్రమ. వెట్టి అంటే భూస్వామికి, అధికారులకు ఎలాంటి జీతం లేకుండా చేయించుకునే బలవంతపు శ్రమ, దానితో పాటు జరిగే బలవంతపు వసూళ్లు. ప్రతి దళిత కుటుంబం నుంచి ఒకరు వెట్టి చేయాల్సి వచ్చేదని సుందరయ్య రాశారు. అధిక వడ్డీలు, అక్రమ పన్నులు కూడా అదే కాలంలో రైతులను పీడించినా అవి వెట్టి కిందకు రావు; వెట్టి ప్రత్యేకత జీతం లేని శ్రమ. అందుకే “గ్రామ రాజ్యం” ఏర్పడిన చోట వెట్టి రద్దు కావడాన్ని పోరాటం సాధించిన ముఖ్య ఫలితాల్లో ఒకటిగా సుందరయ్య చెప్పారు.

3. సుందరయ్య ప్రకారం 1930 లో జోగిపేటలో జరిగిన మొదటి ఆంధ్ర మహాసభకు అధ్యక్షత వహించింది ఎవరు? (A) మాడపాటి హనుమంతరావు (B) రావి నారాయణరెడ్డి (C) బద్దం ఎల్లారెడ్డి (D) సురవరం ప్రతాపరెడ్డి

సమాధానం

(D) సురవరం ప్రతాపరెడ్డి. సుందరయ్య ప్రకారం మొదటి ఆంధ్ర మహాసభ 1930 లో జోగిపేటలో సురవరం ప్రతాపరెడ్డి అధ్యక్షతన జరిగింది. ఇదే ఆధారం మాడపాటి హనుమంతరావు నాయకత్వంలో 1928 లో మహాసభ ఏర్పడిందని చెబుతుంది, కాబట్టి సంస్థను ఏర్పాటు చేసిన నాయకుడు, మొదటి సభ అధ్యక్షుడు వేర్వేరు అని గుర్తుంచుకోవాలి; మాడపాటిని ఎంచుకునేవారు ఈ రెండింటినీ కలిపేస్తారు. రావి నారాయణరెడ్డి 1944 భువనగిరి సభకు అధ్యక్షత వహించారు, అప్పటికి మహాసభ పోరాట దిశగా మారుతోంది. మొదట్లో మహాసభ పాఠశాలలు, పరిపాలనా సంస్కరణలు, పౌర హక్కుల కోసం తీర్మానాలకే పరిమితమైంది.

4. సుందరయ్య ప్రకారం 1944 లో చీలిక వచ్చి మితవాదులు బయటకు వెళ్లిన 11వ ఆంధ్ర మహాసభ ఎక్కడ, ఎవరి అధ్యక్షతన జరిగింది? (A) భువనగిరి, రావి నారాయణరెడ్డి (B) ఖమ్మం, రావి నారాయణరెడ్డి (C) భువనగిరి, బద్దం ఎల్లారెడ్డి (D) ఖమ్మం, బద్దం ఎల్లారెడ్డి

సమాధానం

(A) భువనగిరి, రావి నారాయణరెడ్డి. 1944 నాటికి మహాసభలో యువత, కమ్యూనిస్టుల ప్రాబల్యం పెరిగింది; సుందరయ్య ప్రకారం అదే ఏడాది భువనగిరిలో రావి నారాయణరెడ్డి అధ్యక్షతన జరిగిన 11వ మహాసభలో చీలిక వచ్చింది. ఆ సభ తర్వాత మితవాదులు బయటకు వెళ్లడంతో మహాసభ పోరాట సంఘంగా మారే దారి తెరుచుకుంది. ఖమ్మం పేరు ఉన్న ఆప్షన్లు ఆకర్షిస్తాయి, కానీ ఖమ్మంలో 1945 లో జరిగినది 12వ, చివరి మహాసభ. బద్దం ఎల్లారెడ్డి ఈ దశలో ముందున్న నాయకుడే అయినా భువనగిరి సభకు అధ్యక్షుడు కాదు.

5. ఆంధ్ర మహాసభలో చీలిక వచ్చిన సంవత్సరాన్ని TOSS ఇంటర్మీడియట్ చరిత్ర పాఠ్యపుస్తకం ఏదిగా చెబుతుంది? (A) 1944 (B) 1945 (C) 1930 (D) 1946

సమాధానం

(B) 1945. TOSS పాఠ్యపుస్తకం చీలికను 1945 లో జరిగినట్టు చెబుతుంది: ఒక వర్గం కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చేరగా, రాజకీయ సంస్కరణలపై దృష్టి పెట్టిన వర్గం హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్‌గా ఏర్పడింది. సుందరయ్య మాత్రం చీలికను 1944 భువనగిరి సభతో ముడిపెడతారు, అందుకే 1944 ఈ ప్రశ్నలో దగ్గరి తప్పు ఆప్షన్. ప్రశ్నలో ఏ ఆధారం పేరు ఉందో చూసి సమాధానం ఎంచుకోవాలి, ఎందుకంటే ఆధారం మారితే సంవత్సరం మారుతుంది. 1930 ఆంధ్ర జనసంఘం ఆంధ్ర మహాసభగా మారిన సంవత్సరం, 1946 సాయుధ పోరాటం మొదలైన సంవత్సరం.

6. విసునూరు దేశ్‌ముఖ్ రామచంద్రారెడ్డి సంఘం కార్యకర్త, రజక మహిళ ఐలమ్మ భూమిని, పంటను బలవంతంగా తీసుకోవాలని ప్రయత్నించింది ఏ గ్రామంలో? (A) కడవెండి (B) భువనగిరి (C) జోగిపేట (D) పాలకుర్తి

సమాధానం

(D) పాలకుర్తి. ఐలమ్మ భూపోరాటం జరిగింది పాలకుర్తి గ్రామంలో. సంఘం నాయకులు, 28 మంది వాలంటీర్లు లాఠీలతో అడ్డుకోవడంతో దేశ్‌ముఖ్ మనుషులు పారిపోయారు, పంట ఐలమ్మ ఇంటికే చేరింది. కడవెండి కూడా అదే విసునూరు దేశ్‌ముఖ్‌తో ముడిపడిన గ్రామం కావడంతో విద్యార్థులు రెండింటినీ మార్చి రాస్తారు; కానీ కడవెండి దొడ్డి కొమరయ్య బలిదానం జరిగిన ఊరు. ఈ రెండు ఘటనల క్రమం కూడా ముఖ్యం: ఐలమ్మ విజయంతో ఆగ్రహించిన దేశ్‌ముఖ్ ఆ తర్వాతే కడవెండి సంఘం నాయకులను అణచాలని పథకం వేశాడు.

7. తెలంగాణ సాయుధ పోరాటం ప్రారంభ సంవత్సరంగా 1946 ను తీసుకోవడానికి సుందరయ్య చూపిన కారణం ఏది? (A) దేశ్‌ముఖ్ గూండాల కాల్పుల్లో సంఘం నాయకుడు దొడ్డి కొమరయ్య మరణించడం (B) ఆంధ్ర మహాసభలో మితవాదులు బయటకు వెళ్లి చీలిక రావడం (C) నిజాం కాసిం రజ్వీ నాయకత్వంలో రజాకార్ దళాలను ఏర్పాటు చేయడం (D) హైదరాబాద్‌ను భారత్‌లో విలీనం చేయడానికి నిజాం అంగీకరించకపోవడం

సమాధానం

(A) దేశ్‌ముఖ్ గూండాల కాల్పుల్లో సంఘం నాయకుడు దొడ్డి కొమరయ్య మరణించడం. 4 జూలై 1946 న కడవెండిలో సంఘం ఊరేగింపు దేశ్‌ముఖ్ ఇంటి దగ్గరకు రాగానే అతని గూండాలు కాల్పులు జరిపారు; ఊరేగింపుకు ముందున్న దొడ్డి కొమరయ్య అక్కడికక్కడే మరణించాడు. ఈ బలిదానం రైతాంగ ఆగ్రహాన్ని రగిలించిందని, ఇదే సాయుధ పోరాటానికి నాంది అని సుందరయ్య వర్ణించారు. మహాసభ చీలిక దీనికి ముందు 1944, 1945 లో జరిగిన సంస్థాగత పరిణామం మాత్రమే. రజాకార్ల దాడులు, నిజాం విలీన నిరాకరణ 1947-1948 నిజాం ప్రతిఘటన దశకు చెందినవి, అప్పటికే పోరాటం నడుస్తోంది.

8. సుందరయ్య “భూ పంపిణీ, ప్రజా పాలన ఏర్పాటు” దశగా వర్ణించిన కాలం ఏది? (A) 4 జూలై 1946 నుంచి 15 ఆగస్టు 1947 వరకు (B) 17 సెప్టెంబర్ 1948 నుంచి 21 అక్టోబర్ 1951 వరకు (C) 15 ఆగస్టు 1947 నుంచి 13 సెప్టెంబర్ 1948 వరకు (D) 13 సెప్టెంబర్ 1948 నుంచి 31 డిసెంబర్ 1949 వరకు

సమాధానం

(C) 15 ఆగస్టు 1947 నుంచి 13 సెప్టెంబర్ 1948 వరకు. స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన 15 ఆగస్టు 1947 నుంచి పోలీస్ చర్య మొదలైన 13 సెప్టెంబర్ 1948 వరకు ఉన్న కాలాన్ని సుందరయ్య ఈ దశగా పిలిచారు. ఈ కాలంలోనే నల్గొండ, వరంగల్, ఖమ్మం జిల్లాలు కేంద్రంగా సుమారు 3,000 గ్రామాల్లో గ్రామ కమిటీలతో “గ్రామ రాజ్యం” ఏర్పడిందని, సుమారు పది లక్షల ఎకరాలు రైతులకు పంచారని ఆయన రాశారు. 17 సెప్టెంబర్ 1948 తర్వాతి కాలం పంచుకున్న భూములను కాపాడుకునే దశ, అది కొత్తగా పంచిన దశ కాదు. 13 సెప్టెంబర్ 1948 తో మొదలయ్యే ఆప్షన్ పోలీస్ చర్య, సైనిక పాలన కాలాన్ని సూచిస్తుంది.

9. సుందరయ్య ప్రకారం రజాకార్ల దాడులు పెరిగినప్పుడు హైదరాబాద్ సంస్థానం లోపలే నిలిచి పోరాడిన దళాలు ఏవి? (A) కమ్యూనిస్టు, ఆంధ్ర మహాసభ దళాలు (B) హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ దళాలు (C) స్టేట్ కాంగ్రెస్, కమ్యూనిస్టు దళాలు కలిసి (D) ఆంధ్ర మహాసభ మితవాద వర్గం దళాలు

సమాధానం

(A) కమ్యూనిస్టు, ఆంధ్ర మహాసభ దళాలు. సుందరయ్య ప్రకారం రజాకార్ల దాడులు పెరగడంతో చాలా కాంగ్రెస్ దళాలు సరిహద్దు దాటి యూనియన్ భూభాగంలో శిబిరాలు పెట్టుకున్నాయి. సంస్థానం లోపల నిలిచి పోరాడింది కమ్యూనిస్టు, ఆంధ్ర మహాసభ దళాలే అని ఆయన రాశారు. హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ ఈ కాలంలో “జాయిన్ ఇండియా” ఉద్యమం నడిపింది, గ్రామాల్లో సాయుధ పోరాటం కొనసాగించింది మాత్రం కమ్యూనిస్టులు. రెండు సంస్థలూ నిజాంను వ్యతిరేకించినా పోరాట పద్ధతి, పోరాడిన ప్రదేశం వేరు; “రెండూ కలిసి” అనే ఆప్షన్ ఈ తేడాను చెరిపేస్తుంది కాబట్టి తప్పు.

10. పోలీస్ చర్య తర్వాత 26 జనవరి 1950 న హైదరాబాద్‌లో ఏర్పడిన మొదటి పౌర ప్రభుత్వానికి ముఖ్యమంత్రి ఎవరు? (A) బూర్గుల రామకృష్ణారావు (B) జె.ఎన్. చౌదరి (C) ఎం.కె. వెల్లోడి (D) మాడపాటి హనుమంతరావు

సమాధానం

(C) ఎం.కె. వెల్లోడి. 26 జనవరి 1950 న ఐసీఎస్ అధికారి ఎం.కె. వెల్లోడి ముఖ్యమంత్రిగా మొదటి పౌర ప్రభుత్వం ఏర్పడింది; అదే సమయంలో నిజాం రాజప్రముఖ్ అయ్యాడు. దానికి ముందు 31 డిసెంబర్ 1949 వరకు మేజర్ జనరల్ జె.ఎన్. చౌదరి సైనిక గవర్నర్‌గా ఉన్నారు, కాబట్టి ఆయనది పౌర ప్రభుత్వం కాదు. బూర్గుల రామకృష్ణారావు 1952 ఎన్నికల తర్వాత ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేశారు; ఆయన మొదటి ఎన్నికైన ముఖ్యమంత్రి, మొదటి పౌర ముఖ్యమంత్రి కాదు. “మొదటి పౌర”, “మొదటి ఎన్నికైన” అనే రెండు మాటల తేడానే ఈ ప్రశ్నలో కీలకం.

11. మేజర్ జనరల్ జె.ఎన్. చౌదరి సైనిక పాలనలో హైదరాబాద్‌లో తీసుకున్న చర్య ఏది? (A) నిజాంను రాజప్రముఖ్‌గా నియమించడం (B) 17 సెప్టెంబర్‌ను విమోచన దినంగా నోటిఫై చేయడం (C) ఉర్దూను ఏకైక అధికార భాషగా కొనసాగించడం (D) జాగీర్దారీ వ్యవస్థను, ఫసలీ క్యాలెండర్‌ను రద్దు చేయడం

సమాధానం

(D) జాగీర్దారీ వ్యవస్థను, ఫసలీ క్యాలెండర్‌ను రద్దు చేయడం. పోలీస్ చర్య తర్వాత 31 డిసెంబర్ 1949 వరకు సాగిన చౌదరి సైనిక పాలనలో జాగీర్దారీ వ్యవస్థ, హాలీ సిక్కా, సర్ఫ్-ఎ-ఖాస్, ఫసలీ క్యాలెండర్ రద్దయ్యాయి. అదే కాలంలో ఉర్దూ స్థానంలో ఇంగ్లిష్ అధికార భాష అయింది, కాబట్టి ఉర్దూను కొనసాగించారనే ఆప్షన్ తప్పు. నిజాం రాజప్రముఖ్ అయింది 26 జనవరి 1950 న పౌర ప్రభుత్వం ఏర్పడినప్పుడు, అంటే సైనిక పాలన ముగిశాక. 17 సెప్టెంబర్‌ను “హైదరాబాద్ విమోచన దినం” గా జరపాలని కేంద్ర హోంశాఖ నోటిఫై చేసింది 2024 లో.

12. కేంద్రం 1949 లో నియమించిన పండిత్ సుందర్‌లాల్ కమిటీ ఏ అంశంపై విచారణ జరిపింది? (A) సాయుధ పోరాటంలో 1946-51 మధ్య జరిగిన మరణాలు (B) పోలీస్ చర్య సమయంలో, తర్వాత జరిగిన హింస (C) గ్రామ రాజ్యాల్లో రైతులకు పంచిన భూముల లెక్క (D) పోలీస్ చర్యకు ముందు రజాకార్లు చేసిన దాడులు

సమాధానం

(B) పోలీస్ చర్య సమయంలో, తర్వాత జరిగిన హింస. సైనిక పాలనలో కమ్యూనిస్టులు, ముస్లింలపై హింస జరగడంతో కేంద్రం 1949 లో పండిత్ సుందర్‌లాల్ కమిటీని నియమించింది. TOSS ప్రకారం ఈ కమిటీ పోలీస్ చర్య సమయంలో, తర్వాత సుమారు 27,000 నుంచి 40,000 మంది ప్రాణాలు కోల్పోయారని పేర్కొంది. సాయుధ పోరాట మరణాల లెక్క సుందరయ్య ఇచ్చినది, అది ఈ కమిటీ అంచనాతో పూర్తిగా వేరు; అందుకే ఆ ఆప్షన్ దగ్గరి తప్పు. రజాకార్ల దాడులు పోలీస్ చర్యకు ముందు కాలానివి, ఈ కమిటీ విచారించింది పోలీస్ చర్య సమయం, తర్వాతి హింసను.

13. 17 సెప్టెంబర్ 1948 న నిజాం పాలన ముగిసిన తర్వాత కూడా కమ్యూనిస్టు పార్టీ సాయుధ పోరాటాన్ని కొనసాగించడానికి చెప్పిన ప్రధాన కారణం ఏది? (A) తిరిగి వస్తున్న భూస్వాముల నుంచి రైతులు పంచుకున్న భూములను కాపాడుకోవడం (B) నెహ్రూ ప్రభుత్వాన్ని కూలదోసి తెలంగాణలో ప్రత్యేక పాలన ఏర్పాటు చేయడం (C) నిజాంను రాజప్రముఖ్ పదవి నుంచి తొలగించాలని ఒత్తిడి తేవడం (D) సరిహద్దు శిబిరాల్లోని కాంగ్రెస్ దళాలను సంస్థానంలోకి తిరిగి రప్పించడం

సమాధానం

(A) తిరిగి వస్తున్న భూస్వాముల నుంచి రైతులు పంచుకున్న భూములను కాపాడుకోవడం. పోలీస్ చర్య తర్వాత భూస్వాములు గ్రామాలకు తిరిగి వచ్చి, రైతులు పంచుకున్న భూములను వెనక్కి తీసుకోవడానికి ప్రయత్నించారు; ఆ భూములను కాపాడుకోవడమే లక్ష్యమని పార్టీ చెప్పింది. CPI కేంద్ర కమిటీ మే 1951 తీర్మానం ఈ పోరాటం నెహ్రూ ప్రభుత్వాన్ని కూలదోయడానికి కాదని స్పష్టంగా పేర్కొంది, చర్చల ద్వారా ఒప్పందానికి సిద్ధమని కూడా ప్రకటించింది. కాబట్టి ప్రభుత్వాన్ని కూలదోయడం అనే ఆప్షన్ పార్టీ పత్రాలకే విరుద్ధం. ఈ దశలో ఉద్యమాన్ని అణచడానికి 50,000 మంది సాయుధ సిబ్బందిని మోహరించారని, పోరాటం నల్లమల, గోదావరి అటవీ ప్రాంతాలకు విస్తరించిందని సుందరయ్య రాశారు.

14. సుందరయ్య ప్రకారం 1946-51 మధ్య తెలంగాణ సాయుధ పోరాటంలో సుమారు ఎంతమంది చనిపోయారు? (A) సుమారు 27,000 (B) సుమారు 50,000 (C) సుమారు 40,000 (D) సుమారు 4,000

సమాధానం

(D) సుమారు 4,000. సుందరయ్య ప్రకారం 1946-51 మధ్య సాయుధ పోరాటంలో సుమారు 4,000 మంది చనిపోయారు; కొందరు పరిశోధకులు ఈ సంఖ్యను 6,000 కు దగ్గరగా చెబుతారని కూడా ఆయనే రాశారు. 27,000, 40,000 అనేవి సుందర్‌లాల్ కమిటీ పోలీస్ చర్య సమయంలో, తర్వాత జరిగిన మరణాలకు ఇచ్చిన అంచనా పరిధికి రెండు అంచులు. 50,000 మరణాల సంఖ్య కాదు; పోలీస్ చర్య తర్వాత ఉద్యమాన్ని అణచడానికి మోహరించిన సాయుధ సిబ్బంది సంఖ్య. ఈ సంఖ్యలకు అధికారిక, ఏకాభిప్రాయ లెక్క లేదు కాబట్టి ప్రతి సంఖ్యను దాని ఆధారంతో కలిపి గుర్తుంచుకోవాలి.

15. పోలీస్ చర్య ముగిసిన తర్వాత, సాయుధ పోరాటం విరమణకు ముందు జరిగిన సంఘటన ఏది? (A) ఖమ్మంలో ఆంధ్ర మహాసభ 12వ, చివరి సభ జరగడం (B) జె.ఎన్. చౌదరి సైనిక పాలన ముగియడం (C) దొడ్డి కొమరయ్య బలిదానం (D) విలీనానికి నిజాం నిరాకరించడం

సమాధానం

(B) జె.ఎన్. చౌదరి సైనిక పాలన ముగియడం. పోలీస్ చర్య 17 సెప్టెంబర్ 1948 న ముగిసింది, సాయుధ పోరాటాన్ని 21 అక్టోబర్ 1951 న విరమించారు; ఈ రెండు తేదీల మధ్య జరిగిన సంఘటనే సమాధానం. చౌదరి సైనిక పాలన 31 డిసెంబర్ 1949 న ముగిసింది కాబట్టి అది సరిగ్గా ఈ మధ్య కాలంలోకి వస్తుంది. ఖమ్మం 12వ మహాసభ 1945 లో, కొమరయ్య బలిదానం 1946 లో, నిజాం విలీన నిరాకరణ 1947 లో జరిగాయి; ఇవన్నీ పోలీస్ చర్యకు ముందువే. “1946 మొదలు, 1948 నిజాం ముగింపు, 1951 విరమణ” అనే మూడు స్తంభాలు గుర్తుంటే ఇలాంటి క్రమం ప్రశ్నలు త్వరగా తేలిపోతాయి.

FAQ

తెలంగాణ సాయుధ పోరాటం ఎప్పుడు మొదలై ఎప్పుడు ముగిసింది?

1946 లో మొదలై 21 అక్టోబర్ 1951 న కమ్యూనిస్టు పార్టీ పోరాటాన్ని విరమించడంతో ముగిసింది. 4 జూలై 1946 న కడవెండిలో దొడ్డి కొమరయ్య కాల్పుల్లో మరణించడం పోరాటానికి నిప్పు రాజేసిన సంఘటనగా సుందరయ్య వర్ణించారు.

తెలంగాణ సాయుధ పోరాటానికి నాయకత్వం వహించింది ఎవరు?

కమ్యూనిస్టు పార్టీ, ఆంధ్ర మహాసభ (ప్రజలు “సంఘం” అని పిలిచేవారు) నాయకత్వం వహించాయి. రావి నారాయణరెడ్డి, బద్దం ఎల్లారెడ్డి లాంటి నాయకులు ఈ దశలో ముందున్నారు.

పోలీస్ చర్య తర్వాత కూడా పోరాటం ఎందుకు కొనసాగింది?

పోలీస్ చర్య తర్వాత భూస్వాములు తిరిగి గ్రామాలకు వచ్చి రైతులు పంచుకున్న భూములను వెనక్కి తీసుకోవడానికి ప్రయత్నించారు. ఆ భూములను కాపాడుకోవడానికే పోరాటం కొనసాగిందని కమ్యూనిస్టు పార్టీ పత్రాలు చెబుతాయి.

రజాకార్లు ఎవరు?

మజ్లిస్ ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ నాయకుడు కాసిం రజ్వీ నాయకత్వంలో నిజాంకు మద్దతుగా పనిచేసిన సాయుధ దళం. పోలీస్ చర్య వరకు గ్రామాలపై దాడులు చేశారు.

Sources

• Telangana Open School Society (TOSS), Intermediate History (English Medium), Chapters 28-29: Asaf Jahis and Telangana Movement
• TSPSC Notification No. 02/2024, Group-I Services (scheme and syllabus)
• TSPSC Scheme and Syllabus for Recruitment to the Posts of Group-II Services
• News On AIR: Government decides to celebrate 17 September as Hyderabad Liberation Day (March 13, 2024)
• P. Sundarayya, Telangana People’s Struggle and Its Lessons (CPI(M), December 1972)
• CPI Central Committee Resolution on Telangana, May 1951