విజయనగర సామ్రాజ్యం గురించి APPSC లో ఏ అంశాలు అడుగుతారు?
Nookesh Karri ·· 13 min read
విజయనగర సామ్రాజ్యాన్ని హరిహర, బుక్క అనే ఇద్దరు సోదరులు 1336లో స్థాపించారు. దాన్ని సంగమ, సాళువ, తుళువ, ఆరవీడు అనే నాలుగు వంశాలు పాలించాయి; తుళువ వంశానికి చెందిన శ్రీకృష్ణదేవరాయలు (పాలన 1509-29) అత్యంత ప్రసిద్ధుడు. 1565లో రాక్షసి-తంగడి (తళ్లికోట) యుద్ధంలో ఓటమి తర్వాత రాజధాని నగరం దోపిడీకి గురై వదిలివేయబడింది. APPSC పరీక్షలకు వంశాల క్రమం, కృష్ణదేవరాయల కృషి, అమర-నాయంకర వ్యవస్థ, విదేశీ యాత్రికులు, హంపి కట్టడాలు, ఆంధ్రతో సంబంధం అనే ఆరు అంశాలు కీలకం.
ఈ వ్యాసానికి ప్రధాన ఆధారం NCERT 12వ తరగతి, Themes in Indian History Part II లోని ఏడో అధ్యాయం “An Imperial Capital: Vijayanagara”. కట్టడాల వివరాలకు UNESCO హంపి స్మారక కట్టడాల పేజీ ఉపయోగించాను. రాజుల జాబితా, యాత్రికుల సంవత్సరాలు వంటి NCERT ఇవ్వని వివరాలను ఎన్‌సైక్లోపీడియా వ్యాసాల నుంచి తీసుకుని, ఎక్కడ తేడా ఉందో అక్కడే చెప్పాను.
పేరు, విస్తీర్ణం
- విజయనగరం అంటే “విజయ నగరం”. ఇది ఒక నగరం పేరు, ఒక సామ్రాజ్యం పేరు కూడా.
- ఉచ్ఛదశలో ఈ సామ్రాజ్యం ఉత్తరాన కృష్ణా నది నుంచి దక్షిణాన ద్వీపకల్పం చివరి వరకు విస్తరించిందని NCERT చెబుతుంది.
- చరిత్రకారులు “విజయనగర సామ్రాజ్యం” అంటారు, కానీ సమకాలీనులు దీన్ని “కర్ణాటక సామ్రాజ్యము” అని పిలిచారు.
- కృష్ణా-తుంగభద్ర అంతర్వేది ప్రజలు ఈ నగరాన్ని హంపిగా గుర్తుపెట్టుకున్నారు. ఆ పేరు స్థానిక అమ్మవారు పంపాదేవి పేరు నుంచి వచ్చింది.
హంపి శిథిలాల అధ్యయనం
- 1800లో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఇంజినీర్ కల్నల్ కాలిన్ మెకంజీ హంపి శిథిలాలను వెలుగులోకి తెచ్చి, మొదటి సర్వే మ్యాప్ తయారుచేశారు. ఆయన 1815లో భారతదేశ మొదటి సర్వేయర్ జనరల్ అయ్యారు.
- 1836 నుంచే శాసన పరిశోధకులు ఇక్కడి శాసనాలను సేకరించడం ప్రారంభించారు; 1856 నుంచి ఫోటోగ్రాఫర్లు కట్టడాలను నమోదు చేశారు.
స్థాపన: హరిహర, బుక్క (1336)
- సంప్రదాయం, శాసన ఆధారాల ప్రకారం హరిహర, బుక్క సోదరులు 1336లో సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించారు.
- NCERT కాలక్రమ పట్టికలో “1336?” అని ప్రశ్నార్థకంతో ఉంది. పరీక్షలో మాత్రం 1336నే ఎంచుకోండి.
- శృంగేరి విద్యారణ్యులు స్థాపనకు మార్గదర్శనం చేశారని తర్వాతి సాహిత్య సంప్రదాయం చెబుతుంది. అయితే 1336లో ఆయన ప్రత్యక్ష పాత్రకు సమకాలీన శాసన ఆధారం తక్కువని విజయనగర సామ్రాజ్యంపై ఎన్‌సైక్లోపీడియా వ్యాసం పేర్కొంటుంది.
- ఈ సోదరులు మొదట వరంగల్ కాకతీయుల సేవలో ఉన్న తెలుగు సేనానులనే మరో వాదన కూడా ఉంది. కాకతీయుల పతనం నేపథ్యం కోసం కాకతీయ రాజవంశం వ్యాసం చూడండి.
- సమకాలీన రాజ్యాలను గుర్తుపెట్టుకోండి: బహమనీ రాజ్యం 1347లో, ఒడిశా గజపతి రాజ్యం 1435లో, గోల్కొండ సుల్తానత్ 1518లో ఏర్పడ్డాయని NCERT కాలక్రమం చెబుతుంది.
నాలుగు రాజవంశాలు
| వంశం | NCERT ప్రకారం కాలం | ముఖ్య పాలకులు |
|---|---|---|
| సంగమ | 1336 నుంచి 1485 వరకు | హరిహర, బుక్క, రెండో దేవరాయలు |
| సాళువ | 1485 నుంచి 1503 వరకు | సాళువ నరసింహ |
| తుళువ | 1503 నుంచి | వీర నరసింహ, శ్రీకృష్ణదేవరాయలు, అచ్యుతదేవరాయలు, సదాశివరాయలు |
| ఆరవీడు | 1542 నుంచి పదిహేడో శతాబ్దం చివరి వరకు | రామరాయలు, తిరుమల దేవరాయలు |
- సాళువులు మొదట సైనికాధికారులు; వారు సంగమ వంశాన్ని తొలగించి అధికారంలోకి వచ్చారు.
- 1529లో కృష్ణదేవరాయల మరణం తర్వాత తిరుగుబాటు నాయకులతో వారసులు ఇబ్బంది పడ్డారు. 1542 నాటికి అధికారం ఆరవీడు వంశానికి మారిందని NCERT చెబుతుంది.
- తేదీల్లో తేడా: NCERT సాళువుల పాలన 1503లో ముగిసిందంటుంది. ఎన్‌సైక్లోపీడియా జాబితా సాళువ వంశాన్ని 1485-1505గా, తుళువ వంశాన్ని 1491 నుంచి మొదలైనట్లు చూపుతుంది. అంటే ఆ జాబితాలో రెండు వంశాల కాలాలు కొంత మేర ఒకదానిపై ఒకటి పడుతున్నాయి. పరీక్షకు NCERT తేదీలనే అనుసరించండి.
- ఆరవీడు వంశం విషయంలోనూ ఇదే గమనిక: NCERT 1542 నాటికి కేంద్ర అధికారం ఆరవీడుకు మారిందంటుంది. ఎన్‌సైక్లోపీడియా ప్రకారం సదాశివరాయలు నామమాత్రపు రాజుగా 1570 వరకు కొనసాగగా, అసలు అధికారం రామరాయల చేతిలో ఉంది.
శ్రీకృష్ణదేవరాయలు (1509-29)
సైనిక విజయాలు
- 1512లో తుంగభద్ర, కృష్ణా నదుల మధ్యనున్న రాయచూరు అంతర్వేదిని స్వాధీనం చేసుకున్నారు.
- 1514లో ఒడిశా పాలకులను (గజపతులను) లొంగదీశారు; 1520లో బీజాపూర్ సుల్తాన్‌ను తీవ్రంగా ఓడించారు.
- గజపతులతో యుద్ధంలో ఉదయగిరి, కొండవీడు, కొండపల్లి కోటలను స్వాధీనం చేసుకున్నారని కృష్ణదేవరాయలపై వ్యాసం చెబుతుంది. ఈ దండయాత్ర కోస్తా ఆంధ్ర ప్రాంతంలో జరిగిందని అదే వ్యాసం చెబుతుంది, అందుకే ఇది APPSCకి ముఖ్యం.
పాలన, సంస్కృతి
- ఆయన తెలుగులో రాజనీతిపై “అముక్తమాల్యద” రాశారు. ఓడరేవులను మెరుగుపరచి, గుర్రాలు, ఏనుగులు, రత్నాలు, ముత్యాల దిగుమతిని ప్రోత్సహించాలని అందులో సలహా ఇచ్చారు.
- విదేశీ వర్తకులకు రోజూ దర్శనం ఇచ్చి, కానుకలు, మంచి లాభాలు ఇస్తే ఆ సరకులు శత్రువులకు వెళ్లవని ఆయన రాశారు. గుర్రాలపై ఆధారపడిన యుద్ధ కాలంలో ఇది రాజకీయ వ్యూహం కూడా.
- తన తల్లి పేరు మీద నాగలాపురం అనే ఉపనగరాన్ని నిర్మించారు. ఎన్నో దక్షిణ భారత ఆలయాలకు గోపురాలు చేర్చారు.
- ఆయనకు “ఆంధ్రభోజ”, “మూరు రాయర గండ” వంటి బిరుదులు ఉన్నాయి; ఆయన ప్రధానమంత్రి తిమ్మరుసు.
- “యవన రాజ్య స్థాపనాచార్య” అనే బిరుదును ఆయన గర్వంగా భావించారని NCERT చెబుతుంది. సుల్తానత్‌లలో అధికారం కోరిన కొందరికి ఆయన మద్దతిచ్చారు.
అష్టదిగ్గజాలు
- కృష్ణదేవరాయల ఆస్థానంలోని ఎనిమిది మంది తెలుగు కవులను అష్టదిగ్గజాలు అంటారు; ఈ కవుల సభకు “భువన విజయం” అని పేరు.
- సాధారణంగా చెప్పే జాబితా: అల్లసాని పెద్దన (మనుచరిత్ర), నంది తిమ్మన (పారిజాతాపహరణం), మాదయ్యగారి మల్లన (రాజశేఖర చరిత్రము), ధూర్జటి (కాళహస్తి మాహాత్మ్యము), అయ్యలరాజు రామభద్రుడు (రామాభ్యుదయము), పింగళి సూరన (రాఘవపాండవీయము), రామరాజభూషణుడు (వసుచరిత్రము), తెనాలి రామకృష్ణుడు (పాండురంగ మాహాత్మ్యము).
- జాగ్రత్త: ఈ జాబితాను విస్తృతంగా అంగీకరించినా, సభ్యుల విషయంలో కొన్ని భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయని అష్టదిగ్గజాలపై వ్యాసం చెబుతుంది. కొన్ని రచనలు రామరాజభూషణుడి స్థానంలో భట్టుమూర్తి పేరు చెబుతాయి; పింగళి సూరన, తెనాలి రామకృష్ణుడు తర్వాతి రాజుల ఆస్థానంలోనూ ఉన్నారని కొన్ని కథనాలు చెబుతాయి. NCERT అధ్యాయం అష్టదిగ్గజాల గురించి ఏమీ చెప్పదు.
అమర-నాయంకర వ్యవస్థ
- కోటలను, సాయుధ అనుచరులను నియంత్రించే సైనిక అధిపతులను నాయకులు అనేవారు. వీరు ఎక్కువగా తెలుగు లేదా కన్నడ మాట్లాడేవారు.
- అమర-నాయకులు రాయలు ఇచ్చిన భూభాగాలను పాలించే సైనిక కమాండర్లు. రైతులు, చేతివృత్తులవారు, వర్తకుల నుంచి పన్నులు వసూలు చేశారు.
- ఆదాయంలో కొంత భాగాన్ని సొంత ఖర్చులకు, నిర్ణీత సంఖ్యలో గుర్రాలు, ఏనుగుల దళాన్ని పోషించడానికి ఉంచుకున్నారు. కొంత ఆదాయం ఆలయాలు, సాగునీటి పనుల నిర్వహణకూ వెళ్లింది.
- వారు ఏటా రాజుకు కప్పం పంపి, కానుకలతో ఆస్థానానికి వచ్చి విధేయత చూపేవారు. రాజులు వారిని ఒక చోటు నుంచి మరో చోటుకు బదిలీ చేసి నియంత్రణ చూపేవారు.
- ఈ వ్యవస్థను సామ్రాజ్యపు ప్రధాన రాజకీయ ఆవిష్కరణగా NCERT పేర్కొంటుంది. దీని ఎన్నో లక్షణాలు ఢిల్లీ సుల్తానత్ ఇక్తా వ్యవస్థ నుంచి వచ్చి ఉండవచ్చని చెబుతుంది.
- “అమర” పదం సంస్కృతంలోని “సమర” (యుద్ధం) నుంచి వచ్చిందని భావిస్తారు; ఇది పర్షియన్ “అమీర్” పదాన్ని కూడా పోలి ఉంటుంది.
- పదిహేడో శతాబ్దంలో చాలామంది నాయకులు స్వతంత్ర రాజ్యాలు స్థాపించడంతో కేంద్ర సామ్రాజ్యం త్వరగా కూలిపోయింది. చంద్రగిరి, మధురై, ఇక్కేరి, తంజావూరు, మైసూరు నాయక అధికార కేంద్రాలు.
విదేశీ యాత్రికులు
| యాత్రికుడు | దేశం | శతాబ్దం (NCERT) | సందర్శన సంవత్సరం (ఎన్‌సైక్లోపీడియా) |
|---|---|---|---|
| నికోలో డి కాంటి | ఇటలీ (వర్తకుడు) | పదిహేనో | 1420 |
| అబ్దుర్ రజాక్ | పర్షియా (రాయబారి) | పదిహేనో | 1443 |
| అఫనాసి నికితిన్ | రష్యా (వర్తకుడు) | పదిహేనో | 1470 |
| డ్యూవర్టె బార్బోసా | పోర్చుగల్ | పదహారో | 1516 |
| డొమింగో పేస్ | పోర్చుగల్ | పదహారో | 1522 |
| ఫెర్నావో నూనిజ్ | పోర్చుగల్ | పదహారో | 1537 |
- అబ్దుర్ రజాక్ ఏడు వరుసల కోటగోడలను ప్రస్తావించారు. మొదటి, రెండో, మూడో గోడల మధ్య పొలాలు, తోటలు, ఇళ్లు ఉన్నాయని రాశారు.
- డొమింగో పేస్ కొండ మీద నుంచి చూసినప్పుడు నగరం రోమ్ అంత పెద్దదిగా కనిపించిందని రాశారు. కృష్ణదేవరాయలు కట్టించిన చెరువు దగ్గర పదిహేను లేదా ఇరవై వేల మంది పనిచేయడం చూశానని కూడా రాశారు.
- మహానవమి దిబ్బను, సభా మందిరాన్ని కలిపి పేస్ “హౌస్ ఆఫ్ విక్టరీ” అని పిలిచారు.
- NCERT యాత్రికుల సంవత్సరాలు ఇవ్వదు, శతాబ్దం మాత్రమే చెబుతుంది. పట్టికలోని సంవత్సరాలు ఎన్‌సైక్లోపీడియా వ్యాసంలోని యాత్రికుల జాబితా నుంచి తీసుకున్నవి; అదే వ్యాసం మరోచోట రజాక్, పేస్ సంవత్సరాలను కొంచెం వేరుగా చెబుతుంది, కాబట్టి వీటిని సుమారు సంవత్సరాలుగానే చూడండి. యాత్రికుడు-శతాబ్దం-దేశం జతలను గుర్తుపెట్టుకోండి.
రాక్షసి-తంగడి (తళ్లికోట) యుద్ధం, 1565
- 1565లో విజయనగర ప్రధానమంత్రి రామరాయలు సైన్యాన్ని రాక్షసి-తంగడి వద్దకు నడిపించారు. బీజాపూర్, అహ్మద్‌నగర్, గోల్కొండ సంయుక్త సైన్యాలు ఆయన సేనలను చిత్తుచేశాయి.
- విజేతలు నగరాన్ని దోచుకున్నారు; కొన్నేళ్లలోనే నగరం పూర్తిగా ఖాళీ అయింది. నగరాన్ని ఆరు నెలల పాటు దోచుకున్నారని UNESCO చెబుతుంది.
- ఒక సుల్తాన్‌ను మరో సుల్తాన్‌పై ఎగదోసే రామరాయల సాహసోపేత విధానమే సుల్తానులు ఏకమయ్యేలా చేసిందని NCERT వివరిస్తుంది. సుల్తానులకు, రాయలకు మధ్య సంబంధాలు ఎప్పుడూ శత్రుత్వమే కాదని కూడా అదే అధ్యాయం గుర్తుచేస్తుంది.
- పేరులో తేడా: NCERT “రాక్షసి-తంగడి (తళ్లికోట అని కూడా అంటారు)” అని రాస్తుంది; UNESCO “తళ్లికోట యుద్ధం” అంటుంది. తళ్లికోట యుద్ధంపై వ్యాసం తేదీని 23 జనవరి 1565గా చెబుతుంది (కచ్చితమైన తేదీలపై చర్చ ఉందని కూడా అంటుంది). యుద్ధస్థలం విషయంలో వేర్వేరు పేర్లు ఉన్నాయని, అన్నీ కృష్ణా నది ఒడ్డునే ఉన్నాయని కూడా చెబుతుంది.
- కూటమిలో తేడా: NCERT మూడు సుల్తానత్‌ల (బీజాపూర్, అహ్మద్‌నగర్, గోల్కొండ) పేర్లు చెబుతుంది. ఎన్‌సైక్లోపీడియా వ్యాసం వీటితో పాటు బీదర్, బేరార్‌లను కూడా చూపుతుంది. ఆప్షన్లలో మూడే ఉంటే NCERT జాబితానే ఎంచుకోండి.
హంపి కట్టడాలు
| కట్టడం | గుర్తుపెట్టుకోవాల్సిన అంశం |
|---|---|
| విరూపాక్ష ఆలయం | తొలి మందిరం తొమ్మిది-పది శతాబ్దాలది; ముందు మండపాన్ని కృష్ణదేవరాయలు తన పట్టాభిషేకానికి గుర్తుగా కట్టించారు; తూర్పు గోపురం కూడా ఆయనదే |
| విఠల ఆలయం | మహారాష్ట్రలో పూజించే విష్ణు రూపం విఠలుడు ప్రధాన దైవం; రథం ఆకారంలో గరుడ మందిరం |
| మహానవమి దిబ్బ | సుమారు 11,000 చ.అడుగుల ఆధారం నుంచి 40 అడుగుల ఎత్తుకు లేచే వేదిక; మహానవమి ఉత్సవాలు |
| లోటస్ మహల్ | పందొమ్మిదో శతాబ్దంలో బ్రిటిష్ యాత్రికులు పెట్టిన పేరు; మంత్రుల సభా మందిరం కావచ్చని మెకంజీ మ్యాప్ సూచన |
| హజార రామాలయం | రాజు, రాజకుటుంబం కోసమే కావచ్చు; గోడలపై రామాయణ శిల్పాలు |
- విజయనగర రాజులు విరూపాక్షుని తరఫున పాలిస్తున్నామని చెప్పుకున్నారు. రాజాజ్ఞలపై సాధారణంగా కన్నడ లిపిలో “శ్రీ విరూపాక్ష” అని సంతకం ఉండేది.
- వారు “హిందూ సురత్రాణ” (హిందూ సుల్తాన్) అనే బిరుదు వాడారు. ఇది అరబిక్ “సుల్తాన్” పదానికి సంస్కృత రూపం.
- ఆలయ గర్భగుడి శిఖరాలను మించిపోయే “రాయ గోపురాలు” ఈ కాలపు ప్రత్యేకత. రాయ గోపురం మొదట కృష్ణదేవరాయలకు ఆపాదించిన ఆలయాల్లోనే కనిపించిందని UNESCO చెబుతుంది.
- రాణి స్నానవాటిక, ఏనుగుల శాల వంటి లౌకిక కట్టడాల్లో ఇండో-ఇస్లామిక్ శైలి లక్షణాలు ఉన్నాయి. కోట గోడల నిర్మాణంలో సున్నం వంటి అతుకు పదార్థం వాడలేదు.
- రాజ కేంద్రంలోనే 60కి పైగా ఆలయాలు ఉన్నాయని NCERT చెబుతుంది. హంపిలో 1600కు పైగా కట్టడాల అవశేషాలు మిగిలి ఉన్నాయని UNESCO పేర్కొంటుంది.
- 1976లో హంపిని జాతీయ ప్రాముఖ్యం గల ప్రదేశంగా గుర్తించారు; 1986లో UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా ప్రకటించింది.
ఆంధ్రప్రదేశ్‌తో సంబంధం
1565 తర్వాత ఆరవీడు వంశం పెనుకొండ నుంచి, తర్వాత తిరుపతి దగ్గరి చంద్రగిరి నుంచి పాలించిందని NCERT చెబుతుంది. రెండూ నేటి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోనే ఉన్నాయి. నాయకులు సాధారణంగా తెలుగు లేదా కన్నడ మాట్లాడేవారు, అముక్తమాల్యద తెలుగు గ్రంథం, అష్టదిగ్గజాలంతా తెలుగు కవులు. సిలబస్‌లో విజయనగరం ఎక్కడ వస్తుందో APPSC ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర అంశాలు వ్యాసంలో చూడండి.
తరచూ గందరగోళం పడే అంశాలు
- గజపతి, అశ్వపతి, నరపతి: విజయనగర సంప్రదాయంలో ఒడిశా పాలకులు గజపతులు (ఏనుగుల ప్రభువులు), దక్కన్ సుల్తానులు అశ్వపతులు (గుర్రాల ప్రభువులు), రాయలు నరపతులు (మనుషుల ప్రభువులు).
- కమలాపురం చెరువు, హిరియ కాలువ: కమలాపురం చెరువు పదిహేనో శతాబ్దం తొలి సంవత్సరాల్లో కట్టినది. తుంగభద్రపై ఆనకట్ట నుంచి నీరు తీసుకునే హిరియ కాలువను సంగమ రాజులు కట్టించి ఉండవచ్చని NCERT చెబుతుంది.
- పాలన ముగింపు సంవత్సరం: NCERT కృష్ణదేవరాయల పాలనను 1509-29గా చెబుతుంది; UNESCO 1509-1530 అని రాస్తుంది. NCERT ప్రకారం ఆయన మరణం 1529లో జరిగింది కాబట్టి అదే తీసుకోండి.
కాలక్రమ ప్రశ్న: ఒక ఉదాహరణ
ప్రశ్న: “రాయచూరు అంతర్వేది స్వాధీనం, ఒడిశా పాలకుల ఓటమి, బీజాపూర్ సుల్తాన్ ఓటమి, అధికారం ఆరవీడుకు మారడం. వీటి సరైన క్రమం ఏది?” మొదటి మూడు కృష్ణదేవరాయల కాలానివి: 1512, 1514, 1520. ఆరవీడుకు అధికారం 1542 నాటికి మారింది, అంటే ఆయన మరణం (1529) తర్వాత. క్రమం: రాయచూరు, ఒడిశా, బీజాపూర్, ఆరవీడు. సంవత్సరాలు గుర్తులేకపోయినా “ఆరవీడు మార్పు కృష్ణదేవరాయల తర్వాతే” అని తెలిస్తే చాలా ఆప్షన్లు తొలగిపోతాయి.
నా సూచన: రాజుల జాబితా బట్టీపట్టకండి. NCERT అధ్యాయాన్ని ఒకసారి పూర్తిగా చదవండి. ప్రశ్నలు ఎక్కువగా అమర-నాయంకర వ్యవస్థ, యాత్రికుడు-దేశం జతలు, కట్టడం-లక్షణం జతల మీదే వస్తాయి, ఇవన్నీ ఆ ఒక్క అధ్యాయంలోనే ఉన్నాయి.
పరిమితి: NCERT అధ్యాయం నగరం, వాస్తుశిల్పంపై దృష్టి పెడుతుంది; అష్టదిగ్గజాలు, ప్రతి రాజు పాలనా సంవత్సరాలు, యాత్రికుల సంవత్సరాలు అందులో లేవు. ఆ వివరాలకు ఎన్‌సైక్లోపీడియా వ్యాసాలను వాడాను. అవి ద్వితీయ ఆధారాలు; పరీక్షకు ముందు ఆ తేదీలను మీ ప్రామాణిక పుస్తకంతో పోల్చుకోండి. మరిన్ని పోస్టుల కోసం APPSC విభాగం చూడండి.
ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు
- NCERT ప్రకారం విజయనగరంలో సంగమ వంశాన్ని తొలగించి అధికారంలోకి వచ్చిన సాళువులు మొదట ఎవరు? (A) రాజకుటుంబపు దాయాదులు (B) సైనికాధికారులు (C) దక్కన్ సుల్తానుల సామంతులు (D) ఆలయ ధర్మకర్తలు
సమాధానం
(B) సైనికాధికారులు. సామ్రాజ్యంలో అధికారం కోసం పోటీపడినవారిలో రాజవంశ సభ్యులతో పాటు సైనిక కమాండర్లు కూడా ఉన్నారని NCERT చెబుతుంది. సంగమ వంశం 1485 వరకు పాలించగా, సైనికాధికారులైన సాళువులు దాన్ని తొలగించి 1503 వరకు అధికారంలో ఉన్నారు. “రాజకుటుంబపు దాయాదులు” అనే ఆప్షన్ దగ్గరగా అనిపించినా, సాళువులు సంగమ వంశానికి చెందినవారు కాదు. తర్వాత తుళువులు సాళువులను తొలగించారు.
- శ్రీకృష్ణదేవరాయలు అముక్తమాల్యదలో విదేశీ వర్తకులకు రోజూ దర్శనం, కానుకలు, మంచి లాభాలు ఇవ్వాలని సూచించడానికి ప్రధాన కారణం ఏమిటి? (A) వర్తకుల నుంచి ఎక్కువ పన్నులు వసూలు చేయడం (B) విదేశీ మతాలను రాజ్యంలో ప్రోత్సహించడం (C) పోర్చుగీసు సైన్యాన్ని రాజ్యంలో చేర్చుకోవడం (D) గుర్రాలు, ఏనుగుల వంటి సరకులు శత్రువులకు చేరకుండా చూడటం
సమాధానం
(D) గుర్రాలు, ఏనుగుల వంటి సరకులు శత్రువులకు చేరకుండా చూడటం. ఏనుగులు, మంచి గుర్రాలు దిగుమతి చేసే దూరదేశాల వర్తకులను తనవైపు ఉంచుకుంటే ఆ సరకులు శత్రువులకు వెళ్లవని అముక్తమాల్యద చెబుతుంది. ఆ కాలంలో యుద్ధాలు అశ్విక దళంపై ఆధారపడటంతో గుర్రాల దిగుమతి ప్రత్యర్థి రాజ్యాలకు కీలకమైంది. కాబట్టి ఈ సలహా కేవలం వ్యాపార విధానం కాదు, సైనిక వ్యూహం కూడా. పన్నుల ఆదాయం వాణిజ్యం వల్ల పెరిగినా, ఈ ప్రత్యేక సలహా వెనుక ఉద్దేశం శత్రువులకు సరకులు అందకుండా చేయడమే.
- అమర-నాయకులు తమ ఆదాయంలో కొంత భాగాన్ని ఉంచుకుని ఏ బాధ్యతను నిర్వర్తించాల్సి ఉండేది? (A) నిర్ణీత సంఖ్యలో గుర్రాలు, ఏనుగుల దళాన్ని పోషించడం (B) రాజధానిలో శాశ్వతంగా నివసించి రాజుకు సలహా ఇవ్వడం (C) విదేశీ యాత్రికులకు వసతి, రక్షణ కల్పించడం (D) సామ్రాజ్యం అంతటా నాణేలను ముద్రించి పంచడం
సమాధానం
(A) నిర్ణీత సంఖ్యలో గుర్రాలు, ఏనుగుల దళాన్ని పోషించడం. అమర-నాయకులు రాయలు ఇచ్చిన భూభాగాల్లో పన్నులు వసూలు చేసి, అందులో కొంత సొంత ఖర్చులకు, నిర్ణీత దళం పోషణకు ఉంచుకునేవారు. ఈ దళాలే విజయనగర రాజులకు బలమైన సైన్యాన్ని అందించి, దక్షిణ ద్వీపకల్పమంతా నియంత్రణలోకి తెచ్చాయి. వారు ఏటా కప్పం పంపి ఆస్థానానికి వచ్చేవారు కానీ రాజధానిలో శాశ్వతంగా ఉండేవారు కాదు. రాజులు వారిని బదిలీ చేసి కూడా నియంత్రించేవారు.
- అమర-నాయంకర వ్యవస్థ యొక్క ఎన్నో లక్షణాలు ఏ పూర్వ వ్యవస్థ నుంచి వచ్చి ఉండవచ్చని NCERT అభిప్రాయపడుతుంది? (A) చోళుల గ్రామ సభల వ్యవస్థ (B) మొఘలుల మన్సబ్‌దారీ వ్యవస్థ (C) ఢిల్లీ సుల్తానత్ ఇక్తా వ్యవస్థ (D) పోర్చుగీసు వర్తక స్థావరాల వ్యవస్థ
సమాధానం
(C) ఢిల్లీ సుల్తానత్ ఇక్తా వ్యవస్థ. అమర-నాయంకర వ్యవస్థను విజయనగర సామ్రాజ్యపు ప్రధాన రాజకీయ ఆవిష్కరణగా పేర్కొంటూ, దాని ఎన్నో లక్షణాలు ఇక్తా వ్యవస్థ నుంచి వచ్చి ఉండవచ్చని NCERT చెబుతుంది. మిగతా మూడు వ్యవస్థలను NCERT ఈ సందర్భంలో ప్రస్తావించదు. “అమర” పదం సంస్కృత “సమర” నుంచి వచ్చిందని భావిస్తారని, అది పర్షియన్ “అమీర్” పదాన్ని కూడా పోలి ఉంటుందని NCERT చెబుతుంది.
- విజయనగరాన్ని సందర్శించి ఏడు వరుసల కోటగోడలను, గోడల మధ్య పొలాలు, తోటలను ప్రస్తావించిన పర్షియా రాయబారి ఎవరు? (A) అబ్దుర్ రజాక్ (B) నికోలో డి కాంటి (C) అఫనాసి నికితిన్ (D) ఫెర్నావో నూనిజ్
సమాధానం
(A) అబ్దుర్ రజాక్. పర్షియా పాలకుడు కాలికట్‌కు పంపిన రాయబారి అబ్దుర్ రజాక్ పదిహేనో శతాబ్దంలో విజయనగరాన్ని చూసి ఏడు వరుసల కోటలను వర్ణించారు. మొదటి, రెండో, మూడో గోడల మధ్య పొలాలు, తోటలు, ఇళ్లు ఉన్నాయని ఆయన రాశారు. నికోలో డి కాంటి కూడా అదే శతాబ్దంలో వచ్చినా ఆయన ఇటలీ వర్తకుడు, రాయబారి కాదు. కోటగోడలు వ్యవసాయ భూములను కూడా చుట్టుముట్టడమే ఈ కోటల్లో అత్యంత ముఖ్యమైన అంశమని NCERT చెబుతుంది.
- 1565 యుద్ధం తర్వాత ఆరవీడు వంశం పాలన కేంద్రాలను వరుస క్రమంలో గుర్తించండి. (A) చంద్రగిరి, తర్వాత పెనుకొండ (B) పెనుకొండ, తర్వాత చంద్రగిరి (C) గుత్తి, తర్వాత పెనుకొండ (D) చంద్రగిరి, తర్వాత కొండవీడు
సమాధానం
(B) పెనుకొండ, తర్వాత చంద్రగిరి. విజయనగర నగరం దోపిడీకి గురైన తర్వాత సామ్రాజ్య కేంద్రం తూర్పు వైపు మారిందని, ఆరవీడు వంశం మొదట పెనుకొండ నుంచి, తర్వాత తిరుపతి దగ్గరి చంద్రగిరి నుంచి పాలించిందని NCERT చెబుతుంది. ఈ రెండు కేంద్రాలూ నేటి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఉండటంతో APPSCకి ఇది ముఖ్యం. ఆప్షన్ (A)లో పేర్లు సరైనవే కానీ క్రమం తిరగబడింది. కొండవీడు కృష్ణదేవరాయలు గజపతుల నుంచి గెలిచిన కోట, ఆరవీడు రాజధాని కాదు.
- NCERT ప్రకారం 1565 యుద్ధంలో రామరాయలను ఓడించిన సంయుక్త సైన్యాలు ఏ సుల్తానత్‌లవి? (A) బీదర్, బేరార్, గోల్కొండ (B) బీజాపూర్, బీదర్, బేరార్ (C) అహ్మద్‌నగర్, బేరార్, బీదర్ (D) బీజాపూర్, అహ్మద్‌నగర్, గోల్కొండ
సమాధానం
(D) బీజాపూర్, అహ్మద్‌నగర్, గోల్కొండ. రాక్షసి-తంగడి (తళ్లికోట) వద్ద రామరాయల సేనలను బీజాపూర్, అహ్మద్‌నగర్, గోల్కొండ సంయుక్త సైన్యాలు ఓడించాయని NCERT స్పష్టంగా చెబుతుంది. కొన్ని ఇతర ఆధారాలు బీదర్, బేరార్‌లను కూడా కూటమిలో చూపుతాయి, అందుకే ప్రశ్నలో “NCERT ప్రకారం” అని ఉంది. ఒక సుల్తాన్‌ను మరో సుల్తాన్‌పై ఎగదోసే రామరాయల విధానమే ఈ కూటమికి కారణం. యుద్ధం తర్వాత నగరం కొన్నేళ్లలోనే పూర్తిగా ఖాళీ అయింది.
- విరూపాక్ష ఆలయంలో గర్భగుడి ముందున్న మండపాన్ని శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఏ సందర్భానికి గుర్తుగా కట్టించారు? (A) రాయచూరు అంతర్వేది విజయం (B) తల్లి పేరు మీద నాగలాపురం స్థాపన (C) తన పట్టాభిషేకం (D) ఒడిశా గజపతులపై విజయం
సమాధానం
(C) తన పట్టాభిషేకం. విరూపాక్ష ఆలయంలోని తొలి మందిరం తొమ్మిది-పది శతాబ్దాలకు చెందినదని, సామ్రాజ్య స్థాపనతో అది బాగా విస్తరించిందని NCERT చెబుతుంది. గర్భగుడి ముందున్న మండపాన్ని కృష్ణదేవరాయలు తన పట్టాభిషేకానికి గుర్తుగా సుందరమైన స్తంభాలతో కట్టించారు; తూర్పు గోపురం కూడా ఆయనకే ఆపాదిస్తారు. రాయచూరు, ఒడిశా విజయాలు ఆయన కాలంలోనే జరిగినా ఈ మండపానికి వాటితో సంబంధం లేదు. ఈ చేర్పుల వల్ల గర్భగుడి సముదాయంలో చిన్న భాగంగా మారిపోయింది.
- మహారాష్ట్రలో సాధారణంగా పూజించే విష్ణు రూపాన్ని ప్రధాన దైవంగా కలిగి, రథం ఆకారంలోని మందిరం ఉన్న హంపి ఆలయం ఏది? (A) విఠల ఆలయం (B) విరూపాక్ష ఆలయం (C) హజార రామాలయం (D) అచ్యుతరాయ ఆలయం
సమాధానం
(A) విఠల ఆలయం. విఠలుడు మహారాష్ట్రలో సాధారణంగా పూజించే విష్ణు రూపం; ఆ దైవాన్ని కర్ణాటకలో ప్రవేశపెట్టడం విజయనగర రాజులు వేర్వేరు సంప్రదాయాలను కలిపి సామ్రాజ్య సంస్కృతిని నిర్మించారనడానికి ఉదాహరణ అని NCERT చెబుతుంది. ఈ ఆలయంలోని రథం ఆకారపు మందిరాన్ని గరుడ మందిరంగా UNESCO వివరిస్తుంది. హజార రామాలయం రాజ కేంద్రంలో ఉంది, రాజు, రాజకుటుంబం కోసం ఉద్దేశించినది కావచ్చు. విరూపాక్షుడు శివుని రూపం.
- విజయనగర రాజులు తమను తాము “హిందూ సురత్రాణ” అని పిలుచుకోవడం దేనిని సూచిస్తుంది? (A) వారు దక్కన్ సుల్తానుల సామంతులుగా ఉన్నారని (B) అరబిక్ “సుల్తాన్” పదాన్ని సంస్కృతీకరించి రాజత్వ బిరుదుగా వాడారని (C) వారు పర్షియా రాజు నుంచి బిరుదు పొందారని (D) వారు ఇస్లాం మతాన్ని స్వీకరించారని
సమాధానం
(B) అరబిక్ “సుల్తాన్” పదాన్ని సంస్కృతీకరించి రాజత్వ బిరుదుగా వాడారని. “సురత్రాణ” అనేది అరబిక్ “సుల్తాన్” (రాజు) పదానికి సంస్కృత రూపం, కాబట్టి “హిందూ సురత్రాణ” అంటే అక్షరాలా “హిందూ సుల్తాన్” అని NCERT వివరిస్తుంది. ఈ బిరుదు ద్వారా రాజులు దైవంతో తమ సన్నిహిత సంబంధాన్ని చాటుకున్నారని NCERT చెబుతుంది. ఇది సామంత హోదాను సూచించదు; విజయనగర రాజులు స్వతంత్ర పాలకులు. రాజాజ్ఞలపై “శ్రీ విరూపాక్ష” అని సంతకం చేయడం కూడా ఇదే దైవ సంబంధ భావనకు మరో ఉదాహరణ.
- మహానవమి ఉత్సవం చివరి రోజున విజయనగర రాజు చేసే ప్రధాన కార్యక్రమం ఏది? (A) విరూపాక్ష, పంపాదేవి కళ్యాణోత్సవం జరిపించడం (B) విదేశీ రాయబారులకు దర్శనం ఇవ్వడం (C) కొత్త నాణేలను విడుదల చేయడం (D) తన సైన్యాన్ని, నాయకుల సైన్యాలను బహిరంగ మైదానంలో తనిఖీ చేయడం
సమాధానం
(D) తన సైన్యాన్ని, నాయకుల సైన్యాలను బహిరంగ మైదానంలో తనిఖీ చేయడం. మహానవమి ఉత్సవంలో విగ్రహ పూజ, రాజ్య అశ్వ పూజ, నృత్యాలు, ఊరేగింపులు జరిగేవి; చివరి రోజున రాజు తన సైన్యాన్ని, నాయకుల సైన్యాలను మైదానంలో తనిఖీ చేసేవారని NCERT చెబుతుంది. ఆ సందర్భంలో నాయకులు విలువైన కానుకలతో పాటు నిర్ణీత కప్పం కూడా తెచ్చేవారు. అందుకే ఈ ఉత్సవం రాజు ప్రతిష్ఠ, అధికారం, ఆధిపత్యాన్ని ప్రదర్శించే వేదిక. విరూపాక్ష-పంపాదేవి వివాహం విరూపాక్ష ఆలయంలో ఏటా జరిగే వేరే ఉత్సవం.
FAQ
విజయనగర సామ్రాజ్యాన్ని ఎవరు, ఎప్పుడు స్థాపించారు?
సంప్రదాయం, శాసన ఆధారాల ప్రకారం హరిహర, బుక్క అనే ఇద్దరు సోదరులు 1336లో స్థాపించారు. NCERT కాలక్రమ పట్టికలో ఈ తేదీ పక్కన ప్రశ్నార్థకం ఉంది; అంటే తేదీ పూర్తిగా నిర్ధారితం కాదని అర్థం. పరీక్షలో మాత్రం 1336నే సమాధానంగా తీసుకోండి.
తళ్లికోట యుద్ధం, రాక్షసి-తంగడి యుద్ధం వేర్వేరా?
కాదు. రెండూ 1565లో జరిగిన ఒకే యుద్ధానికి పేర్లు. NCERT దీన్ని రాక్షసి-తంగడి (తళ్లికోట అని కూడా అంటారు) అని రాస్తుంది; UNESCO తళ్లికోట యుద్ధం అని రాస్తుంది.
అముక్తమాల్యద ఏ భాషలో, ఎవరు రాశారు?
శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తెలుగులో రాశారు. NCERT దీన్ని రాజనీతిపై రాసిన గ్రంథంగా పరిచయం చేస్తుంది. ఓడరేవులను మెరుగుపరచడం, గుర్రాలు, ఏనుగుల దిగుమతిని ప్రోత్సహించడం గురించి ఇందులో రాజుకు సలహాలు ఉన్నాయి.
విజయనగర సామ్రాజ్యానికి ఆంధ్రప్రదేశ్‌తో సంబంధం ఏమిటి?
1565 తర్వాత ఆరవీడు వంశం పెనుకొండ నుంచి, తర్వాత తిరుపతి దగ్గరి చంద్రగిరి నుంచి పాలించింది. నాయకులు ఎక్కువగా తెలుగు లేదా కన్నడ మాట్లాడేవారు. కృష్ణదేవరాయలు తెలుగులో అముక్తమాల్యద రాశారు, ఆయనకు ఆంధ్రభోజ అనే బిరుదు ఉంది.
Sources
Runs ExamBadi, a study site for students preparing for competitive exams in Andhra Pradesh and Telangana.